Об утверждении Плана по управлению пастбищами и их использованию по Бозанбайскому сельскому округу Уланского района Восточно-Казахстанской области на 2026-2030 годы Қолданыста
Басқа 0
2026–2030 жылдарға арналған Бозанбай ауылдық округі, Ұлан ауданы, Шығыс Қазақстан облысы бойынша жайылымдарды басқару және пайдалану жоспарын бекіту туралы
Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару туралы» Заңының 1-бабы 6-тармағының 15) тармақшасына және Қазақстан Республикасының «Жайылымдар туралы» Заңының 8-бабына сәйкес Улан аудандық мәслихаты ШЕШІМ ҚАБЫЛДАДЫ:
Тармақ 1
1. 2026–2030 жылдарға арналған Ұлан ауданы Бозанбай ауылдық округі бойынша жайылымдарды басқару және пайдалану жоспарын бекіту.
Тармақ 2
2. Аталған шешім алғашқы ресми жарияланған күннен бастап он күн өткеннен кейін күшіне енеді.
Басқа 3. 2026–2030 жылдарға арналған Ұлан ауданы Бозанбай ауылдық округі бойынша жайылымдарды басқару және пайдалану жоспары
Бекітілген
Ұлан аудандық мәслихатының
2026 жылғы «30» маусым
№ 311 шешімімен
2026–2030 жылдарға арналған Ұлан ауданы Бозанбай ауылдық округі бойынша жайылымдарды басқару және пайдалану жоспары
2026–2030 жылдарға арналған Ұлан ауданы Бозанбай ауылдық округі бойынша жайылымдарды басқару және пайдалану жоспары Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы жергілікті мемлекеттік басқару және жергілікті өзін-өзі басқару туралы» Заңы, «Жайылымдар туралы» Заңы, Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары – Ауыл шаруашылығы министрінің 2017 жылғы 24 сәуірдегі № 173 бұйрығы «Жайылымдарды рационалды пайдалану ережелерін бекіту туралы» (нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу Реестрінде № 15090 тіркелген), Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің 2015 жылғы 14 сәуірдегі № 3-3/332 бұйрығы «Жайылымдардың жалпы алаңына түсетін шекті рұқсат етілетін жүктеме нормасын бекіту туралы» (Реестрде № 11064 тіркелген), Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің 2024 жылғы 29 шілдедегі № 263 бұйрығы «Жайылымдарды басқару және пайдалану бойынша типтік жоспарды бекіту туралы» (Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде 29 шілде 2024 жылы № 34831 тіркелген) бұйрықтарына сәйкес әзірленген.
Жоспар мыналарды қамтиды:
1) Бозанбай ауылдық округі аумағындағы жер санаттары бөлінісінде жайылымдардың орналасу сызбасы (карта), жер учаскелерінің құқық белгілейтін және сәйкестендіру құжаттары негізінде олардың меншік иелері мен жер пайдаланушылары туралы мәліметтер;
2) жеке қосалқы шаруашылықтағы ауыл шаруашылығы жануарларын жаю қажеттіліктеріне арналған, оның ішінде қоғамдық жайылымдарды қоса алғанда, жайылымдардың сызбасы (картасы);
3) жайылым айналымының ұсынылатын схемалары көрсетілген сызба (карта);
4) ауыл шаруашылығы жануарларын айдап өту сервитуттары, мал айдау трассалары және мал қорымдары (биометриялық шұңқырлар) көрсетілген сызба (карта);
5) жайылым пайдаланушыларға жер пайдалануға берілуі мүмкін жайылымдар көрсетілген сызба (карта);
6) жеке қосалқы шаруашылықтағы ауыл шаруашылығы жануарларын жаю бойынша халықтың қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатында резервке алынуға жататын жайылымдар көрсетілген сызба (карта);
7) су көздеріне (көлдер, өзендер, тоғандар, қазылған немесе суландыру арналары, құбырлы немесе шахталық құдықтар) қолжетімділік сызбасы, су тұтыну нормасына сәйкес әзірленген;
8) тиісті әкімшілік-аумақтық бірлікте жайылымдарды ұтымды пайдалану үшін қажетті талаптар.
Жоспар жер балансының деректері мен Мемлекеттік жер кадастрының ақпараттық жүйесі мәліметтері, жайылымдардың геоботаникалық тексеру нәтижелері, ветеринариялық-санитариялық объектілер туралы ақпарат, жайылым пайдаланушылар – жеке және (немесе) заңды тұлғалар болып табылатын меншік иелері көрсетілген ауыл шаруашылығы жануарларының саны жөніндегі деректер, сондай-ақ ауыл шаруашылығы жануарларының түрлері мен жыныстық-жас ерекшелік топтары бойынша қалыптастырылған табындар, отарлар мен үйірлер саны туралы мәліметтер, маусымдық жайылымдарға мал басын қалыптастыру жөніндегі ақпарат, мәдени және аридті жайылымдарда мал жаю ерекшеліктері, мал айдау сервитуттары туралы деректер және мемлекеттік органдар, жеке және (немесе) заңды тұлғалар ұсынған өзге де мәліметтер негізінде әзірленді және қабылданды.
Бозанбай ауылдық округі Ұлан ауданының оңтүстік бөлігінде, тау-далалы, құрғақ далалы аймақта орналасқан. Тау-далалы зона тау шалғынды-дала, тау етегіндегі қалыпты ылғалды дала және қалыпты құрғақ дала деп аталатын кіші зоналарға бөлінеді. Климат қалыпты құрғақ, қалыпты ыстық, орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 360–390 мм. Әуаның ең төменгі температурасы –45°С, ең жоғарғысы +40°С. Орташа жылдық температура +10°С. Салыстырмалы ылғалдылық 68 %. Басым желдер оңтүстік-шығыс және солтүстік-батыс бағытында, орташа жылдық жылдамдығы 2,7 м/с.
