Об утверждении Правил организации заготовки, обработки и хранения лесных семян Күшін жойған

МАЗМҰНЫ 1. Жалпы ережелер 1-4 т.т . 2. Орман тұқымдарын дайындауды ұйымдастыру тәртібі 5-15 т.т . 3. Орман тұқымы шикізатын өңдеу тәртібі 16-18 т.т . &1. Қылқан жапырақты ағаштардың тұқымын өңдеу 19-24 т.т . &2. Жапырақты ағаш түрлерінің жемісі мен тұқымын өңдеу 25-35 т.т . 4. Тұқым партияларын қалыптастыру және орташа үлгіні құрау тәртібі 36-38 т.т . &1. Тұқым партияларын қалыптастыру 39-41 т.т . &2. Орташа үлгіні құрау тәртібі 42-50 т.т . 5. Тұқымды сақтау және себуге дайындау тәртібі 51-60 т.т . 1-қосымша . Орман тұқымдарының күтілетін өнімін көз мөлшерімен бағалау шәкілі 2-қосымша . Тұқымдар партиясының және орташа үлгінің массасы 3-қосымша . Қазақстандағы негізгі ағаш және бұта тұқымдыларының гүлдену, пісіп-жетілу және олардың жемістерін, бүрлерін және тұқымдарын жинау күнпарағы 4-қосымша . ОРМАН ТҰҚЫМДАРЫН ЕСЕПКЕ АЛУ КІТАБЫ 5-қосымша . Паспорт 6-қосымша . Заттаңба 7-қосымша . Акт 8-қосымша . Әртүлі ағаштар мен бұталардың тұқымдарын, жемістерін, бүрлерін жинау, өңдеу және сақтау ерешеліктері Орман тұқымдарын, өңдеу және сақтауды ұйымдастыру ережесін бекіту туралы Қазақстан Республикасы Орман кодексінің 80-бабын іске асыру мақсатында БҰЙЫРАМЫН :

1. Қоса беріліп отырған орман тұқымдарын, өңдеуді және сақтауды ұйымдастыру ережесі бекітілсін.

2. Осы бұйрық ресми жарияланған күнінен бастап қолданысқа енгізіледі.

Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі Орман және аңшылық шаруашылығы комитеті төрағасының 2005 жылғы 6 маусымдағы N 132 бұйрығымен бекітілген Орман тұқымдарын дайындауды, өңдеуді және сақтауды ұйымдастыру ЕРЕЖЕСІ

1. Жалпы ережелер

1. Осы Ереже Қазақстан Республикасының Орман кодексіне сәйкес әзірленді және ормандарды молықтыру мен орман өсіруге арналған орман тұқымдарын дайындауды, өңдеуді және сақтауды ұйымдастыру тәртібін реттейді.

2. Орман тұқымдарын дайындау тұрақты орман тұқым базасы объектілерінде (ТОТБ) жүзеге асырылады, ал олар жетіспеген жағдайда қалыпты екпелерде тұқым дайындауға жол беріледі. Орман кодексінің 80-бабының 2-тармағының талаптарына сәйкес орман тұқымдарын кемістігі бар екпелерден және кемістігі бар ағаштардан дайындауға тыйым салынады.

3. Орман тұқымдарын дайындау, өңдеу және сақтау олардың селекциялық санаттары: сортты, жақсартылған, қалыпты санаттар бойынша бөлек жүргізіледі.

4. Тұқымның, ал кейіннен көшет материалының және өсірілген жасанды орман екпелерінің тегі мен генетикалық сапасының жойылуына жол бермеу мақсатында орман тұқымдарын дайындау, өңдеу және сақтау біртекті партиялармен жүзеге асырылады.

2. Орман тұқымдарын дайындауды ұйымдастыру тәртібі

5. Мемлекеттік орман қоры территориясында орман тұқымдарын дайындауды ұйымдастыруды сүрек дайындау үшін мемлекеттік орман қорының учаскелері ұзақ мерзімді орман пайдалануға бекітіп берілген орман иеленушілер мен орман пайдаланушылар жүзеге асырады.

6. Орман тұқымдарының қажетті мөлшері мен олардың түр алуандығын орман иеленуші:

1) орман орналастыру айқындайтын мемлекеттік орман қоры учаскелерінде ормандарды молықтыру, орман өсіру жөніндегі іс-шаралардың көлемін;

2) басқа заңды және жеке тұлғалардың тұқымдар жөніндегі қажеттілігін, соның ішінде экспортқа тұқым шығаруды қанағаттандыруды;

3) жеміс беру кезеңділігі ұзақ жекелеген ағаш түрлері тұқымдарының резервтік қорын құру қажеттігін басшылыққа ала отырып белгілейді.

7. Тұқым дайындауды ұйымдастыру кезінде:

1) орман тұқымдарының аудандастырылуын сақтау және тұқымды орман өсіру жағдайларына сәйкес пайдалануға кепілдік беретін түрлер бойынша тұқымның бөлек жиналуын қамтамасыз ету;

2) тұқымның жоғары сапалы болуы тән ТОТБ-ының жеміс беретін объектілерінде тұқымның барынша көп жиналуын қамтамасыз ету;

3) тұқым дайындауды бір текке жататын алуан түрлер бірге өскен жағдайда түрлері бойынша бөлек, ал фенологиялық нысандары анық байқалатын ағаш түрлерінің тұқымы үшін - осы нысандар бойынша бөлек жүргізу қажет.

8. Орман иеленушілер тұқым жаппай пісіп-жетілмей тұрып оның шығымдылығын анықтау мақсатында тұқым жинауға арналған барлық жеміс беретін объектілерге алдын ала тексеру жүргізіледі.

9. Тұқымнан күтілетін өнімге болжам жасау алдын ала бөлінген көлемі кемінде 0,25 га сынақ алаңында осы Ереженің 1-қосымшасына сәйкес алты баллдық шәкіл бойынша көзбен бақылау әдісімен жүргізіледі.

10. Жемісті (тұқымды) бақылау мақсатында жинау үшін учаскеде тозаңдану және жарықтану жағдайлары әртүрлі 3-10 қалыпты ағаш бөледі. Тұқымды ұшар басының әр қабатынан осы Ереженің 2-қосымшасына сәйкес орташа үлгінің мөлшерлі салмағы көлемінде жинайды. Тұқым сапасының бастапқы бағасын заңнамамен белгіленген тәртіппен кесу немесе өсіру әдісімен анықтайды.

11. Тұқым жинау осы Ереженің 3-қосымшасында көрсетілген мерзімде ол толық піскеннен кейін жүзеге асырылады.

12. Тұқым өсіп тұрған, кесілген ағаштар мен бұталардан, сондай-ақ жер бетінен (шашылып қалған тұқымдар) дайындалуы мүмкін.

13. Өсіп тұрған ағаштар мен бұталардан бүрлер мен тұқымдар қолмен немесе кескіш, тістегіш құралдарды, әртүрлі сатыларды, көтергіш құрылғылар мен машиналарды пайдаланып жиналады. Бұл ретте өсіп тұрған ағаштардың бұталарын шабуға және кесуге, сондай-ақ сексеуілдің бұталарын сындыруға болмайды.

14. Жер бетінен негізінен ірі жемістер: емен жаңғағы, жабайы жемістер, грек жаңғағы, сондай-ақ сүйір жапырақты үйеңкі, шегіршін және басқа да ағаштардың тұқымдары жиналады, бұл ретте тұқым жиналатын жердің беті алдын ала тазартылады.

15. Уақытша орман тұқымы учаскелерінде (бұдан әрі - УОТУ) және кеспеағаштарда (қалыпты екпелерде) кесілген ағаштардың бүрлері мен жемістерін дайындау үшін ағаш дайындау мерзімі тұқым жинау мерзімімен ұштастырылады. Шабылған бұтақтардан бүрлер мен жемістер жинау ағаштар құлатылған жерден кемінде 50 м қашықтықта жүргізіледі.

3. Орман тұқымы шикізатын өңдеу тәртібі

16. Жиналған бүрлер мен құрғақ жемістерді сақтау кезінде өздігінен қызып кетпеуі үшін кептіріп алу қажет.

17. Тез бұзылатын шырынды жемістерді (тұт, қарақат, сары өрік және басқалары) тұқымын ажыратып алу үшін бірден өңдеуге жібереді.

18. Орман тұқымы шикізатын өңдеу ағаш тұқымдарына, жемістің түрлеріне, тұқым шикізатының жай-күйіне байланысты осы Ережеге сәйкес жүргізіледі.

&1. Қылқан жапырақты ағаштардың тұқымын өңдеу

19. Қылқан жапырақты ағаштардың тұқымын бүрлерден және бүржемістерден ажырату механикалық тәсілмен немесе бүрлердің ашылуы үшін оларды кептіру жолымен жүзеге асырылады.

20. Қарағайдың кейбір түрлерінің (самырсынды, корейлік), сібір майқарағайының және аршалардың тұқымдарын ажырату үшін механикалық өңдеу тәсілі қолданылады. Бұл орайда бүрлер арнайы машиналарда немесе қолмен ағаш балғалармен немесе ағаш үккішпен ұнтақтау арқылы үгітіледі. Сібір майқарағайының, шығыс биотасының және батыс боз аршасының бүрлері олар толық піскенге дейін жиналады, пісуі үшін кептіреді және арнайы машиналарда үгітеді. Бүрлерді арнайы машиналарда немесе қолмен ұнтақтайды.

21. Кәдімгі қарағайдың, шыршаның, сібір балқарағайының, сібір майқарағайының бүрлерін тұқым ажырату үшін бүркептіргіштерде немесе табиғи ауа мен күн жағдайында кептіреді. Бүрлерден ажыратып алынған тұқымдарды тұқымтазартқыш машиналарда, қанатсыздандырғыштарда, желпігіштерде немесе торларда қанатсыздандырады және желпиді.

22. Кәдімгі қарағай мен шыршалардың тұқымын сумен қанатсыздандыруға болады. Бұл орайда қанатсыздандырылмаған тұқымдарды жылы бөлмеге (ауа температурасы 25 о С) жайманың үстіне 10 см-ге дейін қалыңдықпен шашып, 1 кг тұқымға 100 г суға есебімен бүріккішпен біркелкі дымқылдайды. Күні бойы тұқымдарды бірнеше рет аударыстырады, содан соң желпиді.

23. Сукачев балқарағайы мен Шренк шыршасының толық дәнді тұқымын дәні жоқ тұқымдардан оларды: балқарағайды - 4-5 сағат және шыршаны 15-20 сағат суға батырып қою арқылы бөліп алуға болады. Тұқым мен судың арақатынасы 1:5-ке сәйкес келеді. Судың бетіне қалқып шыққан тұқымдарды жинап алады, суды төгіп тастайды, ал түбінде қалған толық дәнді тұқымдарды стандарттармен белгіленген дымқылдылыққа дейін кептіреді.

24. Табиғи ауа-күн жағдайында кептіру құрғақ және желдетілетін бөлмелерде немесе күн астында жүргізіледі. Бұл ретте кептіру процесін жеделдету үшін бүрлерді жұқалап жайып қояды, күніне 1-2 рет араластырып тұрады. Ашылған бүрлерді тұқым тазалағыш машиналарда немесе қолмен үгітеді.

&2. Жапырақты ағаш түрлерінің жемісі мен тұқымын өңдеу

25. Жапырақты ағаш түрлерінің тұқымдары былай бөлінеді:

1) құрғақ (емен, қайың, үйеңкілер және басқалар);

2) шырынды, соның ішінде: шырынды жеміссерігімен (қарақат, тұт және басқалар); етті (сары өрік, қара өрік және басқалар); еті құрғақ жеміссерік (пісте, жаңғақ және басқалар).

26. Жеміс серігімен құрғақ тұқымдар мен жемістерді жинап алғаннан кейін шіріп кетпеуі үшін оларды кеуіп құрғап қалғанша кептіреді. Бұл үшін оларды бастырманың астына немесе жақсы желдетілетін бөлмелерде жайманың үстіне немесе сөрелерде 3-4 см (қарағаштар) 10-15 см (емен жаңғағы, жаңғақтар) қалыңдықта жайып тастайды.

27. Кептіру ұзақтығы ағаш түріне және ауа райы жағдайларына байланысты болады. Құрғақ ауа райында қарағаш тұқымдарын кептіруге 2-3 күн, жаңғақ жемістілері - 3-5 күн, үйеңкілер мен шағандардың қанатты тұқымдары - 5-7 күн, емен жаңғағы үшін - 10 күнге дейін қажет болады.

28. Құрғақ жемістерді кептіру үшін бүркептіргіштерді немесе ауылшаруашылық астық кептіргіштерін пайдалануға болады.

29. Кептіріп алған соң құрғақ тұқымдарды түрлі бөтен қоспалардан (бұтақтар, жеміс тұғырлары, жапырақтар және тағы басқалар) тазартады, тұқым тазалайтын машиналарда қанатсыздандырып (қарағаштардың, сексеуілдің, шаған мен үйеңкілердің және тағы да басқалардың қанатты тұқымдары), кейіннен желпиді.

30. Бұршақ тұқымды ағаштардың, жұпаргүлдің, теректер мен талдардың жемістерін алдымен жайманың бетіне төгіп көлеңкеде кептіреді, сосын күн астында толық ашылғанша жиі-жиі араластырып, соңынан үгітеді және жеміссеріктері мен басқа да қоспалардан тазартады.