Топырақтары – қою қоңыр, тау оңтүстік қарашіріктері, қарашірік қарапайым, қарашірік оңтүстік, тау жойылған және қарапайым қарашіріктер. Өсімдік қаптауы мыналардан тұрады: қылқанды-типчак-шалғындық, қылқанды-типчак-әртүрлі шөптік, әртүрлі шөптік-тұқымдық, жұмсақ сабақты және бұталы-шөпті-тұқымдық әртүрлі шөптер. Тұрақты қар қаптамасы қараша айының ортасында қалыптасып, сәуірдің бірінші онкүндігінде ериді. Сәуірсіз кезеңнің ұзақтығы 130–150 күнді құрайды.
Гидрографиясы Ертіс өзенінің алабына жатады. Ең ірі өзендер: Сібе, Қызылсу, Ұлан, Әлібек және басқа да көптеген өзендер мен арықтар.
Әкімшілік орталығы – Бозанбай ауылы, ол аудан орталығы Қасым Қайсенов поселкесінен 39,0 км оңтүстікке орналасқан.
Бозанбай ауылдық округі 95 850 гектар аумақты алып жатыр, оның ішінде:
егістік жерлер – 5 674,4 гектар,
жайылымдар – 54 818,7 гектар,
шөптік алқаптар – 4 280 гектар.
Жерлер санаттары бойынша бөлінуі:
ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлер – 67 378 гектар;
елді мекендер жерлері – 9 648 гектар;
өнеркәсіп, көлік, байланыс, ғарыш қызметі, қорғаныс, ұлттық қауіпсіздік және басқа да ауыл шаруашылығы емес мақсаттағы жерлер – 99,4 гектар;
ерекше қорғалатын табиғи аумақтар жерлері – 6 гектар;
босалқы жерлер – 18 719 гектар.
Басқа 4
1-қосымша
Бозанбай ауылдық округі,
Ұлан ауданы, 2026–2030 жылдарға
арналған жайылымдарды басқару
және пайдалану жоспарына
Бозанбай ауылдық округінің жер балансы және мемлекеттік жер кадастры ақпараттық жүйесінің деректері 1–5-кестелерде көрсетілген.
1-кесте. Бозанбай ауылдық округіндегі жайылымдардың жер санаттары бойынша бөлінуі, мың гектармен, Ұлан ауданы.
Ауылдық округ атауы
Әкімшілік-аумақтық объектілер классификаторы коды
Жер санаттары
Барлық жерлер
ауыл шаруашылығы мақсатындағы
елді мекендер
өнеркәсіп, көлік, байланыс және ауыл шаруашылығына жатпайтын өзге де мақсаттағы
ерекше қорғалатын табиғи аумақтар
орман қоры
су қоры
босалқы жерлер
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
Бозанбай ауылдық округі
636257100
67,378
9,648
0,099
0,006
18,719
95,850
Барлығы
2-кесте. Елді мекендегі жайылымдардың бөлінуі, мың гектар
№ р/н
Ауылдық округ атауы
Әкімшілік-аумақтық объектілер классификаторы коды
Елді мекеннің атауы
Жайылымдардың жалпы алаңы, мың гектар
Жайылымдардың алаңы және түрлері
халықтың жеке қосалқы шаруашылығындағы ауыл шаруашылығы жануарларын жаю қажеттіліктерін қамтамасыз етуге арналған жайылымдар, мың гектар
қоғамдық жайылымдар, мың гектар
қашық жайылымдар, мың гектар
маусымдық жайылымдар, мың гектар
аридті жайылымдар, мың гектар
мәдени жайылымдар, мың гектар
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
1
Бозанбай ауылдық округі
636257100
Бозанбай
6,305
6,305
2
636257200
Алғабас
1,331
1,331
3
636257300
Тоғанас
1,286
1,286
Барлығы
8,922
8,922
3-кесте. Жер учаскесіне арналған құқықтық және сәйкестендіру құжаттарына сәйкес жер иелері мен жер пайдаланушылары туралы мәліметтер
№ р/н
Меншік иелерінің, жер пайдаланушылардың атауы
Бизнес-сәйкестендіру нөмірі / жеке сәйкестендіру нөмірі
Жер учаскесінің кадастрлық нөмірі
Жайылымдар алаңы, мың гектар
1
Болатхан Б.
420914300728
05-079-022-115, -116, 258
0,365
2
Сапаргалиев Ж.К.
460321300773
05-079-022-305
0,011
3
Муптал К.
500101316327
05-079-022-120
0,112
4
Магауянов С.
530112301255
05-079-022-477, -478
0,652
5
Калиев С.К.
530625300850
05-079-022-246
0,073
6
Титова Г.Д.
540508401355
05-079-022-252
0,034
7
Кожабеков К.Ж.
540810301579
05-079-022-796
0,0804
8
Бекбауов А.Х.
560424301178
05-079-022-415
0,072
9
Мешелов Ж.А.
570723301155
05-079-022-310
0,014
10
Биболинов Д.
580818301946
05-079-022-332
0,077
11
Сулейменова Ш.С.
580917401267
05-079-022-443
0,454
12
Тусупов Б.Т.
581004301646
05-079-022-063
0,195
13
Жапишев Ж.К.
600401303931
05-079-022-365, -368
0,664
14
Челикпаев С.
600420301621
05-079-022-168
0,027
15
Сагындыков К.М.
610113300051
05-079-022-777
0,5504
16
Мухамадиева Г.Т.
610603401703
05-079-022-592
0,326
17
Нургазинова Г.Л.
610708401229
05-079-022-155
0,0094
18
Абзалов С.К.
610907300593
05-079-022-107
0,079
19
Нургожинова Ф.К.