31. Жидектердің шырынды жемістері, жеміс шоғыры, сүйекті шырынды жемістер бұзылып кетпес үшін тұқымын ажыратып алу мақсатында өңдеуге жіберіледі.

32. Аз ғана мөлшерде өңдеу кезінде шырынды жемістерден, соның ішінде жидектерден, жеміс шоғырынан, сүйекті жемістерден, шекілдеуік тұқымды ағаштар жемісінен (алма, алмұрт және басқалары) және сүйекті тұқымды ағаштар жемісінен (сары өрік, қара өрік және басқалары), сондай-ақ қына ағашының, ұшқаттың, шетеннің және итмұрынның жемісінен тұқымды ажырату қолмен кесу, оны езу және кейіннен етін ағын сумен шаяды.

33. Жеміс етінен ажыратылған және жақсы жуып-шайылған тұқымдар құп-құрғақ болғанша кептіріледі.

34. Жемістердің үлкен партиялары жеміс өңдейтін кәсіпорындарда қолданылатын жеміс үгітетін, жеміс сүйегін ажырататын және жуу машиналарында жылу қолданылмай өңделеді.

35. Ормандарды қалпына келтіруге және орман өсіруге арналған дайындалған, сондай-ақ орман иеленуші сатып алған тұқымдарды есепке алу осы Ереженің 4-қосымшасына сәйкес белгіленген нысан бойынша жүргізіледі.

4. Тұқым партияларын қалыптастыру және орташа үлгіні құрау тәртібі

36. Жиналған және өңделген тұқымдар партияларға бөлінеді, олардың барынша ауыр массасы осы Ереженің 2-қосымшасына сәйкес айқындалады.

37. Жекелеген партияда сапасын бағалау орташа үлгіні талдау негізінде жүзеге асырылады.

38. Үлгілер сұрыптауды және орташа үлгіні құрауды орман иеленушінің (орман пайдаланушының) үлгілер сұрыптау жөніндегі уәкілетті тұлғасы жүзеге асырады.

&1. Тұқым партияларын қалыптастыру

39. Партия біртекті тұқымдардан:

1) түрі немесе түр алуандығы;

2) өсетін орнының жағдайлары;

3) жас топтары (жас балауса, орта жастағы, пісуге жақын, пісіп жетілген);

4) селекциялық санаттары (сортты, жақсартылған, қалыпты);

5) екпелердің шығу тегі (табиғи, жасанды);

6) тұқымды жинау, өңдеу, сақтау тәсілі;

7) түр-түсі, жылтырлығы, иісі және дымқалдану деңгейі бойынша қалыптастырылады.

40. Белгілі бір түр тұқымдарының әртүрлі партияларын, соның ішінде массасы бойынша шағын партияларын араластыруға болмайды.

41. Қалыптастырылған тұқымдар партиясы осы Ереженің 5, 6-қосымшаларына сәйкес нысан бойынша паспортпен және заттаңбамен куәландырылады.

&2. Орташа үлгіні құрау тәртібі

42. Орташа үлгіні тұқымдардың қалыптастырылған партиясынан үлгілер сұрыптау және бастапқы үлгіні құрау жолымен алады.

43. Үлгі ағаштың түріне және тұқым партияларын сақтау жағдайларына байланысты арнайы сүңгілермен (конус, дорба, цилиндр пішінді) немесе қолмен алынады:

1) үюлі күйінде сақтаулы ұсақ және орташа тұқымдар үшін үлгілер сұрыптау әр қабаттың бес түрлі жерінен (жоғарғы - тереңдігі 10 см, орташа-үйінді биіктігінің жартысы, төменгі - еденнен) жүргізіледі, яғни 15 үлгіден кем болмауы керек;

2) ірі тұқымдар үшін (жаңғақтар, сүйекті жемістер және басқалары) - әр қабаттың он түрлі жерінен 3 үлгіден алады;

3) қаптарда (10 қапқа дейін) сақтаулы сусымалы тұқымдар үшін әр қаптан жоғарғы, орта, төменгі қабаттан бір-бірден кемінде үш үлгі, 10 қаптан көп болған жағдайда - алынған үлгінің тереңдігін алмастыра отырып, әр қаптан бір-бір үлгіден алады;

4) шыны бөтелкелерде, темір ыдыстарда, жәшіктерде және басқа да ыдыстарда сақтаулы тұқым партияларынан сүңгілермен немесе қолмен үлгі сұрыптап алу мүмкін болмаған жағдайда тұқымды тегіс жерге төгеді, араластырады, тегістейді және әр ыдыстың тұқымы төгілген жердің әр тұсынан қолмен кемінде бес үлгі сұрыптап алады.

44. Сұрыптап алынған тұқым үлгілерін (жеке-жеке) тегіс жерге төгеді, мұқият қарап шығып, партияның біртектілігін анықтау үшін қоқыстануы, иісі, түр-түсі, жылтырлығы және басқа да белгілері бойынша салыстырады.

45. Жекелеген үлгілердің күрт айырмашылықтары болмаған жағдайда оларды бастапқы үлгі етіп біріктіреді, оның массасы орташа үлгінің кемінде он мәрте массасы мөлшерінде болуы керек.

46. Бастапқы үлгіден тұқым партиясының сапасын анықтау үшін бір орташа үлгіні бөліп алады.

47. Орташа үлгіні бөліп алу үшін бастапқы үлгіні тегіс жерге төгеді, араластырады, ұсақ тұқымдар үшін қалыңдығы 3 см дейін және ірі тұқымдар үшін 10 см астам шаршы түрінде тегістейді, содан соң диагоналдары бойынша 4 ұшбұрышқа бөледі. Екі қарама-қарсы орналасқан ұшбұрыштан тұқым алып тасталынады, ал қалғанын біріктіріп, келесі бөлу үшін қайтадан шаршы түрінде тегістейді. Бөлуді 2-қосымшада көрсетілген белгіленген массаның орташа үлгісін алғанға дейін жүргізеді.

48. Сұрыптап алынған орташа үлгіні алдын ала суға қайнатып дезинфекцияланған тығыз матадан тігілген таза дорбаларға салады, кендір жіппен байлап, тұқым сапасын, оның энтомологиялық зақымдануын және фитопатологиялық залалдануын анықтау үшін ілеспе құжаттармен бірге (5, 6, 7-қосымшалар) уәкілетті органның мамандандырылған ұйымына жөнелтеді.

49. Тұқымның ылғалдылығын анықтау үшін үлгіні бастапқы үлгі тұқымының қалдығынан дәл осылай құрайды. Сұрыптап алынған үлгіні таза, құрғақ ыдысқа орналастырып, оны тұқым әбден толтырылғаннан кейін аузын тығынмен нығыздап жабады да, сургуч, балауыз немесе парафин құяды. Орташа тұқым үлгісін ылғал өткізбейтін пленкадан жасалған сыйымдылығы кемінде 0,5дм қапқа салуға болады, қаптың шеттері онда барынша аз ауа қалдыра отырып, ыстық әдіспен жабылады немесе мықтап байланады, содан кейін дәл осындай екінші қапқа салынып, ауызы тығыз байлап тасталады. Заттаңбаның бір данасы ыдыстың немесе қаптың ішіне салынады, екіншісін сыртына желімдейді.

50. Қалыптастырылған партиялардан орташа тұқым үлгілерінің сұрыпталу дұрыстығына бақылау жасау мақсатында уәкілетті органның мамандандырылған ұйымы бақылау үлгілерін сұрыптап алуы мүмкін, оларды талдау нәтижелері бойынша тұқым дайындаушыға оң жақтағы жоғарғы бұрышында "Мемлекеттік бақылау" деген белгісі бар тұқым сапасы туралы тиісті құжат беріледі, ал бұдан бұрын берілген тұқым сапасы туралы құжаттар мемлекеттік үлгілер сұрыпталуымен бір мезгілде алып қойылады.

5. Тұқымды сақтау және себуге дайындау тәртібі

51. Себуге арналған орман тұқымдары арнайы қоймаларда (тұқым қоймаларында), ал олар болмаған кезде - 8-қосымшада көрсетілген жағдайларға сәйкес осыған лайықталған құрғақ үй-жайларда сақталуға тиіс.

52. Орман тұқымдарын сақтайтын үй-жайлар ауа сору-тарту желдеткіштерімен, ауаның салыстырмалы ылғалдылығы мен температурасын тіркеуге арналған приборлармен жабдықталуға тиіс. Бұл орайда үй-жай ішіндегі ауаның салыстырмалы ылғалдылығы 70 %-дан аспауға тиіс. Үй-жай тұқым сақтайтын қажетті ыдыспен және үлгілер сұрыптауға арналған құрал-сайманмен: науалармен, дән құйғыштармен, шелектермен және тағы да басқалармен қамтамасыз етілуге тиіс.

53. Орман тұқымдарының қауіпті зиянкестерімен және ауруларымен күресу үшін олар сақталатын үй-жайлар жылына екі рет газ қолдану әдісімен, аэрозольды және дымқыл (түтін шашкаларымен, фунгицидтер мен инсектицидтер ерітінділермен) әдістермен дезинфекцияланады.

54. Үй-жайлар мен тұқым ыдыстарын дезинфекциялау жұмыстарын орман патологтарының басшылығымен жүргізеді.

55. Тұқымды жабық және ашық күйінде сақтайды. Жабық күйінде тұқымды әртүрлі бітеу жабық ыдыстарда (бөтелкелерде, канистрлерде, бидондарда, контейнерлерде) сақтайды. Ашық күйінде - қаптарда, жәшіктерде және үйілген күйінде сақталады.

56. Тұқымға арналған ыдыстар таза, құрғақ, берік болуға және міндетті түрде дезифекциялануға тиіс.

57. Ауаның салыстырмалы ылғалдылығы мен температурасы көп мөлшерде құбылып тұратын жағдайда тұқым бітеу жабық ыдыста сақталады.

58. Қылқан жапырақты ағаштардың тұқымы міндетті түрде хлорлы кальций түтікшесі бар тығынмен жабылған және тұқымның ылғалдылығын ауық-ауық қадағалап отыру үшін тікелей бөтелке ішіне кобальт қағазы салынған шыны бөтелкелерде сақталады.

59. Орман тұқымдарын цемент, асфальт, тас немесе жер едендерде ашық күйінде сақтауға, сондай-ақ тұқымды қант, тұз және химиялық препараттар салынған ыдыстарда сақтауға болмайды.

60. Қоймаларда тез ылғал тартатын заттарды (тұз, селитра, улы химикаттар және басқалар), тез жанатын сұйық заттарды (бензин, керосин және басқалар), сондай-ақ сапасыз тұқымды, тұқым сақтауға қатысы жоқ мүлікті, материалдарды және құрал-саймандарды сақтауға, қоқыс пен тұқым қалдықтарын қалдыруға болмайды.

Орман тұқымдарын дайындауды, өңдеуді және сақтауды ұйымдастыру ережесіне 1-қосымша Орман тұқымдарының күтілетін өнімін көз мөлшерімен бағалау шәкілі (В.Г.Каппер бойынша) Гүл­де­ну және же­міс бе­ру ба­лы Бал­дың си­патта­ма­сы 1 2 Ек­пе­лер үшін 0 Гүл­ден­бей­ді және тұқым бер­мей­ді 1 Гүл­де­нуі неме­се өнім бе­руі өте на­шар (гү­лі, бүр­ші­гі неме­се же­мі­сі ор­ман ше­т­ін­де­гі аға­штар мен  же­ке­ле­ген аға­штар­да бо­лым­сыз мөл­шер­де және ек­пе­лер­де өте аз) 2 Гүл­де­нуі және өні­мі на­шар (ер­кін тұр­ған аға­штар мен ор­ман ше­т­ін­де­гі аға­штар­да - қа­на­ғат­та­нар­лық, ал ек­пе­лер­де өте на­шар) 3 Гүл­де­нуі, өні­мі (ер­кін тұр­ған аға­штар­да және ор­ман ше­т­ін­де­гі аға­штар­да - тәу­ір, ал ор­та жас­та­ғы және піс­кен ал­қа­а­ға­штар­да қа­на­ғат­та­нар­лық) 4 Гүл­де­нуі немес өні­мі жақ­сы (ер­кін тұр­ған аға­штар­да және ор­ман ше­т­ін­де­гі аға­штар­да - өте жақ­сы, ал ор­та жас­та­ғы және піс­кен ал­қа­а­ға­штар­да - жақ­сы) 5 Гүл­де­нуі, өні­мі өте жақ­сы (ер­кін тұр­ған аға­штар­да және ор­ман ше­т­ін­де­гі аға­штар­да, ор­та жас­та­ғы)  және піс­кен ал­қа­а­ға­штар­да - өте жақ­сы Бұ­та­лар үшін 1 Гүл­де­нуі, же­міс бе­руі на­шар (гүл­де­рі неме­се же­мі­сте­рі бі­рен-са­ран кез­де­се­ді) 2 Гүл­де­нуі, же­міс бе­руі - ор­та­ша (гү­лі­мен же­мі­сі жар­ты­сын­да жет­кі­лік­ті) 3 Гүл­де­нуі мен же­міс бе­руі жақ­сы (бұ­та­лар­дың ба­сым көп­ші­лі­гі неме­се бә­рі жақ­сы гүл­де­ніп, же­міс бе­ре­ді).