620929400452
05-079-022-251
0,039
20
Шоттыбаев Ж.А.
630917300482
05-079-022-568
0,034
21
Сабитов С.
631102301988
05-079-022-630, -086, -126-128, -631, -664
1,2235
22
Калиев Т.З.
640315302725
05-079-022-607-609, -684
0,886
23
Кокек А.
640815302921
05-079-022-440
0,757
24
Танекенова Р.Б.
650515403085
05-079-022-096, -435
0,817
25
Ќыдырхан Ж.
650802302516
05-079-022-457, -681
1,0413
26
Рахимов Б.К.
650824301429
05-079-022-125, -234
0,66
27
Жазубаева Ш.Т.
661013400313
05-079-022-250
0,036
28
Кадирбеков С.С.
670712301106
05-079-022-085, -075-077, -562
0,552
29
Тургазин А.К.
680121300503
05-079-022-318
0,054
30
Мукашев М.С.
680925301760
05-079-022-350
0,013
31
Сабитов Е.С.
681101302167
05-079-022-675
0,086
32
Шагатаев Е.О.
690322301318
05-079-022-801, -143, -144, -393, -394
1,654
33
Чанваев О.М.
701107300467
05-079-022-161
0,021
34
Токаев Т.Е.
710819302027
05-079-022-619
0,014
35
Кентауов А.З.
711001301639
05-079-022-321, -322
0,3081
36
Калиев А.
720315301162
05-079-022-378, -517
0,044
37
Боксенова М.К.
720407401245
05-079-022-587
0,018
38
Сейтказин Е.Х.
720411302269
05-079-022-747, -563
1,4247
39
Аксенби Г.
730712302920
05-079-022-277, -458, -459, -654,
0,32
40
Кияшов А.Т.
730722300176
05-079-022-088
0,131
41
Тынымхан А.
740105302883
05-079-022-529, -803, -527, -611
1,1560
42
Нурахметова И.И.
740920402761
05-079-022-165
0,033
43
Кенеш М.
760815399087
05-079-022-694. -757
0,0748
44
Жайжатыров Е.М.
770906302188
05-079-022-580, -590, -591
0,391
45
Жумагулов М.К.
800611300633
05-079-022-230
0,157
46
Капаев Е. Д.
910601351933
05-079-022-358
0,256
Итого:
15,9966
4-кесте. Жайылымдардың бөлінуі
№ р/н
Ауылдық округ атауы
Әкімшілік-аумақтық объектілер классификаторы коды
Елді мекеннің атауы
Ауыл шаруашылығы жануарлары үшін қажетті жайылым алаңы, мың гектар
Қоғамдық жайылымдар алаңы, мың гектар
Қашықтық (маусымдық) жайылымдар алаңы, мың гектар
Ірі қара мал
Ұсақ мүйізді мал
Жылқы малы
Түйе малы
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
1
Бозанбай ауылдық округі
636257100
Бозанбай
4,379
0,889
2,635
-
7,913
-
2
636257200
Алғабас
3
636257300
Тоғанас
Бозанбай ауылдық округінде жалпы саны: 973 бас ірі қара мал, оның ішінде 420 сүтті сиыр, 988 бас ұсақ мал, 488 бас ат бар (5-кесте).
5-кесте. Ауылдық округ бойынша мал басының жалпы саны.
қолда бар мал басы
ІҚМ
ҰММ
Жылқы малы
барлығы
оның ішінде сауын сиырлар
Бозанбай ауылдық округі бойынша барлығы, оның ішінде:
3792
1840
9948
3948
халық саны
973
420
988
488
ШҚ және ЖШС
2819
1420
8960
3460
Ауылдық округтегі жайылымдарға қажеттілік есептері Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы министрінің 2015 жылғы 14 сәуірдегі № 3-3/332 «Жайылымдардың жалпы ауданындағы ең жоғарғы рұқсат етілген жүктемені бекіту туралы» Бұйрығымен белгіленген жүктеме нормаларына сәйкес жүргізілді. Есептеу округ орналасқан табиғи аймаққа және жайылым түріне негізделген, яғни: ірі қара малға – 4,5 га/бас, ұсақ малға – 0,9 га/бас, аттарға – 5,4 га/бас, бар мал санына сәйкес.
Қазақстан Республикасының «Жайылымдар туралы» Заңының 15-бабына сәйкес, Бозанбай ауылдық округінің жергілікті тұрғындарының аналық (сүтті) малды асырау қажеттілігін қамтамасыз ету үшін жайылымдарға қажеттілік 1890 га құрайды (6-кесте). Ауылдық елді мекендегі бар жайылымдық жерлер 7913 га болғандықтан, жайылым тапшылығы жоқ.
6-кесте. Сауын сиырлар үшін жайылымдарға қажеттілікті есептеу.
№
Ауылдық округ
Жайылымдар алаңы, (га)
Сауын сиырлардың саны (бас)
1 басқа арналған жайылым қажеттілік нормасы, (га)
жайылымдарға қажеттілік, (га)
Тапшылық, (га)
1
Бозанбай
7913
420
4,5
1890
нет
Елді мекендердің жер қоры құрылымында ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлер 8861 га-ны құрайды, оның ішінде жергілікті тұрғындардың қажеттілігіне арналған жайылымдар – 7913 га. Бозанбай ауылдық округінің жергілікті тұрғындарының малының саны: ірі қара мал – 973 бас, ұсақ мал – 988 бас, ат – 488 бас (7-кесте).
7-кесте. Жеке қосалқы шаруашылықтағы мал үшін жайылымдарға қажеттілікті есептеу.
Жергілікті тұрғындардың малын жайылымға шығару қажеттілігін есептеу бойынша қосымша жайылымдар қажет, тапшылық бар. Округтің ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерінде 67 378 га жайылым бар, ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлердің дерлік барлығы жеке тұлғалар мен мемлекеттік емес заңды тұлғалардың меншігінде және пайдалануында. Округтегі ауыл шаруашылығы құрылымдарындағы – ЖШС, шаруашылық және фермерлік шаруашылықтардағы мал саны: ірі қара мал – 2819 бас, ұсақ мал – 8960 бас, ат – 3460 бас (8-кесте).
8-кесте. Ауыл шаруашылығы құрылымдары үшін жайылымдарға қажеттілікті есептеу.
Есептеу бойынша округтегі ауыл шаруашылығы құрылымдарындағы мал санын жайылымға шығаруға қосымша жайылымдар қажет емес, тапшылық жоқ.
Ауыл шаруашылығы жануарларын жайылымға шығару үшін жалпы 47 337 гектар жер қажет. Оның ішінде 973 бас ірі қара, 988 бас ұсақ мал және 488 бас ат қоғамдық жайылымдарда, 7,913 мың гектар аумақта, ал 2 819 бас ірі қара, 8 960 бас ұсақ мал және 3 460 бас ат жер пайдалануға берілген жайылымдарда, 54,819 мың гектар аумақта жайылады.
9-кесте. Қажетті қосымша жайылымдар.
№ р/н
Босалқы жерлер есебінен талап етілетін қосымша жайылымдар, мың гектар
Қосымша берілетін жайылымдар
Жайылым пайдаланушыларға жер пайдалануға берілуі мүмкін жайылымдар, мың гектар
Халықтың жеке қосалқы шаруашылығындағы ауыл шаруашылығы жануарларын жаю қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатында резервке алынуға жататын жайылымдар, мың гектар
1
2
3
4
-
10
-
10
Басқа 5. Жайылымдардың геоботаникалық зерттеу деректері
2-қосымша
2026–2030 жылдарға арналған Ұлан
ауданы Бозанбай ауылдық округі
бойынша жайылымдарды басқару
және оларды пайдалану жоспарына
Жайылымдардың геоботаникалық зерттеу деректері
зерттеу күні, аңыз (легенда) бойынша және табиғи жем-шөптік алқаптар жіктемесіне сәйкес шифрлар
контурлар мен сипаттамалар нөмірлері (жақша ішінде)
жер бедері мен топырақ жағдайларына сәйкестігі көрсетілген табиғи жем-шөптік алқаптардың типтері (әртүрлілігі, модификациялары) атауы. Басқа алқаптар мен жерлердің атауы
Алқап түрі
контурдағы үлесі, пайызбен көрсетілген
алаңы, мың гектар
Қазіргі заманғы қолданыс
Жалпы өнімділік, гектарына центнер (зерттеу жылы)
1
2
3
4
5
6
7
8
15Г
Г-2б
14
төмен таулы жер бедері, тау беткейі. сұлыбас-бозды-әртүрлі шөпті өсімдіктер, оңтүстік қара топырақтарда, аз дамыған саздақ топырақтарда
жайылым
70
629
Жеке меншік малды жаю
6,8
3Да
Г-2б
18
ұсақ шоқылы жер бедері, шоқы шыңы. бетегелі-жусанды-тырсалы өсімдіктер, толық дамымаған қара-қоңыр саздақ топырақтарда
жайылым
70
1428
Жеке меншік малды жаю
2,8
40Б
Г-5а
20
Қосбұлақ бұлағының аңғары. шөпті-әртүрлі шөпті өсімдіктер, жайылмалы шалғынды қара-қоңыр саздақ топырақтарда
жайылым
100
219
Жеке меншік малды жаю
15Г
Г-2б
26
төмен таулы жер бедері, тау беткейі. сұлыбас-бозды-бетегелі өсімдіктер, оңтүстік қара топырақтарда, аз дамыған саздақ топырақтарда
жайылым
50
892
Жеке меншік малды жаю
4,5
38А
Г-4а
41
бұлақ аңғары. әртүрлі шөпті-шөптесін өсімдіктер, шалғынды қара топырақты саздақ топырақтарда
жайылым
100
80
Жеке меншік малды жаю
19Д
Г-2б
75
төмен таулы жер бедері. бетегелі-бозды-жусанды өсімдіктер, оңтүстік қара топырақтарда, аз дамыған саздақ топырақтарда
жайылым
50
63
Жеке меншік малды жаю
16Б
Г-2а
84
төмен таулы жер бедері. бетегелі-бозды-сұлыбас өсімдіктер, таулы оңтүстік қара топырақтарда, кәдімгі саздақ топырақтарда
жайылым
100
150
Жеке меншік малды жаю
6Г
Г-2б
85
ұсақ шоқылы жер бедері, шоқы беткейі. бозды-бетегелі-әртүрлі шөпті өсімдіктер, оңтүстік қара топырақтарда, толық дамымаған саздақ топырақтарда
жайылым
80
178
Жеке меншік малды жаю
6Г
Г-2б
87
ұсақ шоқылы жер бедері, шоқы беткейі. бозды-бетегелі-әртүрлі шөпті өсімдіктер, оңтүстік қара топырақтарда, толық дамымаған саздақ топырақтарда
жайылым
60
114
Жеке меншік малды жаю