Орман тұқымдарын дайындауды, өңдеуді және сақтауды ұйымдастыру ережесіне 2-қосымша Тұқымдар партиясының және орташа үлгінің массасы р/с N Түр ата­уы Бір үл­гі сұ­рып­тап алы­на­тын пар­ти­я­ның ең ауыр мас­са­сы, кг Ор­та­ша үл­гі мас­са­сы, г 1 2 3 4 1. Кә­дім­гі өрік Аб­ри­кос обык­но­вен­ный Armeniaca vulgaris Lam. 500 2500 2. Тұ­ша­қу­рай Амор­фа ку­стар­ни­ко­вая Amorpha fruticosa 100 100 3. Кә­дім­гі қа­ра­қат Бар­ба­рис обык­но­вен­ный Berberis vulgaris L. 100 100 4. Сал­пын­шақ қай­ың Бе­ре­за по­вис­лая (бе­ре­за бо­ро­дав­ча­тая) Betula pendula Roth (B.​verucosa Ehrh.) 75 25 5. Кә­дім­гі қы­на­а­ғаш Би­рю­чи­на обык­но­вен­ная Ligustrus vulgare L. 100 200 6. Кә­дім­гі до­ла­на Бо­ярыш­ник ко­лю­чий или обык­но­вен­ный Crataegus oxyacanth L. 100 300 7. Да­ла­лық шие Виш­ня ку­стар­ни­ко­вая, ви­шар­ник (виш­ня степ­ная) Cerasus fruticosa (Pall.) G. woron 200 400 8. Кә­дім­гі шие Виш­ня обык­но­вен­ная Cerasus vulgaris Mill. 400 500 9. Жы­лт­тыр­лы те­гіс ше­гі­рін Вяз глад­кий Ulmus laevis Pall. 100 50 10. Қа­ра­ғаш Вяз пе­ри­сто-вет­ви­стый (тур­ке­стан­ский ка­ра­гач) Ulmus pinnato-ramosa Dieck. 100 75 11. Үш ті­кен­ді қа­ра­ма­ла Гле­ди­чия трех­ко­люч­ко­вая (гле­ди­чия обык­но­вен­ня) Gleditsia triacanthos L.) 400 500 12. Кә­дім­гі ал­мұрт Гру­ша обык­но­вен­ная Pirus communis L. 100 150 13. Сән­тал Де­рен кро­ва­во-крас­ный или сви­ди­на Cornus sanguinea L. 200 300 14. Че­ре­штат еме­ні Дуб че­реш­ча­тый Quercus robur L. 5000 2500 15 Кә­дім­гі шыр­ша Ель обык­но­вен­ная или ев­ро­пей­ская Picea abies (L.) Karst. 50 50 16. Сі­бір шыр­ша­сы Ель си­бир­ская Picea obovata Lebed. 50 50 17. Шренк шыр­ша­сы Ель Шрен­ка Picea Schrenkiana Fet. M 50 75 18. Кә­дім­гі ұш­қат Жи­мо­лость обык­но­вен­ная Lonicera xylosteum L. 50 50 19. Та­тар ұш­қа­ты Жи­мо­лость та­тар­ская Lonicera tatarica L. 50 50 20. Кә­дім­гі шәң­гіш Ка­ли­на обык­но­вен­ная Viburnum opulus L. 200 150 21. Са­ры қа­ра­ған Ка­ра­га­на дре­во­вид­ная или жел­тая ака­ция Caragana arborescens Lam. 100 200 22. Ев­ро­па­лы ек­пе тал­шы­ны Каш­тан по­сев­ной ев­ро­пей­ский или бла­го­род­ный Castanea sativa Mill. 2000 3500 23. Ақ үй­ең­кі Клен лож­но­пла­та­но­вый, явор, бе­лый клен Acer pseudoplatanus L. 300 500 24. Сүй­ір жа­пы­рақ­ты үй­ең­кі Клен ост­ро­лист­ный или пла­та­но­вид­ный Acer platanoides L. 300 500 25. Да­ла үй­ең­кі­сі Клен по­ле­вой Acer campestre L. 200 300 26. Та­тар үй­ең­кі­сі Клен та­тар­ский, нек­лен, чер­но­к­лен Acer tatarucum L. 200 300 27. Ат тал­шы­ны Кон­ский каш­тан обык­но­вен­ный Aesculus hippocastanum L. 2000 3500 28. Үл­кен жа­пы­рақ­ты жө­ке Ли­па круп­но­лист­ная Tilia platyphyllos Scop. 300 500 29. Кі­ші жа­пы­рақ­ты жө­ке Ли­па мел­ко­лист­ная или серд­це­вид­ная Tilia cordata Mill. 200 300 30. Сі­бір бал­қа­ра­ғайы Лист­вен­ни­ца си­бир­ская Larix sibirica Ledeb. 50 75 31. Жі­ңіш­ке жа­пы­рақ­ты жи­де Лох уз­ко­лист­ный Elaeagnus angustifolia L. 200 500 32. Вир­гин ар­ша­сы Мож­же­вель­ник вир­гин­ский Juniperus virginiana L. 100 200 33. Қа­ра ар­ша Мож­же­вель­ник обык­но­вен­ный Juniperus communis L. 100 150 34. Шыр­ға­нақ Об­ле­пи­ха кру­ши­но­вая Hippophae ramnoides L. 100 150 35. Гре­ция жаң­ға­ғы Орех грец­кий Огпдф­ты купшф Дю 1000 5500 36. Кә­дім­гі шаб­дал Пер­сик обык­но­вен­ный Persica vulgaris Mill 1000 2500 37. Сі­бір са­мыр­сы­ны Пих­та си­бир­ская Фи­шуы ышишкш­сф Дуву­ию 100 100 38. Шы­ғыс био­та­сы Пла­ти­кла­дус во­сточ­ный, плос­ко­ве­точ­ник (био­та во­сточ­ная) Platycladus orientalis (L.) Franco 100 150 39. Ақ инеш Ро­би­ния лже­а­ка­ция или бе­лая ака­ция Robinia pseudoacacia L. 100 150 40. Ит­ті ра­у­шан Ро­за со­ба­чья Rosa canina L. 100 150 41. Кә­дім­гі ше­тен Ря­би­на обык­но­вен­ная Sorbus aucuparica L. 50 25 42. Ақ сек­се­уіл Сак­са­ул бе­лый Haloxulon persicum Bge. 500 50 43. Қа­ра сек­се­уіл Сак­са­ул чер­ный Haloxulon apillum 500 50 44. Жал­қын Скум­пия или жел­тин­ник Cotinus coggygria Scop. 75 75 45. Қа­ра­өрік Сли­ва ко­лю­чая (терн) Prunus spinosa L. 400 750 46. Со­ғды қа­ра­өрі­гі Сли­ва рас­то­пы­рен­ная (алы­ча) Prunus divarigata Ldb. 500 1500 47. Қа­ра­қат Смо­ро­ди­на зо­ло­тая Ribes aurerum pursh 30 30 48. Шы­ғыс са­ра­ңы Со­лян­ка Па­лец­ко­го (чер­кез Па­лец­ко­го) Salsola paletzkiana Litv. 500 100 49. Шер­кез, Рих­тер са­ра­ңы Со­лян­ка Рих­те­ра (чер­кез Рих­те­ра) Salsola richteri (Moq.) 500 100 50. Сі­бір са­мыр­сы­ны Сос­на кед­ро­вая си­бир­ская (кедр си­бир­ский) Pinus sibirika Du Tour 500 1000 51. Кә­дім­гі қа­ра­ғай Сос­на обык­но­вен­ная Pinus silvestris L. 50 50 52. Ақ те­рек То­поль бе­лый или се­реб­ри­стый Populus alba L. 30 15 53. Қа­ра те­рек То­поль чер­ный или осо­кор Populus nigra L. 30 15 54. Ба­тыс ар­ша­сы Туя за­пад­ная Tuja occIdentalis L. 30 25 55. Ақ тұт Шел­ко­ви­ца бе­лая Morus alba L. 30 30 56. Қа­ра­тұт Шел­ко­ви­ца чер­ная Morus nigra L. 30 25 57. Ор­ман ал­ма­сы Яб­ло­ня лес­ная Malus silvestris (L.) Mill. 100 150 58. Пал­лас ал­ма­сы неме­се сі­бір Яб­ло­ня пал­ла­са или си­бир­ская Malus pallasiana Juz. 75 50 59. Жа­сыл ша­ған Ясень лан­цет­ный или зе­ле­ный Fraxinus lanceolata Borkh. 200 300 60. Кә­дім­гі ша­ған Ясень обык­но­вен­ный Flaxinus excelsior L. 200 400 61. Со­ғды ша­ға­ны Ясень сог­ди­ан­ский Fraxinus sogoliana Bge 200 300