8Г
Г-2б
91
ұсақ шоқылы жер бедері, шоқы етегі. бозды-бетегелі-жусанды өсімдіктер, оңтүстік қара топырақтарда, толық дамымаған саздақ топырақтарда
жайылым
40
798
Жеке меншік малды жаю
3,9
4,5
8Г
Г-2б
93
ұсақ шоқылы жер бедері. бозды-бетегелі-жусанды өсімдіктер, оңтүстік қара топырақтарда, толық дамымаған саздақ топырақтарда
жайылым
50
408
Жеке меншік малды жаю
5,5
29Б
Г-2б
98
төмен таулы жер бедері, тауаралық ойыстар. шөпті-әртүрлі шөпті-жусанды өсімдіктер, таулы оңтүстік қара топырақтарда, толық дамымаған саздақ топырақтарда
шабылатын жайылымдар
85
188
шабылатын жайылымдар
15,3
8Г
Г-2б
99
төмен таулы жер бедері. бозды-бетегелі-жусанды өсімдіктер, оңтүстік қара топырақтарда, толық дамымаған саздақ топырақтарда
жайылым
50
141
Жеке меншік малды жаю
3Вб
Г-2б
125
суайрық жазық. бетегелі-жусанды-бозды өсімдіктер, оңтүстік қара топырақтарда, толық дамымаған саздақ топырақтарда
жайылым
70
150
Жеке меншік малды жаю
19Б
Г-2б
127
төмен таулы жер бедері. бетегелі-бозды-жусанды өсімдіктер, таулы оңтүстік қара топырақтарда, аз дамыған саздақ топырақтарда
жайылым
100
122
Жеке меншік малды жаю
22А
Г-2а
129
төмен таулы жер бедері. бетегелі-жусанды-лапчаткалы өсімдіктер, таулы оңтүстік қара топырақтарда, кәдімгі саздақ топырақтарда
жайылым
70
414
Жеке меншік малды жаю
1,5
48*Бб
Г-2б
168
төмен таулы жер бедері, шоқы беткейі. бетегелі-жусанды-бозды өсімдіктер, оңтүстік қара топырақтарда, толық дамымаған саздақ топырақтарда
түбегейлі жақсарту
100
84
түбегейлі жақсарту
1,9
26В
Г-2б
183
төмен таулы жер бедері, тау беткейі. әртүрлі шөпті-бозды-жусанды өсімдіктер, таулы оңтүстік қара топырақтарда, толық дамымаған саздақ топырақтарда
жайылым
100
464
Жеке меншік малды жаю
3В
Г-2б
229
төмен таулы жер бедері, тауаралық жазық. бозды-сұлыбас-әртүрлі шөпті өсімдіктер, оңтүстік қара топырақтарда, толық дамымаған саздақ топырақтарда
жайылым
100
70
Жеке меншік малды жаю
3В
Г-2б
230
төмен таулы жер бедері, тауаралық аңғар. бозды-сұлыбас-әртүрлі шөпті өсімдіктер, оңтүстік қара топырақтарда, толық дамымаған саздақ топырақтарда
жайылым
60
83
Жеке меншік малды жаю
Кестенің жалғасы
Орташа жылдағы жеуге жарамды өсімдіктердің өнімділігі: гектарына құрғақ масса центнері, гектарына жем бірліктері центнері, гектарына сіңімді протеин килограмы
контур бойынша есептік өнімділік: гектарына құрғақ масса центнері (алымы), гектарына жем бірліктері центнері (бөлімі)
контур бойынша жем-шөп қоры: гектарына құрғақ масса центнері (алымы), гектарына жем бірліктері центнері (бөлімі)
мәдени-техникалық жағдайы, дәрілік өсімдіктердің болуы
Пайдалану бойынша ұсыныстар, мал түрі. Жақсарту бойынша ұсынылатын іс-шаралар.
маусымдар бойынша жайылымдық жем-шөп
шабындық
шабылатын жайылымдар
көктем
жаз
күз
қыс
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
3,8
2,5
26,9
5,4
3,0
25,3
4,6
2,0
12,8
3,3
0,9
4,7
5,4
3,0
орташа тырсаланған
көктемгі-жазғы-күзгі жайылымдар, барлық мал түрлері үшін
2,2
1,4
18,9
3,0
1,7
14,9
3,7
1,9
13,2
3,1
1,2
8,1
3,7
1,9
орташа тапталған
көктемгі-жазғы-күзгі жайылымдар, барлық мал түрлері үшін
7,5
5,1
87,6
14,4
8,2
86,6
9,9
4,6
28,9
4,5
1,4
8,8
14,4
8,2
3154
1805
таза
көктемгі-жазғы-күзгі жайылымдар, барлық мал түрлері үшін
3,8
2,5
26,9
5,4
3,0
25,3
4,6
2,0
12,8
3,3
0,9
4,7
5,4
3,0
таза
көктемгі-жазғы-күзгі жайылымдар, барлық мал түрлері үшін
4,2
2,7
43,9
7,4
4,3
47,5
5,3
2,4
14,2
3,1
0,8
4,6
7,4
4,3
592
341
таза
көктемгі-жазғы-күзгі жайылымдар, барлық мал түрлері үшін
2,5
1,6
20,1
3,4
1,9
16,2
3,3
1,6
10,2
2,8
1,1
6,5
3,4
1,9
таза
көктемгі-жазғы-күзгі жайылымдар, барлық мал түрлері үшін
4,4
2,9
32,2
6,2
3,4
29,8
4,9
2,1
13,4
3,5
0,9
4,6
6,2
3,4
930
510
таза
көктемгі-жазғы-күзгі жайылымдар, барлық мал түрлері үшін
4,6
3,0
35,0
6,5
3,7
30,4
5,1
2,4
13,3
3,7
1,4
7,1
6,5
3,7
таза
көктемгі-жазғы-күзгі жайылымдар, барлық мал түрлері үшін
4,6
3,0