Орман тұқымдарын дайындауды, өңдеуді және сақтауды ұйымдастыру ережесіне 3-қосымша Қазақстандағы негізгі ағаш және бұта тұқымдыларының гүлдену, пісіп-жетілу және олардың жемістерін, бүрлерін және тұқымдарын жинау күнпарағы Түр ата­у­ла­ры Уа­қы­ты (ай­лар) гүл- де­нуі пі­суі жи­на­луы піс­кен же­міс пен бүр­дің түр-тү­сі 1 2 3 4 5 6 Қыл­қан жа­пы­рақ­ты­лар 1. Сі­бір шыр­ша­сы ІІІ-Ү ҮІ­ІІ ҮІ­ІІ-ІХ құ­ба 2. Шрен­ка шыр­ша­сы Ү ІХ ІХ қо­ңыр жы­л­тыр 3. Сі­бір бал­қа­ра­ғайы Ү-ҮІ ҮІ­ІІ-ІХ ҮІ­ІІ-ІХ шұ­ғыл ашық- са­ры неме­се қо­ңыр- са­ры 4. Кә­дім­гі ар­ша Ү Ү Ү қа­ра- көк­шіл 5. Вер­гин ар­ша­сы Ү ІХ ІХ қы­зыл, сұр-құ­ба 6. Сі­бір са­мыр­сы­ны Ү-ҮІ ҮІ­ІІ-ІХ ІХ-Х құ­ба, ашық-құ­ба 7. Сі­бір қа­ра­ғайы ҮІ ҮІ­ІІ-ІХ ҮІ­ІІ-ІХ шұ­ғыл сұр-қо­ңыр 8. Кә­дім­гі қа­ра­ғайы Ү-ҮІ ІХ-Х ІХ-ІІІ сұр, сұр-құ­ба, қа­ра- қо­ңыр 9. Ба­тыс бо­зар­ша­сы ІҮ-Ү ІХ-Х ІХ-Х сұр- қо­ңыр, қа­ра- қо­ңыр Жал­пақ жа­пы­рақ­ты­лар 10. Кә­дім­гі өрік ІІІ-ІҮ ҮІ-ҮІ­ІІ ҮІ-ҮІ­ІІ қы­зыл- са­ры 11. Ақ қа­ра­ған неме­се ақ инеш Ү-ҮІ ІХ-Х күз-қыс қо­ңыр­лау- са­ры 12. Са­ры қа­ра­ған Ү-ҮІ ҮІІ-ҮІ­ІІ ҮІІ-ҮІ­ІІ са­ры-құ­ба 13. Ту­ша­қу­рай ҮІ-ҮІІ ІХ-Х ІХ-Х қо­ңыр­лау 14. Сал­пын­шақ қай­ың Ү ҮІ­ІІ-ІХ ҮІ­ІІ-ІХ са­ры- жа­сыл, са­ры- қо­ңыр 15. Түк­ті қай­ың Ү ІХ ІХ-Х ашық- са­ры, ашық- қо­ңыр­лау 16. Кә­дім­гі қы­на­а­ғаш Ү-ҮІ ҮІ­ІІ-ІХ ІХ-ХІ қа­ра, жы­л­тыр 17. Кә­дім­гі до­ла­на Ү-ҮІ ҮІ­ІІ ҮІ­ІІ құ­ба- қы­зыл, са­ры 18. Кә­дім­гі аю­ба­дам Ү ҮІІ-ҮІ­ІІ ҮІ­ІІ қы­зыл, қыз­ғы­лт- са­ры 19. Да­ла ши­е­сі Ү ҮІІ ҮІІ қы­зыл 20. Жы­л­тыр ше­гір­шін ІҮ Ү-ҮІ Ү-ҮІ сұр 21. Кі­ші жа­пы­рақ­ты ше­гір­шін ІҮ ІҮ-Ү ІҮ-Ү құм тү­сті 22. Кә­дім­гі қа­ра­ла Ү-ҮІ ІХ-Х күз-қыс қа­ра- қо­ңыр, жы­л­тыр 23. Ал­мұрт ІҮ-Ү ҮІ­ІІ-Х ҮІ­ІІ-Х көк-жа­сыл 24. Ус­су­ри ал­мұр­ты Ү ҮІ­ІІ-ІХ ҮІ­ІІ-ІХ жа­сыл, жа­сыл- сұр, ақ­шыл 25. Сән­тал, кө­рік­тал ҮІ ІХ ІХ-Х қа­ра 26. Емен ІҮ-Ү ІХ-Х ІХ-Х қа­ра- қо­ңыр, жы­л­тыр 27. Кә­дім­гі ұш­қат Ү-ҮІ ҮІ­ІІ-ІХ ҮІ­ІІ-ІХ қа­ра- қы­зыл 28. Та­тар ұш­қа­ты Ү-ҮІ ҮІІ-ҮІ­ІІ ҮІІ-ҮІ­ІІ ақ­шыл- қыз­ғы­лт, шым­қай- қы­зыл 29. Ақ тал ІҮ-Ү ҮІ ҮІ са­ры- қо­ңыр­лау 30. Шәң­гіш Ү-ҮІ ІХ ІХ ашық- қы­зыл 31. Сәна­ғаш ҮІ-ҮІІ ІХ-Х ІХ-ХІ құ­ба 32. Еуро­па тал­шы­ны Ү-ҮІІ ІХ-Х ІХ-ХІ құ­ба- жаң­ғақ­ты тал­шын тү­сі 33. Гин­нал үй­ең­кі­сі ҮІ ІХ ІХ-Х ақ­шыл- қо­ңыр, құ­ба- қы­зыл, ашық күл­гін 34. Ақ үй­ең­кі Ү ІХ ІХ-ІХ-Х ашық- қо­ңыр, құ­ба- қо­ңыр 35. Сүй­ір жа­пы­рақ­ты үй­ең­кі ІҮ-Ү ІХ ІХ-Х құ­ба- қо­ңыр 36. Да­ла үй­ең­кі­сі ІҮ-Ү ҮІ­ІІ-ІХ ІХ-Х жа­сыл- құ­ба, қо­ңыр- құ­ба 37. Та­тар үй­ең­кі­сі Ү-ҮІ ҮІ­ІІ-ІХ ІХ-Х са­ры- қы­зыл, құ­ба- қы­зыл 38. Ат тал­шы­ны Ү-ҮІ ІХ-Х ІХ-Х жа­сыл, жы­л­тыр қо­ңыр 39. Үл­кен жа­пы­рақ­ты жө­ке ҮІ-ҮІІ ІХ-Х ІХ-Х қа­ра-сұр 40. Кі­ші жа­пы­рақ­ты жө­ке ҮІ-ҮІІ ІХ-Х күз-қыс құ­ба-қо­ңыр 41. Жі­ңіш­ке жа­пы­рақ­ты жө­ке Ү-ҮІ ІХ-Х ІХ-Х ақ­шыл 42. Шыр­ға­нақ ІҮ-Ү ҮІ­ІІ-ІХ ІХ-Х қы­зыл, қыз­ғы­лт са­ры құ­ба 43. Грек жаң­ға­ғы ІҮ-Ү ҮІ­ІІ-Х ІХ-Х са­ры құ­ба, ақ­шыл- қо­ңыр 44. Көк те­рек ІІІ-Ү Ү-ҮІ Ү-ҮІ қат­ты- жа­сыл 45. Жа­быс­қақ қан­дыа­ғаш ІІІ-ІҮ Х-ХІ Х-ХІ қы­зыл- құ­ба 46. Кә­дім­гі шаб­дал ІҮ ҮІІ-ІХ ҮІІ-ІХ са­ры- қыз­ғы­лт бар­хат­ты 47. Ит­ті ра­у­шан Ү-ҮІ ІХ-Х Х қыз­ғы­лт- са­ры, қы­зыл 48. Кә­дім­гі ше­тен Ү-ҮІ ҮІІ-ІХ ІХ-Х қыз­ғы­лт- са­ры 49. Ақ сек­се­уіл ІІІ-ІҮ Х Х-ХІ ашық- са­ры, ашық 50. Қа­ра сек­се­уіл ІІІ-ІҮ Х Х-ХІ сұр 51. Жал­қын Ү-ҮІ ҮІ-ҮІІ ҮІ-ҮІІ сұр- қо­ңыр­лау 52. Ті­кен­ді қа­ра­өрік ІІІ-ІҮ ҮІІ-ІХ ҮІІ-ІХ қа­ра-көк 53. Со­ғды қа­ра­өрік ІІІ-ІҮ ҮІ­ІІ-ІХ ҮІ­ІІ-ІХ күр­гін, са­ры- жа­сыл, қы­зыл-шие 54. Са­ры қа­ра­қат Ү ҮІІ ҮІІ қа­ра- күн­гін 55. Қа­ра қа­ра­қат Ү ҮІІ ҮІІ қа­ра 56. Шы­ғыс со­ра­ңы ҮІ-ҮІІ Х Х-ХІ сұр 57. Со­ра­ңы ҮІ-ҮІІ Х Х-ХІ сұр-кү­міс 58. Баль­зам те­ре­гі ІҮ-Ү ҮІ ҮІ жа­сыл- құ­ба 59. Ақ те­рек ІІІ-ІҮ Ү-ҮІ Ү-ҮІ ашық- жа­сыл 60. Қа­ра те­рек ІҮ Ү-ҮІ Ү-ҮІ жа­сыл 61. Ба­тыс бо­зар­ша­сы ІҮ-Ү ІХ-Х ІХ-Х ақ­шыл- са­ры 62. Ақ тұт Ү Ү-ҮІІ Ү-ҮІІ ақ, жа- сыл­ды-ақ 63. Қа­ра­тұт Ү ҮІ-ҮІІ ҮІ-ҮІІ қа­ра- қы­зыл, қа­ра-сия 64. Жа­пон бе­же­сі ІҮ-Ү ІХ-Х ІХ-Х са­ры- жа­сыл 65. Ор­ман ал­ма­сы Ү-ҮІ ҮІ­ІІ-ІХ ҮІ­ІІ-ІХ са­ры- жа­сыл 66. Жа­сыл ша­ған ІҮ-Ү ІХ ІХ-Х құ­ба 67. Кә­дім­гі ша­ған ІҮ-Ү ҮІ­ІІ-ІХ ІХ-ХІ жа­сыл- құ­ба 68. Со­ғды ша­ға­ны ІҮ-Ү ІХ ІХ-Х құ­ба Кәдімгі шағанның, қабыржықтың және итмұрынның жемістерін де тұқымды себуге неғұрлым ойдағыдай әзірлеу үшін біраз піспеген күйінде жинаған жақсы.

Орман тұқымдарын дайындауды, өңдеуді және сақтауды ұйымдастыру ережесіне 4-қосымша ОРМАН ТҰҚЫМДАРЫН ЕСЕПКЕ АЛУ КІТАБЫ Ағаш тұқымы _____________________ түр атауы Осы тұқым пар- ти­я­сы пас­по- рты­ның N және тол­ты- ры­л­ған кү­ні Тұқым­ның дай­ын- дал­ған же­рі (алын­ған) ор­ман тұқым ауда­ны­ның ин­дек­сі, ша­руа- шы­лы­ғы, ор­ман- шы­лы­ғы Тұқым мас- са­сы Тұқым- ның се­лек- ци­я­лық са­на­ты (сор­ты, жақ­сар- ты­л­ған, жақ­сы) Тұқым са­па­сы Тұқым са­па­сы ту­ра­лы құ­жат- тың тол­ты- ры­л­ған кү­ні және N Құ­жат- тың са­па­сы ту­ра­лы мер- зі­мі Са­па сы­ны­бы өн­гіш- тігі % (са­па- лы­ғы, өмір- шең- ді­гі) 1 2 3 4 5 6 7 кестенің жалғасы Тұқым шы­ғы­ны, кг Жыл ба­сы­на кон­ди­ци­я­лық тұқым­дар­дың қал­ды­ғы, кг Тұқым­ның шы­ғы­ны­мен есеп­тен шық­қа­ны жө­нін­де­гі құ­жат­тың бе­рі­л­ген кү­ні мен N Пай­да­ла- ны­л­ға­ны, с.і. өт­кі­зіл­ді бар­лы­ғы Есеп­тен шық­қа­ны (кон­ди- ци­я­лық емес) 8 9 10 11

Орман тұқымдарын дайындауды, өңдеуді және сақтауды ұйымдастыру ережесіне 5-қосымша Паспорт N _____ _________________________________________________ 200 ж. құрылған                           (күні, айы) ______________________________________________________тұқым партиясы       (толық қазақша, латынша түрлік тұқым атауы) ____________________________________________________  кг,  массамен        (жазбаша)            (цифрмен) 1. __________________________________осы тұқым партиясын дайындады    (дайындаған, бағыныштылығын көрсете отырып) 2. Шаруашылық мекен-жайы және пошта индексі_________________________ ____________________________________________________________________ 3. Шаруашылықтың телеграф адресі ___________________________________ 4. Тұқым, жеміс жиналатын уақыты _____________________________200 ж. 5. Тұқым, жеміс, бүршік жиналатын орын:_____________________________                                                (айы, жылы) ____________________________________________________________________         (орман, орман тұқым ауданының индексі, облысы, республикасы) ____________________________________________________________________             (орман шаруашылығы ООШ, Орманшылық) Орман тұқымы объектісінің санаты____________________________________                                          (ООШ, ТОТУ, УОТУ т.б.) Сортты және жаңартылған тұқым  _____________________________________                                  (плантация N, учаске, орам, телім) 6. Алқаағаштардың, плантацияның, учаскенің таксациялық сипаттамасы: құрамы  ___________ бонитеті ____________ орман түрі ______________ жас тобы ___________________________________________________________            (балаусалар, орта жастағылар, пісіп келе жатқан, піскен) Селекциялық тобы ___________________________________________________ Тұқымның орман өсіру бағалығы ______________________________________                                  (дұрыс, жақсартылғаны, іріктелгені) Басқа мәліметтер____________________________________________________ 7. Таулы жағдайлар үшін көрсетіледі:________________________________ а)теңіз деңгейінен биіктігі_________________________________________ б) бөктері (шығыс, батыс, оңтүстік, солтүстік)______________________ 8. Тұқым, жеміс, бүршіктерді жаппай дайындау алдында кіммен және қашан алқаағаштарға алдын ала тексеру жүргізілді____________________ 9. Бүршіктен  тұқым қашан және қандай әдіспен алынады, бүршік кептірушінің тұрпаты, температурасы және т.б._______________________ 10. Қылқан жапырақтылар тұқымы қандай әдіспен және қандай механизмді қолданумен қанатсыздандырылған және тазартылған__________ ____________________________________________________________________ 11. Тұқым құрған және шырынды жемістерден қандай әдістермен алынған ___________________________ тұқым қандай әдіспен тазартылған 12. Тұқым тазарту қашан аяқталған__________________________________                                            (күні, айы, жылы) 13.Тұқым қайда сақталады____________________________________________ ____________________________________________________________________      (жете көрсету: арнайы тұқым сақтағышта, ыңғайландырылған, ____________________________________________________________________    суық немесе жылы бөлмелерде, орларда, погребтерде және т.б.) 14. Тұқым қандай ыдыста сақталады___________________________________                               (бөтелкеде, қапта, жәшікте және т.б.) 15. Тұқым қай жылдың жоспарына дайындалған__________________________ 16. Тұқым қандай мақсатта дайындалған_______________________________                                (өз шаруашылығында себу, басқа шаруа- ____________________________________________________________________    шылықты қамтамасыз ету, тәжірибе жасау үшін және т.б.) М.О. Паспорт құрастыруға жауапты адамның, қызметі және қолы

Орман тұқымдарын дайындауды, өңдеуді және сақтауды ұйымдастыру ережесіне 6-қосымша Заттаңба 1. Тұқымның түрлік атауы____________________________________________ 2. Тұқымның орман тұқымдылық құндылығы  ____________________________ ____________________________________________________________________                  (жақсы жақсартылған, іріктелген) 3. Орман тұқым ауданы, орман өсірілетін өңір, аймақ тармағы 4. Орам, телім нөмірі_______________________________________________ 5. Артықшылығы бар ағаш нөмірі______________________________________ 6. Шаруашылық атауы (ұйымы) ________________________________________ 7. Дайындау жылы мен айы ___________________________________________ 8. Паспорттың нөмірі мен берілген күні_____________________________ 9. Партияның алғашқы массасы ____________________________________кг. 10. Ыдыс түрі және орам саны_______________________________________ 11. Ыдыстың реттік нөмірі___________________________________________ 12. Ыдыстағы тұқым массасы__________________________________________                            (алғашқысы, және кейінгілері, ____________________________________________________________________                   пайдалану тұқым мөлшері бойынша) 13. Тұқымның жарамдылығы туралы куәліктің нөмірі және берілген күні _______ тұқымның сапа сыныбы __________ күшінде болу мерзімі _______ Тұқым сақтауға жауапты кісінің қызметі және қолы

Орман тұқымдарын дайындауды, өңдеуді және сақтауды ұйымдастыру ережесіне 7-қосымша Осы акті бойынша іріктелген барлық үлгілер орман шаруашылығының мамандырылған өкілетті органына жіберіледі Акт N Тұқым сапасын анықтау үшін орташа үлгілер алынған мекеме ұйым ______ ____________________________________________________________________        (мекеме, ұйымының атауы)   (аудан, облыс, республика) 200  ж. _______________  мен, тұқым жинауға уәкілетті адам            (күні, айы) __________________________________________________________________                   (қызметі, мекемесі, ұйымы) __________________________________________________________________                      (аты-жөні, тегі) ______________________________________________________қатысушымен               (әрқайсысының қызметі) мына төмендегі партиялардағы тұқымға тексеру жасалды және орташа үлгілер бойынша сақталады_________________________________________                              (сақталатын орын, шаруашылық ұйым) р/с N Тұқым- ның түр­лік ата­уы Тұқым- ның өнім бер- ген жы­лы Тұқым қай жыл­дың жос­па- ры­на дай­ын- дал­ған Тұқым пар­тия- сы­ның нө­мі­рі Тұқым пар­тия- сы­ның мас­са­сы, кг 1 2 3 4 5 6 кестенің жалғасы Ыдыс- тың тү­рі және орын- дар­дың әр тұқым пар- ти­я­сы бой­ын­ша нө­мі­рі Пас- порт кө­шір- ме­сі бе­ріл- ген кү­ні және нө­мі­рі Тұқым- ның қай­дан және қа­шан алын­ған Ор­та­ша үл­гі- нің мас­са- сы, г Тұқым қан­ша рет тал- да­у­ға бе- ріл­ді Тұқым са­па­сы ту­ра­лы соң­ғы құ­жат- тың кү­ні және нө­мі­рі және сол құ­жат­ты бер­ген ор­ман тұқым стан- ци­я­сы- ның нө­мі­рі 7 8 9 10 11 12 Тұқым үлгісін жіберген ____________________________________________                                 (орман тұқым станциясының аты) 13056.1-67  МемСТ бойынша үлгі тұқымы алынған                                Тұқымды сақтауға жаупты кісінің                                қызметі және қолы       Комиссия мүшелерінің қолдары: Тұқым партияларының дұрыс сақталу жағдайларын жасауға, араласпауына, қоқыстанбауына кепілдік беруші______________________________________ ____________________________________________________________________                   (шаруашылық ұйым, мекеме атауы) Шаруашылық (ұйым) басшысының қолы __________________________________ ____________________________________________________________________                  (қызметі, аты-жөні, тегі) Тұқым сақтауға жауапты адамның қолы_________________________________ ____________________________________________________________________                        (қызметі, аты-жөні, тегі)