35,0
6,5
3,7
30,4
5,1
2,4
13,3
3,7
1,4
7,1
6,5
3,7
таза
көктемгі-жазғы-күзгі жайылымдар, барлық мал түрлері үшін
4,3
2,8
33,3
6,0
3,4
27,7
5,5
2,7
16,1
4,5
1,7
10,3
6,0
3,4
таза
көктемгі-жазғы-күзгі жайылымдар, барлық мал түрлері үшін
4,3
2,8
33,3
6,0
3,4
27,7
5,5
2,7
16,1
4,5
1,7
10,3
6,0
3,4
орташа тырсаланған
көктемгі-жазғы-күзгі жайылымдар, барлық мал түрлері үшін
5,1
3,3
43,3
8,5
5,0
43,8
7,3
3,9
22,6
3,8
1,5
10,6
8,5
5,0
таза
көктемгі-жазғы-күзгі жайылымдар, барлық мал түрлері үшін
4,3
2,8
33,3
6,0
3,4
27,7
5,5
2,7
16,1
4,5
1,7
10,3
6,0
3,4
орташа тырсаланған
көктемгі-жазғы-күзгі жайылымдар, барлық мал түрлері үшін
2,3
1,5
18,9
3,0
1,6
13,8
4,0
2,0
13,3
3,3
1,3
8,7
4,0
2,0
орташа тапталған, әлсіз тырсаланған
көктемгі-жазғы-күзгі жайылымдар, барлық мал түрлері үшін
2,6
1,7
21,0
3,5
1,9
16,7
3,4
1,6
10,4
2,9
1,1
6,7
3,5
1,9
427
237
таза
көктемгі-жазғы-күзгі жайылымдар, барлық мал түрлері үшін
3,0
1,9
26,2
4,3
2,4
22,2
3,5
1,6
11,8
2,7
1,0
5,9
4,3
2,4
орташа тапталған
көктемгі-жазғы-күзгі жайылымдар, барлық мал түрлері үшін
2,5
1,6
19,9
3,2
1,7
14,2
3,6
1,8
11,4
3,1
1,2
7,2
3,6
1,8
орташа тырсаланған
көктемгі-жазғы-күзгі жайылымдар, барлық мал түрлері үшін
2,5
1,6
21,1
3,7
2,1
19,0
3,3
1,5
9,8
2,0
0,6
3,6
3,7
2,1
1717
970
таза
көктемгі-жазғы-күзгі жайылымдар, барлық мал түрлері үшін
4,0
2,7
32,0
6,1
3,6
34,0
4,4
2,0
12,7
3,1
0,8
4,2
6,1
3,6
427
253
таза
көктемгі-жазғы-күзгі жайылымдар, барлық мал түрлері үшін
4,0
2,7
32,0
6,1
3,6
34,0
4,4
2,0
12,7
3,1
0,8
4,2
6,1
3,6
таза
көктемгі-жазғы-күзгі жайылымдар, барлық мал түрлері үшін
Басқа 6. Ауыл шаруашылығы жануарларын айдап өтуге арналған жайылымдық инфрақұрылым объектілері және сервитуттар туралы мәліметтер.
3-қосымша
2026–2030 жылдарға арналған Ұлан
ауданы Бозанбай ауылдық округі
бойынша жайылымдарды басқару
және оларды пайдалану жоспарына
Ауыл шаруашылығы жануарларын айдап өтуге арналған жайылымдық инфрақұрылым объектілері және сервитуттар туралы мәліметтер.
№ р/н
Жайылымдық инфрақұрылым объектілері
Қолданыстағы жайылымдық инфрақұрылым объектілерінің саны, дана
Құрылыс салуды (қайта жаңартуды) талап ететін жайылымдық инфрақұрылым объектілерінің саны, дана
Ұзындығы, километр
Алаңы, мың шаршы метр
1
2
3
4
5
6
1.
Сумен жабдықтау құрылыстары (құдықтар, құбырлы және шахталы құдықтар, қазба жұмыстары)
2.
Құрылыстар, көпірлер, жолдар
3.
Мал айдау жолдары, мал тоқтайтын орындар және суаратын орындар
4.
Қой қоралары, қоралар және қоршалған аумақтар, жайылым қоршаулары, қоршаулар (электр қоршауларын қоса алғанда), ауыл шаруашылығы жануарларын жартылай жаюға арналған қоралар
5.
Ауыл шаруашылығы жануарларын ветеринариялық өңдеуге арналған қора-жайлар
6.
Электр және жылу энергиясымен қамтамасыз етуге арналған құрылыстар мен объектілер, сондай-ақ жаңартылатын және баламалы энергия көздерін пайдалану объектілері
7.
Сумен жабдықтау құрылыстары және тіршілікті қамтамасыз етудің басқа да түрлері, қызметкерлерді маусымдық орналастыруға арналған құрылыстар және жайылымдарды күтіп ұстау мен пайдалану үшін қажетті басқа да мүлік
Басқа 7
4-қосымша
2026–2030 жылдарға арналған Ұлан
ауданы Бозанбай ауылдық округі бойынша
жайылымдарды басқару және оларды
пайдалану жоспарына
1-кесте. Мал басының саны туралы деректер, олардың иелерін көрсетеді
№ р/н
Әкімшілік-аумақтық объектілер жіктеуіші бойынша кенттің, ауылдың, ауылдық округтің коды
Кенттің, ауылдың, ауылдық округтің атауы
Меншік иесінің түрі
Меншік иесінің бизнес-сәйкестендіру нөмірі / жеке сәйкестендіру нөмірі
Жеке тұлғалардың тегі, аты, әкесінің аты (бар болған жағдайда) немесе заңды тұлғалардың атауы
Мал басының саны, бас
Ірі қара мал
Ұсақ мал
Жылқы малы
Түйе малы
1
636257200
Алғабас а.
жеке тұлға
630911401177
ЖубаниязоваГулнара
10
10
2
636257200
Алғабас а.
жеке тұлға
680402301310
Ахметов Айбол
15
40
8
3
636257200
Алғабас а.