Орман тұқымдарын дайындауды, өңдеуді және сақтауды ұйымдастыру ережесіне 8-қосымша Әртүлі ағаштар мен бұталардың тұқымдарын, жемістерін, бүрлерін жинау, өңдеу және сақтау ерешеліктері р/с N Же­мі­стер мен бүр­лер­ді жи­нау Же­мі­стер мен бүр­лер­ді жи­нау Тұқым та­за­лау Же­міс пен бүр­лер- ден тұқым- ның шы­ғуы % Тұқым сақ­тау сақ- тау тә- сі­лі сақ- тау мер- зі- мі, жыл ыл- ғал- ды- лы­ғы % 1 2 3 4 5 6 7 Шыр­ша: сі­бір, Шренк неме­се Тянь-Шань 1 Бүр­лер­ді өсіп тұр­ған неме­се ке­сі­л­ген аға­штар­дан жи­най­ды, ке­су ке­зе­ңі. Сі­бір шыр­ша­сы­ның піс­кен бү­рі­нен тұқым­ның көп тү­су­іне (дің­нің жер­ге со­ғы­луы­нан) бай­ла­ны­сты бо­ла­ды. Сі­бір шыр­ша­сын ке­су­ге және бү­рін жи­на­у­ға, оң­тү­стік бет­кей­де­гі аға­штар­дың бү­рі қо­ңыр түс­ке бо­я­лан­ған­да кі­рі­се­ді Тұқым­дар­ды бүр­лер­ден алу­ды бүр кеп­тір­геш- тер­де 30-40 0 С тем­пе­ра- ту­ра­да жүр­гі­зі- ле­ді. Піс­пе­ген бүр­лер­ді өң­де­у­ге дей­ін ба­стыр­ма неме­се жел­де­ті- ле­тін бөл­ме­де 25-30 см қа­лың­дық­та 15-20 күн ұстай­ды және 4-5 күн сай­ын ауда­рып оты­ра­ды. Бүр­лер­ді күн­де бүр- кеп­тір­гіш- тер­де де кеп­ті­ру­ге бо­ла­ды. Тұқым­дар­ды қа­нат­сыз- дан­ды­рып, сұ­рып­тай­ды 2-4 гер- ме- ти­ка- лық жа­бы- ла- тын шы­ны ыдыс- тар- да Сі­бір бал­қа­ра­ғайы 2 Тұқым жи­на­уды тұқым пі­су­ге 15-20 күн қал­ған­да өсіп тұр­ған неме­се ке­сі­л­ген аға­штар­дан жи­най­ды. Тұқым­ды, бүр­лер жап­пай ашы­ла ба­с­та­ған- да ағаш асты­на по­лог тө­сеп: Жи­нал­ған бүр­лер­ді жел­де­ті­ле- тін бөл­ме- лер­де мұ­қи­ят кеп­ті­ре­ді (жүй­е­лі түр­де ара­ла­сты­рып оты­ра­ды). Бүр­лер­ді бүр­кеп­тір- гіш­тер­де 45-50 0 С ас­пай­тын тем­пе­ра- ту­ра­да кеп­ті­ре­ді. Бүр­лер­ді өң­де­у­ге дей­ін сақ­тау мер­зі­мі 4 ай­дан ас­па­уы ке­рек. Алын­ған тұқым­дар­ды қа­нат­сыз- дан­ды­рып, сұ­рып­тай­ды. 4-6 -"- 4-5 8-9 а) ағаш бұ­тақ­та­рын та­яқ­пен ұру ар­қы­лы б) ағаш ді­ңін ұру ар­қы­лы (дің­нің ұры­ла­тын же­ріне ре­зен­ке шең­бер неме­се тақ­тай қою ар­қы­лы.) в) виб­ра­ци­я­лық ма­ши­на­лар­мен Ар­ша: вир­ги­ния; кә­дім­гі Бүр­жи­дек­тер­ді өсіп түр­ған аға­штар­дан үсік ба­стал­май тұ­рып жи­най­ды (бі­рін­ші үсік­тен кей­ін жи­дек­тер жер­ге тү­се ба­стай­ды) Бүр­жи­дек- тер­ді ағаш ыдыс­та екі қа­быр­ға­лы тақ­тай­да, елек­те неме­се тұқым­та­за- лау ма­ши- на­сын­да та­за­лай­ды. Тұқым­ды су­мен жуып, 1,5-2 см. қа­лың­дық­та жай­ып кеп­ті­ре­ді. 10-15 -"- 2-3 Май­қа­ра­ғай: еуро­па: Норд­ман неме­се Кав­каз; Са­ха­лин; Сі­бір 4 Бүр­лер­ді өсіп тұр­ған неме­се ке­сі­л­ген аға­штар­дан жи­най­ды. Бүр жи­на­у­ға, аға­штар­дың оң­тү­стік бе­т­ін­де­гі бүр­лер ша­шы­ла ба­с­та­ған­да  кі­рі­се­ді. Бүр­лер жақ­сы пі­су үшін олар­ды жақ­сы жел­де­ті­ле- тін бөл­ме- лер­ге қой­ып кү­ніне 1-2 рет ара­лас- ты­ра­ды. Тұқым­ды бүр­ден алу үшін МИС-1 ма­ши­на­сын қол­да­на­ды. Егер ма­ши­на жоқ бол­са, ашы­л­ған бүр­лер­ді қап­тар­да қол­мен үгі­те­ді, тұқым­ды қа­быр­шақ- тар­дан елек­тер­де ажы­ра­та­ды, қа­нат­сыз- дан­ды­ры­ла­ды және сұ­рып­тай­ды. Еуро­па май­қа- ра­ғайы -10; қал- ған­да­ры -20 -"- 2 дей- ін 11- 13 Қа­ра­ғай: са­мыр­сын­ды; сі­бір са­мыр­сын­ды; ко­рей неме­се мань­чжур, са­мыр­сын­ды қа­ра­ғай 5 Піс­кен бүр­лер­ді жи­на­уды өсіп тұр­ған аға­штар- дың бұ­тақ­та­рын сіл­ку (та­яқ­пен) ар­қы­лы жүр­гі- зе­ді. Жа­зық жер­де­гі то­лым­ды­лы­ғы аз ор­ман­дар­ды бір сіл­ку­ді "Кед­ров­ка" виб­ра­ци­я­лық қон­дыр­ғы­сы­мен жүр­гі­зе­ді. Өнім мол жыл­да­ры бүр­ді жер­де және қар ері­ген соң жи­най­ды. Бүр­лер­ді ұсақ­тап, тұқым­дар­ды үгі­ту ап­па­ра­ты бар ма­ши­на­лар­да (МК-1, Да­льО­ШҒ бүр ұсақ­та­ғы­шы) қо­с­па­лар­дан та­зар­та­ды. Ма­ши­на жоқ бол­са бүр­лер­ді ағаш тер­ка­лар­да ұсақ­тап - қи­сық та­яқ­тар­мен. ("Тұқым­ды бүр­ден ме­ха­ни­ка­лық тә­сіл­мен алу та­ра­уын қа­ра). Тұқым­ды елек­тер­де та­зар­та­ды. Дай­ын­дал­ған тұқым­дар­ды 10-15 қа­лың­дық­пен күн­де кеп- ті­ре­ді. Көп тұқым­ды би­дай кеп- тір­гіш­тер­де кеп­ті­ру­ге бо­ла­ды Сі­бір са­мыр- сын­ды қа­ра- ғай -24-25; ко­рей- 40-60. Құр- ғақ, сал- қын жер- лер- де жә- шік- тер- де, қой- ма- лар- да. Шұң- қыр- лар- да, тран- шея- лар- да құм ара- лас- ты­ру ар­қы- лы ("Тұқым сақ­тау" та­ра­уын­қа­ра) 1 2 12- 16 Кә­дім­гі қа­ра­ғай 6 Бүр жи­на­уды, жи­най­тын аудан мен жа­з­дық ауа райы жағ­дай­ы­на бай­ла­ны­сты қыр­күй­ек-қа­ра- ша­дан, на­урыз-сәу­ір­ге дей­ін өсіп тұр­ған неме­се ке­сі­л­ген аға­штар­дан жүр­гі­зі­ле­ді Тұқым­ды бүр­лер­ден бүр кеп- тір­гіш­тер­де -50-60 0 С тем­пе­ра­ту- ра­да ала­ды. Ер­те жи­нал­ған бүр­лер (қыр­күй­ек- қа­зан, сол­тү­стікте қа­ра­ша) то­лық пі­су үшін олар­ды жақ­сы жел- де­ті­ле­тін жер­лер­ге 1-2 қо­яды, бел­гі­лі бір уа­қыт сай­ын ара­ла­сты­рып тұ­ра­ды және сақ­та­у­ға қой­ы­л­ған соң 1-3 ай­дан кей­ін өң­дей­ді. Тұқым­дар­ды ме­ха­ни­ка­лық тә­сіл мен неме­се су бүр­ку ар­қы­лы қа­нат­сыз- дан­ды­ры­ла­ды және сұ­рып­тай­ды. 1-2 Гер­ме­ти- ка­лық жа­бы­ла- тын шы­ны ыдыс- тар­да 5-6 6- 7,5 Ба­тыс бо­зар­ша­сы 7 Бүр­ле­рі піс­кен кез­де өсіп тұр­ған аға­штар­дан жи­най­ды Бүр­лер­ді құр­ғақ жер­де, бре­зент­те неме­се стел­ла­жда кеп­ті­ре­ді, тұқым тез тү­су үшін ара­ла­сты- ра­ды. МИС-1 ма- ши­на­сын­да өң­деу мүм­кін. 4-10 -"- 2-3 - Өрік: кә­дім­гі, мань­чжур 8 Же­мі­сте­рін піс­кен кез­де жи­най­ды. Қа­нат­сыздан­ды- ру­ды қол­мен бұ­тақ­тар­да неме­се (жап­пай пі­су ке­зін­де) тө­сел­ген тө­се­ніш­тер­ге сіл­ку ар­қы­лы жүр­гі­зе­ді. Же­мі­сті бақ­тар­да тұқым-жи­нау ма­ши­на­сын - же­міс сіл­ки­тін ВСО-25 "Стре­ла" ма­ши­на­сын қол­да­на­ды Сүй­ек­те­рін же­мі­стер­ден шы­ға­ру­ды қол­мен жи­на­ған соң 1-2 күн­де жүр­гі­зе­ді (тұқым­ның аз пар­тия- сын дай­ын- да­ған кез­де) неме­се тұқым­ның көп пар­ти­я­сын дай­ын­да- ған­да сүй­ек шы­ға­ра­тын ма­ши­на­лар­ды пай­да­ла­на­ды. Сүй­ек­тер­ді 4-5 см қа­лың­дық­та жай­ып, ауа­да неме­се 35 0 С  би­дай кеп­тір­гіш­те кеп­ті­ре­ді. Кә- дім­гі өрік -10-17 мань- чжур 15-23 Сал- қын жер- де та­за қап- тар- да, жә- шік- тер- де сақ- та- ла­ды. Ең жақ- сы тә- сіл құм са- лын- ған жә- шік- тер- де сақ- тау. 2 кә- дім- гі өрік 8- 12; ма- ньч- жур 10- 12 Бұ­та­лы ту­ша қу­рай 9 Же­міс бе­ре­тін бұ­тақ­тар­ды күз­де және қы­ста қол­ға қол­ғап киіп жи­най­ды Же­міс бұ­тақ­та­рын кеп­ті­ріп, елек­тер­де та­за­лай­ды (ашыл­ма­ған дән­дер се­бі­ле­ді) 60-70 Гер- ме- ти- ка- лық жа- бы- ла- тын шы­ны ыдыс- тар- да, ал- ғаш- қы көк- тем- де се­бу үшін -қа- ғаз қап- тар- да, жә- шік- тер- де 3-4 11-12 Сал­пын­шақ қай­ың 10 Сыр­ға­лар­да өсіп түр­ған аға­штар- дан қол­мен, се­ка­тор­лар­мен және бұ­т­ақ­кес- кіш­тер­мен тұқым­ның пі­су­іне 10-15 күн қал­ған­да жи­най­ды (сыр­ға­лар­ды май­ы­стыр­ған­да олар тү­се ба­стай­ды) Сыр­ға­лар­ды жақ­сы жел­де­ті- ле­тін жер­лер­де 5 см қа­лың- дық­та жай­ып неме­се бұ­тақ­тар­мен бір­ге іліп кеп­ті­ре­ді. Кеп­ті­рі­л­ген сыр­ға­лар­ды тыр­ма­мен ара­лас- ты­ра­ды, қап­тар­мен сіл­ки­ді; буы­л­ған сыр­ға­лар­ды үгі­те­ді. Жа­пы­рақ- та­рын, бұ­тақ­та­рын,өзек­те­рін  т.б. ірі қо­с­па­лар­ды тұқым­ды елек­тен өт­кі­зу ар­қы­лы алып тас- тай­ды. Қай­ың тұқы­мы 2-3 мм те­сік­ті елек­тер­де жақ­сы та­зар- ты­ла­ды. Тұқым­ның көп пар­ти- ясын дай­ын­дау ке­зін­де, сыр­ға­лар­ды өң­де­уді (қа­нат­сыз- дан­ды­ру мен бір­ге) тұқым та­за­лай­тын ма­ши­на- лар­да жүр­гі­зу ке­рек. Қа­быр- шақ­сыз тұқым- дар: қо­тыр қай­ың және дөң­ге- лек жа­пы- рақ­ты қай­ың 30-40% қыр­лы жа­пы- рақ­ты қай­ың - 20% Гер- ме- ти- ка- лық жа- бы- ла- тын ыдыс- та хлор- лы каль- ций- мен бір- ге жи­нал. ған жы­лы не- ме­се ке- ле­сі көк- тем- де се­бу үшін -құр- ғақ, сал- қын жер- де, ағаш жә- шік- тер- де қа- лың- ды- ғын 4 см етіп, қа- ғаз са- лып сақ- тай- ды. Қай­ың: да­ур неме­се қа­ра, үл­пек, ор­ман және тас 11 Сыр­ға­лар­ды өсіп тұр­ған ағаш- тар­дан қол­мен, се­ка­тор­мен, бұ­тақ кес­кіш- тер­мен жи­най­ды. Піс­кен сыр­ға­лар аға­шта көп тұ­ра­ды, сон­дық- тан жи­на­у­ға асық­па­у­ға бо­ла­ды Жо­ға­ры­да- ғы­дай. Бі­рақ да­ур және Эр­ман қай­ың­да- ры­ның  қа­нат­та­ры өте жі­ңіш- ке болған- дық­тан қа­нат­сыз- дан­ды­ру жүр­гіз- бей­ді. Да­ур қа­бығы -20 үл­пек -30-40 -"- -"- - Кә­дім­гі қы­на­а­ғаш 12 Же­мі­сі піс­кен соң қол­мен жи­най­ды Жи­дек­тер­ді елек­тен өт­кі­зіп, су­мен жу­а­ды, елек­те қа­лыңды­ғын 1,5-2 см етіп жай­ып кеп­ті­ре­ді. Неме­се жи- дектер­ді елек­тен өт­кіз­ген соң мез­га бар тұқым­ды кеп­ті­ріп, сұ­рып­тай­ды. Же­мі­стер- дің үл­кен пар­ти­я­сын тұқым та­за­лай­тын ма­ши­на­лар­да өң­де­у­ге бо­ла­ды, өң­де­уден кей­ін тұқым­ды жуу ке­рек 8-18 -"- Та­за қап- тар- да сақ- тау- ға бо- ла­ды 1-2 8-10 13 Же­мі­сті ер­те күз­де се­бу үшін олар пі­се ба­с­та­ған­да жи­най­ды; ал ұзақ сақ­тау үшін - то­лық піс­кен соң жи­най­ды. До­ла­на: ті­кен­ді неме­се кә­дім­гі; ал­қы­зыл; же­мі­сті же­міс ез­гіш­те неме­се елек­те, ағаш ыдыс­та қол­мен езе­ді. Үл­кен пар­ти­я­ны өң­де­у­ге тұқым та­за­лай­тын ма­ши­на қол­да­ну­ға бо­ла­ды.