жеке тұлға
940130450124
ЖексембаеваНазым
7
10
1
4
636257200
Алғабас а.
жеке тұлға
790126301125
Турсынов Саят
2
8
5
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
700128300528
ШагатаевЕрлік
6
13
6
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
880123301485
Мейрбаев Тимур
6
19
7
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
770612301659
Мухтаров Кенжебек
12
10
8
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
710228301333
ШагатаевБауыржан
6
9
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
730324300320
НурмухамметовКадыр
9
10
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
771103301476
КасебаевМерхат
12
18
11
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
550701400912
КайсабековГульмаира
10
14
15
12
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
44050300221
КайсабековТілеу
7
13
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
471204300642
КусмановАнуарбек
1
14
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
620112400400
АбсеитоваБибигуль
6
15
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
571212400306
ТемирбековаГульбаршын
18
12
1
16
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
610907300286
АриновСерик
10
6
1
17
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
600508300235
КәсебаевАзамат
10
18
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
420201400432
Гайсина Журсын
1
5
19
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
760815399087
СапаргожинаШарбану
6
13
2
20
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
600416301114
БайжуменовАмангелды
3
10
21
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
480420300213
АдилбаевАскарбек
15
10
22
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
681109300987
СерикбаевДулат
10
9
23
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
780417402338
КасеноваАйжан
8
10
1
24
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
720726402149
БайжуменоваКенженуль
8
25
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
641021300951
КусмановаАбдугали
8
1
26
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
920803351140
КайсабековБаглан
10
2
27
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
660613400645
ОспановаГалия
4
1
28
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
721022302207
ТоксановАйдын
5
2
29
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
720101301304
ОнгарбаевСаябек
13
18
8
30
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
691101401322
КасебаеваНазира
5
3
31
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
920803351223
АжибековБерик
6
18
32
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
630408300267
ЖумагуловЕргали
9
10
1
33
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
800611300633
ЖумагуловМырзаш
10
21
23
34
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
351112400199
БайжуменоваГульзапан
11
35
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
730223400655
СакпановаГульмира
6
36
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
551115400385
Нургалиева Куланда
7
13
2
37
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
620628400535
Темирбекова Рая
2
38
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
920320450133
БасриеваҚұралай
32
19
39
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
360803400134
ЖумакановаКулбан
7
11
4
40
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
790209401417
ЖумакановаКенжегуль
2
41
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
611214401246
Ахметова Баян
80
12
10
42
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
620327401606
СабиеваТурганым
2
30
2
43
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
660907400172
Жубаниязова Малика
12
44
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
630727300965
АриновҚайрат
20
29
46
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
710423301571
КусмановМейрамбек
7
47
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
661107301702
Серикбаев Тимур
23
25
3
48
636257100
Бозанбай а.
жеке тұлға
650717301118
ЖансеитовАкылбек
8
15
1
49
636257200
Алғабас а.
жеке тұлға
690501300481
НурмухаметовЕрлик
35
34
14
50
636257200
Алғабас а.
жеке тұлға
720823302447
КусайыновБауыржан
25
7
11
51
636257200
Алғабас а.
жеке тұлға
660124300348
НурахметовЖанарбек
8
22
4
52
636257200
Алғабас а.
жеке тұлға
690924402269
КасеноваГульмира
23
53
636257200
Алғабас а.
жеке тұлға
380613401113
Мукатаева Роза
9
24
18
54
636257200
Алғабас а.
жеке тұлға
580920300289
КасеновЕсенгелды
9
14
13
55
636257200
Алғабас а.
жеке тұлға
690208401691
БасриеваКенжегуль
32
19
1
56
636257200
Алғабас а.
жеке тұлға
500525400461
ЗадановаДәметкен
164
236
57
636257200
Алғабас а.
жеке тұлға
670712301106
КадирбековСаябекСайлаубекович
170
426
20
58
636257200
Алғабас а.
жеке тұлға
610924302374
ЫнтыбаевДаулетхан
2
10
3
59
636257200
Алғабас а.
жеке тұлға
660910300866
Рахимов Копжасар
5
6
60
636257200
Алғабас а.
жеке тұлға
600404300369
КасебаевСәрсен
5
61
636257200
Алғабас а.
жеке тұлға
650227300198
КасанбаевЕрбол
8
18
62
636257200
Алғабас а.
жеке тұлға
530102300490
ДанияровАлиьек
17
1
63
636257200
Алғабас а.
жеке тұлға
551016401957
КасеноваНурзада
2
64
636257200
Алғабас а.
жеке тұлға
680815300328
СейтбатталовТалғат
17
65
636257000
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
420914300728
Болатхан Б.
50
69
57
66
636257001
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
460321300773
Сапаргалиев Ж.К.
4
10
2
67
636257002
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
500101316327
Муптал К.
45
131
29
68
636257003
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
530112301255
Магауянов С.
28
685
38
69
636257004
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
530625300850
Калиев С.К.
6
45
10
70
636257005
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
540508401355
Титова Г.Д.
5
18
71
636257006
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
540810301579
Кожабеков К.Ж.
30
60
72
636257007
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
560424301178
Бекбауов А.Х.
8
7
73
636257008
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
570723301155
Мешелов Ж.А.
35
10
1
74
636257009
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
580818301946
Биболинов Д.
21
22
36
75
636257010
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
580917401267
Сулейменова Ш.С.
19
76
636257011
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
581004301646
Тусупов Б.Т.
84
65
13
77
636257012
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
600401303931
Жапишев Ж.К.
90
200
350
78
636257013
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
600420301621
Челикпаев С.
2
26
79
636257014
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
610113300051
Сагындыков К.М.
517
80
636257015
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
610603401703
Мухамадиева Г.Т.
33
10
81
636257016
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
610708401229
Нургазинова Г.Л.