Тұқым­ды жа­уып, 2-3 қа­лың­дық­та жай­ып кеп­ті­ре­ді, сұ­рып­тай­ды 15-20 Та­за қап- тар- да,  ұра- да сақ- та- ла­ды 2 Аю­ба­дан: кә­дім­гі, қы­зыл, қа­ра 14 Же­міс бұ­тақ­та- рын қол­мен үзе­ді неме­се се­ка­тор­мен се­бет­ке не тө­сел­ген тө­се­ніш­тер­ге ке­се­ді Же­мі­стер­ді елек­те ағаш ыдыс­тар­да аға­шпен та­за­лай­ды, же­міс ез­гіш­тер­де өң­дей­ді. Тұқым­ды су­мен жуып, шү­бе­рек  тар­ты­л­ған ра­ма­лар­ға 1 см қа­лың­дық­та тө­сеп кеп­ті­ре­ді, сұ­рып­тай­ды Қы­зыл аю­ба­дам -3-5; қа­ра -2-6; Гер- ме- ти- ка- лық жа- бы- ла- тын шы­ны ыдыс- та 2 8-10 Шие: бұ­та­лы, да­ла, кә­дім­гі 15 Же­мі­сін бұ­тақ­тан қол­мен үзіп жи­най­ды,   же­міс бақ­та­рын­да же­міс жи­нау ма­ши­на­сы - ВСО-25 "Стре­ла" қол­да­ны­ла­ды. Же­мі­стен сүй­ек­ті алу үшін сүй­ек сы­ли­тын ма­ши­на неме­се же­міс ез­гіш қол­да­на­ды. Аз дай­ын- дау ке­зін- де же­мі­сті ағаш ыдыс­та мы­жи­ды, ал сүй­ек­те­гі же­міс жұм­са­ғын елек­те жуып ала­ды. Же­міс өң­деу ол жи­нал­ған соң 1-2 күн ішін­де жүр­гі­зе­ді. Егер тұқым­дар жи­нал­ған соң бір­ден се­бу­ге ар­нал­ма­са, олар­ды елек­ке қа­лыңды­ғын  2-4 см жай­ып, кеп­ті­ре­ді, сұ­рып­тай­ды. Тұқым­ның үл­кен пар­ти­я­сын өң­де­уді   өнім алу ар­қы­лы жүр­гі­зе­ді - пю­ре, сок Бұ­та­лы шие - 12-15; кә­дім­гі -12-20 Та­за қап- тар- да, жә- шік- тер- де, қой- ма- лар- да 2 10-12 Ше­гір­шін: жы­л­тыр; жа­пы­рақ­ты, қа­ра­ғаш; ұсақ жа­пы­рақ­ты, бұ­жыр жа­пы­рақ­ты 16 Қа­нат­та­ры сар­ғай ба­ста- ған­нан 5-10 күн ішін­де же­мі­сін жи­най­ды а) кор­зи­на­ға неме­се со­мке­ге қол­мен үгу ар­қы­лы; б) жел­сіз кү­ні тө­сел­ген тө­сен­гіш­тер­ге сіл­ку ар­қы­лы; в) ал­дын-ала та­зар­ты­л­ған учас­ке­лер­ге түс­кен тұқым­ды та­зар­ту ар­қы­лы. Же­мі­стер­ді қо­с­па­лар- дан, ал жер бе­ті- нен жи­на- ған­да то­пы­рақ­тан- елек­ті пай­да­ла­нып та­зар­та­ды. Одан кей­ін же­мі­сті 3-5 см қа­лың­дық­та тө­сеп кеп­ті­ре­ді. Тұқым­ды се­бу үшін қа­нат­сыз- дан­ды­рыл- ған же­мі­сті тұқым та­зар­ту ма­ши­на­сын­да неме­се ұсақ те­сі­гі бар елек­тен қол­мен өт­кі­зу ар­қы­лы өң­деп,  сұ­рып­тай­ды. Жы­л­тыр ше­гір- шін- 40; жа­пы- рақ­ты -60; Тұ- қым жи- нал- ған соң, бір- ден се- бі­ле­ді. Ке- ле­сі жыл- дық көк- те- міне дей- ін сақ- тау қа- жет бол- са, тұ- қым- ды кеп- ті- ріп, гер- ме- ти- ка- лық жа- бы- ла- тын шы­ны ыдыс- та хлор- лы каль- ций- мен бір- ге сақ- тай- ды (100 гр хлор- лы каль- ций 10 л ыдыс- қа). - 1 7-8 4-6 Кә­дім­гі қа­ра­ма­ла 17 Піс­кен же­мі­стер­ді өсіп тұр­ған аға­штар­дан жи­най­ды же­мі­сті қол­ға қол­ғап киіп үзе­ді, бұ­т­ақ­кес­кі­шпен ке­се­ді, тө­сел­ген тө­се­ніш­ке та­яқ­пен ұрып тү­сі­ре­ді Же­мі­стер­ді күн кө­зін­де жел­ді­ле­тін орын­да неме­се бүр кеп­тір­гіш­те 30-35 0 С кеп­ті­ре­ді; МИС-1 ма­ши­на­сын­да, тұқым та­за­лау ма­ши­на­сын­да неме­се үгіт­кіш­те же­ңіл та­яқ­пен бре­зент­ке  ұру ар­қы­лы өң­дей­ді. Тұқым­ды қо­с­па­лар­дан елек­те та­за­лай­ды. 20-25 қа- ғаз қап- тар- да, үл- кен пар- тия- ла- рын- жә- шік- тер- де, қой- ма- лар- да 4-5 11-12 Же­мі­сті піс­кен соң өсіп тұр­ған аға­штан сіл­ку неме­се тө­сел­ген бре­зент­ке іл­гі­шпен тү­сі­ру ар­қы­лы жи­най­ды. Же­мі­стер бір­ке­лі піс­пе­се, олар­ды қол­мен жи­най­ды. Ал­мұрт: кә­дім­гі: ус­су­рий; аз пар­тия дай­ын­да- ған­да же­мі­сті ағаш ыдыс­та неме­се елек­те езе­ді. Әдет­те тұқым­ды 2 рет жуып, шу­бе­рек тар­ты­л­ған ра­ма­да қа­лыңды­ғын 1 см етіп жай­ып кеп­ті­ре­ді, сұ­рып­тай­ды. Тұқым алу­дың құр­ғақ әді­сін де қол­да­на­ды: же­мі­сті ұсақ бө­лік­тер­ге ке­сіп, күн кө­зін­де кеп­ті­ріп, елек­тен өт­кі­зе­ді. Тұқым­ның үл­кен пар­ти­я­сын өң­де­уді пю­ре, сок алу­мен бір­ге жүр­гі­зе­ді Кә­дім­гі ал­мұрт -0,6- 1,0 ус­су­рий 0,7-1,7 Гер- ме- ти- ка- лық жа- бы- ла- тын шы­ны ыдыс- та. Та­за қап- тар- да сақ- тау- ға рұқ- сат еті- ле­ді 2-3 10 Де­рен: ақ, ал­қы­зыл және сән­тал 18 бұ­та­дан же­міс то­лық піс­кен кез­де қол­мен үзу неме­се сіл­ку ар­қы­лы жи­на­ла­ды Же­мі­сті елек­тен өт­кі­зе­ді. Тұқым­ды же­міс жұ­са­ғы­нан су­мен жуып ажы­ра­та­ды, қа­лыңды­ғын 2-3 см етіп елек­ке  жай­ып, сұ­рып­тай­ды. Ақ де­рен 10-15; ал­қы­зыл -10-25 Та­за қап- тар- да, жә- шік- те тұ­ра- ды 1-2 10-12 Емен: қы­зыл, мон­ғол, жар­тас, кә­дім­гі 19 Дәмін жер­де жи­най­ды. бір учас­ке­де жи­на­уды 3-5 күн­нен кей­ін қай­та­лай­ды. Бі­рін­ші ау­ру, за­ғым­дан­ған дән­дер тү­се­ті­нін ес­ке­ру ке­рек Дән­дер­ді қол­мен сұ­рып­тай- ды, ау­ру, за­қым­дан- ған, да­мы- ма­ған ба­стыр­ма астын­да неме­се сал­қын жел­де­ті- ле­тін, дез­ин­фек- ция жа­сал- ған жер­де кеп­ті­рі- ле­ді. Құр­ғақ ауа-рай- ын­да жи­нал­ған дән­дер­ді кеп­ті­ру үшін қа­лыңды­ғын 15 см етіп жа­я­ды, ал жа­уын­ды кез­де жи­нал­ған- дар­дың қа­лыңды­ғын 20 см етіп жа­я­ды. 1-3 0 С дей­ін тұ­рақ­ты аяз бас- тал­ған­да дән­ді түн­де са­бан­мен - ма­та­мен құр­ғақ жа­пы­рақ­пен т.б жа­ба­ды. Емен: мон­ғол 75, қал- ған- да­ры 90-95 Қы­сқа сақ­тау: а) тран- ше­я­да б) ор­ман- да, жа- пы­рақ астын­да в) қар­да г) дән сақ­тау ор­нын­да д) қой- ма­да е) мұз қой ма­да, ұра­да, мұз са- лын­ған шұң- қыр­да Дән жи- нал­ған- нан кей­ін көк­тем- ге дей- ін 55-60 құр­ғақ сал­ма- ғы­нан Ұш­қат: Ма­ак; кә­дім­гі; та­тар 20 Жи­дек­тер­ді ашық жер­лер­де, ор­ман ше­т­ін­де қол­мен үзу ар­қы­лы жи­най­ды Же­мі­сті елек­те, же­міс тер­ка- сын­да, тұқым та­за­лау ма­ши­на­ла- рын­да неме­се ағаш ыдыс­та езе­ді. Тұқым­ды же­міс жұм­са­ғы­нан су­мен жуу ар­қы­лы ажы­ра­та­ды, шү­бе­рек тар­ты­л­ған ра­ма­да 1-1,5 см қа­лың­дық­та жай­ып кеп­ті­ре­ді, сұ­рып­тай­ды 3-9 -"- 2 Ақ кү­міс тал, тал 21 Сыр­ға­ла­рын өсіп тұр­ған аға­штар- дан қол­мен үзу және се­ка­тор­мен ке­су ар­қы­лы жи­най­ды. Жи­на­уды бі­рін­ші қо­рап­ша­лар ашы­л­ған­да ба­стай­ды Дай­ын­дал- ған сыр­ға- лар­ды құр­ғақ, жел­де­ті- ле­тін жер­лер­ге  қой­ып то­лық өсу­ін кү­те­ді. 2-3 қой­ып то­лық кү­те­ді. 2-3 күн­нен соң, қо­рап­ша­ның ба­сым бө­лі­гі ашы­лып, мақ­та шық­қан соң, сыр­ға­лар­ды тұқым өң­дей­тін ма­ши­на­лар- да неме­се те­гі­сте­рі 2х20, дан кей­ін 1х1,5 мм те­мір тор­дан 2-3 рет өт­кі­зіп  өң­дей­ді. Егер тұқым 15-20 күн ішін­де се­біл­мей- тін бол­са, олар­ды 5-6 с бойы бөл­ме тем­пе­ра- ту­ра­сын­да 6-7 % ылғал­дық­қа кеп­ті­ре­ді 2-10 ор­та­ша  4,5-5 Гер­ме- ти­ка- лық жа- бы­ла­тын ыдыс тар­да. Эк­си­ка- тор­да хлор­лы каль­ций мен неме­се өші­ріл- ме­ген әк­пен 1 жы­л­ға дей­ін 6-7 Кә­дім­гі шәң­гім 22 То­лық піс­кен же­мі­стер­ді қол­мен жи­най­ды же­мі­стер­ді же­міс тер­ка­сын­да, елек­те өң­дей­ді және ағаш ыдыс­та езе­ді. Тұқы­мын (сүй­е­гін) же­міс жұм­са­ғы­нан су­мен ажы­ра­тып, 1,5-2 см  қа­лың­дық­та жай­ып, кеп­ті­ре­ді, сұ­рып­тай­ды 8-10 -"- 2 8-10 Ағаш тә­р­із­дес қа­ра­ған және са­ры қа­ра­ған 23 Же­мі­стер­ді олар жа­рыл­май тұ­рып бұ­тақ­та­рын ұзынды­ғы 0,5 м та­яқ­пен ұрып тө­сел­ген по­логқа тү­сі­ре­ді неме­се қол­мен үзіп жи­най­ды Дән­дер­ді по­логқа 4-6 см қа­лың­дық­та жай­ып, кеп­ті­ре­ді (күн кө­зін­де емес), ара­сын­да дән­нің бә­рі ашы­л­ған­ша тыр­ма­мен ара­ла­сты- ра­ды. Же­міс жа­ры­л­ған­да дән ұшпау ұсақ тор­мен жа­ба­ды. Тұқым­дар­ды  қо­с­па­лар- дан сет­ка- мен жа­за- лай­ды. 15-20 Жә­шік- тер­де, ұра­лар да. Жи- на­ған соң бі- рін­ші көк­тем- ге дей- ін қа- ғаз  қап­тар- да сақ- та­у­ға бо­ла­ды. Ұзақ сақ­тау үшін  гер­ме- ти­ка­лық жа­бы­ла- тын ыдыс қол­да- ны­ла­ды 3-4 11-12 Кә­дім­гі сәна­ғаш 24 Же­мі­сін өсіп тұр­ған аға­штар­дан піс­кен кез­де қол­мен үзіп және се­ка­тор­мен ке­сіп жи­най­ды Же­мі­стер­ді кіш­кене кеп­ті­ре­ді және тұқым алу үшін МИС-1 ма­ши­на­сын­да өң­дей­ді неме­се елек­тен өт­кі­зіп, сұ­рып­тай­ды 22-25 жә­шік- те, ұра­да, қап­та 2-3 Еуро­па, се­бу тал­шы­ны 25 Же­мі­сін бі­рін­ші үсік­тен кей­ін (жап­пай тү­се­ді) жи­най­ды Жи­нал­ған же­мі­стер­ді ашық ауа­да жаң­ға­ғы шық­қан­ға дей­ін кеп­ті­ре­ді. Плюс­ка­дан ар­шы­л­ған же­мі­стер­ді 8-10 см қа­лың­дық­та жай­ып, жел­де­ті- ле­тіп, жер бе­т­ін­де 2-3 күн кеп­тір­ле­ді 60 Қы­сқы сақ­тау: а) ылғал құ­мы бар жә­шік- те; б) ор- ман­да­ғы шұң­қыр- да; в) ұра- да; г) қар не- ме- се жа- пы- рақ ас- тын- да Жи- на- ған- нан кей- ін­гі бі- рін- ші көк- тем­ге дей- ін Үй­ең­кі: ақ; да­ла­лық; үш­кір жа­пы­рақ­ты 26 Өсіп түр­ған аға­штар­дан жи­на­ла­ды. Қа­нат­тар қол­мен үзі­ле­ді неме­се се­ка­тор­мен және бұ­т­ақ­кес­кіш- тер­мен ке­сі­ле­ді (жер­ге тө­сел­ген тө­се­ніш­ке неме­се та­зар­ты­л­ған учас­ке­де) Же­мі­стер­ді қол­мен са­ға­ғы­нан, ұсақ бұ­тақ­тан т.б. та­зар­та­ды. 5-10 см қа­лың­дық­та жай­ып кеп­ті­ре­ді. Тұқым­дар- дың кө­ле­мін азай­ту мен се­бу ың­ғай­лы бо­лу үшін, олар­ды тұқым та­зар­та­тын неме­се ауыл ша­ру­а­шы­лық ұсақ аға­шта­рын- да қа­нат- сыздан­ды- ру­ға бо­ла­ды. Со­ңын­да сұ­рып­та­ла­ды 70-90 Жә- шік- тер- де, се- бет- тер- де, (қа- лың- ды­ғы 50 см) қа- ғаз қап- тар- да сақ- та- ла­ды 1 10-12 Кә­дім­гі ат­тал­шын 27 Же­мі­сте­рін бі­рін­ші үсік­тен кей­ін жер­ден жи­най­ды (бұл кез­де олар жап­пай тү­се­ді) Қо­рап­ша- лар­ды құр­ғақ, бос құм­ды то­пы­р­ақ­қа 8-10 см қа­лың­дық­та ба­стыр­ма астын­да кеп­ті­ре­ді. Бар­лық қо­рап­ша­лар ашы­лып, тұқым­дар шық­қан­ша кеп­ті­рі­ле­ді 90-95 Ыл- ғал- ды құ­шы бар жә- шік- тер- де не- ме­се тран- шея- лар- да Жи- нау- да кей- ін бі- рін- ші көк- тем- ге дей- ін 14 Жө­ке: амур; кав­каз; ірі жа­пы­рақ­ты; ұсақ жа­пы­рақ­ты неме­се жү­рек тә­р­із­дес 28 Же­мі­сте­рін ке­сі­л­ген және өсіп тұр­ған аға­штар­дан қол­мен үзу неме­се гүл­шо­ғы­рын бір­ге ке­сіп жи­най­ды; та­яқ­пен тө­сел­ген тө­се­ніш­ке неме­се қат­ты қар­ға тү­сі­ре­ді Же­мі­стер­ді са­ға­ғы­нан, гү­лі­нен та­ғы бас­қа қо­с­па­лар- дан қап ішіне са­лып сіл­кіп та­за­лай­ды. 5-10 см қал­дық­та тө­сеп кеп­ті­ре­ді, сұ­рып­тай- ды, күз­гі се­бу­ді жа­ңа­дан жи­нал­ған кел­ті­ріл- ме­ген тұқым­дар- мен жүр­гі­зе­ді амур жө­ке­сі 70-75; ірі жа­пы- рақ­ты -70 маньч- жур-80 Гер- ме- ти- ка- лық жа- бы- ла- тын шы­ны ыдыс- та 2-3 10-12 Жі­ңіш­ке жа­пы­рақ­ты жи­де 29 Же­мі­сте­рін аға­штар­дан