8
36
8
82
636257017
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
610907300593
Абзалов С.К.
10
95
3
83
636257018
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
620929400452
Нургожинова Ф.К.
95
84
636257019
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
630917300482
Шоттыбаев Ж.А.
306
1030
260
85
636257020
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
631102301988
Сабитов С.
3
200
7
86
636257021
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
640315302725
Калиев Т.З.
76
87
636257022
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
640815302921
Кокек А.
85
236
94
88
636257023
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
650515403085
Танекенова Р.Б.
27
59
190
89
636257024
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
650802302516
Ќыдырхан Ж.
80
100
90
90
636257025
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
650824301429
Рахимов Б.К.
60
700
60
91
636257026
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
661013400313
Жазубаева Ш.Т.
123
94
2
92
636257027
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
670712301106
Кадирбеков С.С.
170
426
20
93
636257028
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
680121300503
Тургазин А.К.
30
50
1
94
636257029
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
680925301760
Мукашев М.С.
60
50
95
636257030
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
681101302167
Сабитов Е.С.
190
967
6
96
636257031
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
690322301318
Шагатаев Е.О.
401
567
97
636257032
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
701107300467
Чанваев О.М.
32
98
636257033
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
710819302027
Токаев Т.Е.
30
200
90
99
636257034
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
711001301639
Кентауов А.З.
10
59
10
100
636257035
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
720315301162
Калиев А.
65
910
33
101
636257036
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
720407401245
Боксенова М.К.
9
20
102
636257037
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
720411302269
Сейтказин Е.Х.
500
103
636257038
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
730712302920
Аксенби Г.
200
185
31
104
636257039
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
730722300176
Кияшов А.Т.
130
691
283
105
636257040
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
740105302883
Тынымхан А.
80
187
106
636257041
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
740920402761
Нурахметова И.И.
6
23
107
636257042
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
760815399087
Кенеш М.
28
69
20
108
636257043
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
770906302188
Жайжатыров Е.М.
97
520
44
109
636257044
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
800611300633
Жумагулов М.К.
15
25
23
110
636257045
Бозанбай а.о.
шаруа қожалығы
910601351933
Капаев Е. Д.
155
510
3
БАРЛЫҒЫ:
3792
9948
3948
2-кесте. Ауыл шаруашылығы жануарларының түрлері мен жас-жыныстық топтары бойынша құрылған табындардың, отарлардың және табындардың саны туралы деректер
3-кесте. Алыс жайылымдарда жайылатын мал саны туралы ақпарат
№ р/н
Әкімшілік-аумақтық объектілер жіктеуіші бойынша кенттің, ауылдың, ауылдық округтің коды
Кенттің, ауылдың, ауылдық округтің атауы
Мал саны, бас
Ірі қара мал
Ұсақ мал
Жылқылар
Түйелер
жеке шаруашылық
ауыл шаруашылығы өндірушілері
жеке шаруашылық
ауыл шаруашылығы өндірушілері
жеке шаруашылық
ауыл шаруашылығы өндірушілері
жеке шаруашылық
ауыл шаруашылығы өндірушілері
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
1
636257100
Бозанбай а.о.
2325
5906
1828
Барлығы:
2325
0
5906
0
1828
0
0
0
Басқа 8. Ұсынылатын жайылым айналымының схемалары
2-қосымша
Жайылымдарды басқару
және пайдалану жөніндегі
Үлгілік жоспарға
Форма
Ұсынылатын жайылым айналымының схемалары
Жылдар
Учаскелердің нөмірлері
I
II
III
Бірінші жыл
көктемгі маусым
жазғы маусым
күзгі маусым
Екінші жыл
демалыс учаскесі
көктемгі маусым
жазғы маусым
Үшінші жыл
күзгі маусым
демалыс учаскесі
көктемгі маусым
Төртінші жыл
жазғы маусым
күзгі маусым
демалыс учаскесі
Қорытынды
Ауыл шаруашылығы алқаптарын пайдалану кезінде табиғи және егіндік жайылымдардың қоректік құндылығының төмендеуіне және шөптекті алқаптардың өнімділігінің азаюына жол бермеу үшін жайылым айналымын сақтау қажет, бұл қоректік база жағдайын жақсартуға мүмкіндік береді.
Жайылым айналымы – жайылымдарды пайдалану және оларға күтім жасау жүйесі, мұнда белгілі бір тәртіппен (маусым ішінде, бір немесе бірнеше жылда) пайдалану мерзімдері мен тәсілдері ауысып отырады. Бұл үшін мал жаю мен шабындықты кезектестіру, жайылымға демалыс беру сияқты шаралар қолданылады.
Табиғи-климаттық жағдайлар мен жайылымдардың тығыздығын ескере отырып (халық пайдаланатын жайылымдар үшін бұл әсіресе маңызды), ауысымды-маусымдық жайылым айналымы қолданылады, ол жыл мезгілдері бойы алаңдарды кезектестіруді көздейтін үш қорлықтық схема бойынша ұйымдастырылады. Мұндай айналым жүйесінде әрбір жайылым учаскесі келесі жайылым кезеңдеріне арналған қорларға бөлінуі тиіс: маусымның басы, ортасы және соңы үшін.
Жайылым айналымын мал жаю үшін жайылымдарды ұйымдастыру кезінде қолдану қажет, бұл үшін қабылданатын жайылым айналым схемаларын осы Жоспардың 2-қосымшасына сәйкес пайдалану керек.
Ұлан ауданы Бозанбай ауылдық округі бойынша 2026–2030 жылдарға арналған әзірленген Жайылымдарды басқару және оларды пайдалану жоспары жайылымдарды ұтымды пайдалануды қамтамасыз етуге, олардың жағдайын жақсартуға және деградация процесінің алдын алуға мүмкіндік береді