қол­мен үзе­ді, қол­ды ті­кен­нен за­қым­да­удан сақ­тау ке­рек Дәнін алу үшін же­мі­сті же­міс  тер­ка­сы­нан өт­кі­зе­ді, дән­ді су­мен жуып, 2,5-3 см қа­лың­дық­та тө­сеп кеп­ті­ре­ді. Же­мі­стің үл­кен пар­тия- сын­да сүй­ек дән­ді алу үшін үгіт­кіш­ті пай­да­ла- на­ды. 30-45 Та­за қап­тар- да, жә- шік­тер- де, ұра­лар- да сақ- тай­ды 3-4 12 Шыр­ға­нақ 30 Же­мі­сті күз­де тө­сел­ген по­логқа тү­сі­ру ар­қы­лы (қы­сқы дай­ын­да­уда ка­ро­тин мен С ви­та­ми­нін жо­ғалт­пас үшін) неме­се қы­ста бұ­та­ғын ке­су ар­қы­лы жи­най­ды. Мұз­да­тыл- ған же­міс- ті бұ­тақ­та- ры­нан ажы­ра­та­ды, одан кей­ін сұ­рып­тап, қо­с­па­лар- дан та­зар- та­ды. Тек дән­ді дай­ын­дау ке­зін­де же­мі­стер­ді же­міс тер­ка­сын­да өң­дей­ді, ағаш ыдыс­та езе­ді, со­дан кей­ін су­мен жу­а­ды. Со­ғып алу ке­зін­де же­мі­сті прес­спен қы­са­ды және сүй­е­гін жо­ға­ры­да ай­ты­л­ған тә­сіл­мен алып кеп­ті­ре­ді, сұ­рып­тай­ды 10 Гер­ме- ти­ка- лық жа- бы­ла­тын шы­ны ыдыс­та Та­за қап­та да сақ- та­у­ға бо­ла­ды 2 10-14 Жа­быс­қақ қан­дыа­ғаш 31 Бүр­лер­ді өсіп тұр­ған және ке­сі­л­ген аға­штар­дан қол­мен неме­се се­ка­тор­мен ке­су ар­қы­лы жи­най­ды. Бүр­ді су бе­ті­нен де жи­най­ды Бүр­лер­ден же­міс алу­ды бүр кеп­тір­гіш­те 40-45 0 С 1-2 тәу­лік неме­се жы­лы­ты­ла- тын жер­де 5-6 тәу­лік  бойы бүр­лер­ді 3-5 см қа­лың­дық­та жай­ып, кү­ніне 2-3 рет ара- ла­сты­рып кеп­ті­ре­ді. Түспе­ген же­мі­сті бүр­ден гро­хот­та шы­ға­рып 3-4 тәу­лік жы­лы­ты­ла- тын жер­де кеп­ті­ре­ді. Су бе­ті­нен жи­нал­ған же­мі­стер бір­ден се­бі­ле­ді. 3,5-12 (қа­зан- қа­ра­ша- да жи­нау ке­зін­де ең жо­ға­ры шы­ғым- ды­лық­қа қол шы­ғуы) Гер­ме- ти­ка- лық жа­бы- ла­тын шы­ны ыдыс- та 2-3 5-7 Грек жаң­ға­ғы 32 Же­мі­сін жер­ден жи­най­ды. Же­мі­стің тү­су­ін тез­де­ту үшін бұ­тақ­тар­ды іл­гі­ші бар ұзын та­яқ­пен сіл­ки­ді. 10 га аса­тын бақ­тар­да же­міс жи­най­тын ВСО-25 "Стре­ла" қол­да­ну ти­ім­ді. Же­мі­стер­ді же­міс жұм­са­ғы­нан та­зар­ту­ды қол­мен неме­се жаң­ғақ та­за­лай­тын ма­ши­на­да жүр­гі­зе­ді. Қо­с­па­лар- дан то­лық та­зар­ту үшін жаң­ғақ­ты су­мен жу­а­ды. Оны ба­стыр­ма астын­да неме­се са­рай­да 3-5 күн кеп­ті­ре­ді (те­мір тор­ға 5-6 см қа­лың- дық­та жаю ар­қы­лы, не то­қы­л­ған қо­рап­тар­ға са­лу ар­қы­лы) 70-80 Сал­қын жер­де жә­шік- тер­де, тран- ше­я­лар- да 1:3 етіп құм ара­лас- ты­рып сақ­тай- ды 1 11-12 Көк­те­рек 33 Сыр­ға­лар­ды өсіп тұр­ған неме­се ке­сі­л­ген аға­штар­дан қол­мен жи­най­ды. Тұқым­ның ұшуы бір­не­ше күн жү­ре­ді. Жи­на­уды бі­рін­ші қо­рап­ша­лар ашы­ла ба­с­та­ған­да жүр­гі­зе­ді Тұқым­ның пі­суі үшін сыр­ға/ды жел­де­ті- ле­тін жер­лер­де бре­зент­ке, жай­ма­ға, фа­нер тақ­тай­ға 2-4 см қа­лың­дық­та тө­сей­ді. Қо­рап­ша- лар­дың ба­сым бө­лі­гі ашы­ла­тын 1-2 күн­нен соң, сыр­ға­лар­ды те­сік­те­рі 1-1,5х1-1,5 мм елек­тен өт­кі­зе­ді. Бұл те­сік- тер­ден көк­те­рек- тің тұқы­мы өте­ді. Бұ­дан кей­ін қо­рап­ша- лар­дың ұсақ­тал­ған бө­лі­гін 3-4 с қай­та кеп­ті­ріп тор­дан өт­кі­зе­ді. Жи­на- лып, та­зар- тыл- ған тұ- қым­дар бір- ден се- біл- ме­се сал­қын жер­де сақ- та­ла­ды: а) гер- ме­ти- ка­лық  жа­был- ған шы­ны ыдыс­та б) хлор­лы каль- ций неме­се өші­ріл- ме­ген әк­пен эк­си­ка- тор­да - - 1 дей- ін 5-6 5,6 - Кә­дім­гі  шаб­дал 34 Же­мі­стер­ді өсіп тұр­ған аға­штар­дан пі­суі бой­ын­ша қол­мен жи­най­ды Же­мі­стер­ді өң­дей­тін жер­ге жә­шік­тер- мен, се­бет­тер- мен алып ке­ле­ді. Сүй­ек дән­ді жи­на­ған соң 1-2 күн­де же­мі­сті қол­мен ке­су ар­қы­лы ала­ды. Одан кей­ін жуып, те­мір тор­да 5 см қа­лың­дық­та жай­ып кеп­ті­ре­ді, сұ­рып­тай­ды. 10-35 Та­за қап- тар- да, жә- шік- тер- де, ұра- да 1-2 10 Ра­у­шан: да­ур, ті­кен­ді: қо­қыр, ит 35 Же­мі­сті қол­ға қол­ғап киіп үзе­ді Же­мі­стер­ді же­міс  тер­ка­сын­да неме­се тұқым та­за­лай­тын ма­ши­на­лар­да өң­дей­ді.   Ша­ғын пар­ти­я­лар- ды те­мір тор­да, ағаш ыдыс­та өң­дей­ді. Тұқым­ды мез­га­дан су­мен жуып та­зар­та­ды, 1,5-2 см қа­лың­дық­та жай­ып, кеп­ті­ре­ді, сұ­рып­тай­ды Да­ур ро­за­сы -10-20; ит­мұ­рын -15-20; ті­кен­ді- 10. Та­за қап- тар- да, жә- шік- тер- де, ұра- да 2 10-12 Кә­дім­гі ме­тен 36 Же­мі­сі бар бұ­тақ­тар­ды өсіп тұр­ған аға­штар­дан қол­мен үзе­ді неме­се тө­сел­ген тө­се­ніш­ке се­ка­тор­мен, бұ­т­ақ­кес­кі­шпен ке­сіп тү­сі­ре­ді. Жи­нал­ған же­мі­стер­ді қо­с­па­лар- дан та­зар­ту мен өң­деу тұқым та­зар­та­тын ма­ши­на­да, же­міс тер­ка­сын­да жүр­гі­зе­ді неме­се елек­тен қол­мен өт­кі­зе­ді. Тұқым­ды же­міс жұм­са­ғы­нан су­мен жуып та­зар­та­ды, шү­бе­рек тар­ты­л­ған ра­ма­ға қа­лыңды­ғын 0,5-1 см етіп жай­ып кеп­ті­ре­ді, сұ­рып­тай­ды 3 Ыдыс- тың не- гіз­гі тү­рі - гер­ме- ти­ка- лық  жа­бы- ла­тын шы­ны ыдыс. Та­за қап- та сақ- тау- ға рұқ- сат еті- ле­ді 2 9-10 Сек­се­уіл: ақ, құм­ды, қа­ра 37 Же­мі­сті жи­на­уды бі­рін­ші үсік­тен кей­ін жүр­гі­зе­ді (бұл кез­де же­мі­стің жап­пай тү­суі ба­стай­ды).   Жи­нау қол­мен тө­сел­ген бре­зент­ке неме­се се­бет­ке сіл­ку ар­қы­лы жүр­гі­зі­ле­ді. Ауа ағы­нын пай­да­ла­нып,  тұқым жи­нау үшін ССМ-1 ма­ши­на­сы жа­сал­ған. Тұқым­ды күн кө­зін­де 2-3 күн бойы 6-7 % ылғал­дық­қа дей­ін 10 см қа­лың- дық­та жай­ып кеп­ті­ре­ді. Оны са­ғат сай­ын ауда­рып оты­ру ке­рек. Түн­ге қа­рай же­мі­сті бір жер­ге үйіп, бре­зент­пен жа­ба­ды. 46 жақ- сы жел- де- ті- ле- тін қой- ма- да, стел- лаж- дар- ға қа- лың- ды- ғын 50 см етіп жая- ды, ап- та- сы­на 1-2 рет ау- да- рып тұ­ру ке- рек. 3% ыл- ғал- ды- лық- қа дей- ін кеп- ті- рі- ле­ді/ қол- дан кеп- ті­ру Жал­қын 38 Же­мі­сі пі­се са­лы­сы­мен қы­сқа мер­зім­де қол­мен жи­на­ла­ды. Қол­ға қол­ғап кию ке­рек. Тө­сел­ген  тө­се­ніш­ке тү­сі­ру ар­қы­лы да жи­на­у­ға бо­ла­ды Сы­пыр­ғыш- та­ры бре­зентт­ке кеп­ті­рі- ліп, ауыл- ша­ру­а­шы­лық ұн­тақ­та- ғы­шта, кө­ле­мі аз бол­са - қол­мен өң­де­ле­ді. Тұқым­ды сұ­рып­тай- ды. Бос тұқым көп бол­са, оны су­мен жуып, ал то­лық тұқым­ды кеп­ті­ре­ді. 15-45 Гер- ме- ти- ка- лық жа- бы- ла- тын шы­ны ыдыс- та 2 10 Қа­ра өрік: үй, ал­ша, ус­су­рий, ті­кен­ді 39 Жи­на­уды қол­мен жүр­гі­зе­ді. Бақ­тар­да же­міс жи­нау үшін ВСО-25 "Стре­ла" ма­ши­на­сын қол­да­на­ды. Өң­деу ор­ны­на же­мі­сті се­бет­пен неме­се жә­шік­пен жет­кі­зе­ді. Сүй­ек дән­ді же­мі­стен сүй­ек шы­ға­ра­тын ма­ши­на­мен шы­ға­ры­ла­ды. Же­мі көп бол­ма­са, же­міс тер­ка­сын­да өң­дей­ді не ағаш ыдыс­та езе­ді. Со­дан кей­ін сүй­ек дән­ді су­мен жуып, 3-5 см қа­лың­дық­та жай­ып кеп­ті­ре­ді, сұ­рып­тай- ды. Тұқым- ның көп пар­ти­я­сын қо­сал­қы өнім - пю­ре, сок алу ар­қы­лы өң­дей­ді. үй сал- қын жер- де та­за қап- тар- да, жә- шік- тер- де, ұра- да сақ- та- ла- ды. 1-2 2 2 2 11 10-12 9-10 14-16 Қа­ра­қат: қы­зыл; қа­ра 40 Жи­дек­ті қол­мен үзу неме­се тө­сел­ген тө­се­ніш­ке сіл­ку ар­қы­лы жи­най­ды. Үл­кен план­та­ци­яда электр жи­дек жи­най­тын ЭЯМ-200-8 ма­ши­на­сын қол­да­ну­ға бо­ла­ды Жи­дек­тер­ді ағаш ыдыс­та, тор­да өң­дей­ді, тұқым­да су­да жу­а­ды, қал­қып шық­қан бос тұқым­ды   мез­га­ны та­стай­ды. Же­мі­стен  сок алу үшін жи­дек­ті пре­спен қы­са­ды. Алын­ған затты су­мен ара­ла­сты- рып, тұ- қым­ды жу­а­ды. Жуы­л­ған тұқым­ды шү­бе­рек тар­ты­л­ған ра­ма­ға 0,5-1 см қа­лың­дық­та жай­ып кеп­ті­ре­ді, сұ­рып­тай­ды Не- гіз- гі ыдыс тү- рі - гер- ме- ти- ка- лық жа- бы- ла- тын шы­ны ыд- ыс, та­за қап- тар- да сақ- тау- ға да рұқ- сат еті- ле- ді Со­рақ: Па­лец­кий; қа­ра-чер­кез; Рих­тер, геок чер­кез (Рих­тер чер­кез) 41 Қа­нат­ты же­мі­стер­ді тө­сел­ген тө­се­ніш­ке сіл­ку ар­қы­лы қол­мен жи­най­ды.  Ор­та аз ОШҒ­ЗИ ауа ағы­ны­мен тұқым жи­най­тын ССМ-1 ма­ши­на­сы құ­ра­с­тыр­ған Же­мі­стер­ді 2-4 күн жел­де­ті­ле- тін, кө­лең­ке жер­де қа­лыңды­ғын 10 см етіп жай­ып, са­ғат сай­ын ара­ла­сты- рып кеп­ті­ре­ді. Түн­ге қа­рай же­мі­сті бір жер­ге үйіп бре­зент­пен жа­ба­ды. Құр­ға­тыл- ған же­міс- ті қо­с­па- лар­дан та­зар­тып, сұ­рып­тай­ды Құр- ғақ жел- де- ті- ле- тін жер- де жай- ма­ға  қа- лың- ды- ғын 50 см етіп жая- ды. Ап­та- сы­на 1-2 рет ауыс- ты- ра­ды жи- нал­ған жыл- дан кей- ін­гі көк- тем- ге дей- ін 6-7 Те­рек: ақ неме­се кү­міс; қа­ра 42 Сыр­ға­лар­ды өсіп тұр­ған аға­штар­дан қол­мен жи­най­ды. Қо­рап­ша­лар ашы­лып, ауа­да бі­рін­ші ұшпа­лар пай­да болған­да жи­най­ды Сыр­ға­лар то­лық пі­су үшін олар­ды бре­зент­ке неме­се фа­нер­дың бе­тіне 2-3 сыр­ға­дан қа­бат­тап құр­ғақ жер­де жа­я­ды. 2-3 күн­нен кей­ін қо­рап­ша­лар ашы­лып, ұшпа­лар пай­да болған­да, сыр­ға­лар­ды тұқым алу үшін тұқым та­за­лай­тын ма­ши­на­да неме­се те­сі­гі 2х2 мм те­мір тор­дан қол­мен өт­кі­зе­ді. Ақ те­ректің сыр­ға­ла­рын тор­да 1 рет, қа­ра бі­рін­ші өң­де­уден кей­ін бір күн ауа­да кеп­ті­ріп, екін­ші рет өң­дей­ді. Жо­пон бе­же­сі ақ те­рек -4-11; қа­ра­ша 3,5-12 Тұ- қым жи- на- ған- нан кей- ін се­бу мүм- кін бол- ма­са, олар- ды гер- ме- ти- ка- лық жа- бы­ла- тын шы­ны ыдыс- та 7-8% ыл- ғал- дық- қа дей- ін эк- си- ка- тор- да хлор- лы каль- ций- мен және өші­ріл. ме­ген әк- пен құр- ға- тып сақ- тай- ды - 1г дей­ін 7-8 - Же­мі­сін піс­кен соң қол­мен жи­най­ды Же­мі­сін же­міс  тер­ка­сын­да неме­се қол­мен елек­теп ұсақ­тай­ды. Тұқы­мын қал­дық­тан жуып, қа­лыңды­ғын 1,5-2 см етіп жай­ып кеп­ті­ре­ді 3-10 Гер- ме- ти- ка- лық жа- бы- ла- тын- шы­ны ыдыс- та 2 8-10 Тұт аға­шы; ақ, тұт, шо­втун, қа­ра. 43 Же­міс шо­ғы­ры тө­сел­ген тө­се­ніш­ке бір бі­рүй­лі неме­се ата­лық­пен қа­тар өсіп тұр­ған ана­лық аға­штан сіл­кіп тү­сі­ре­ді. Же­мі­сі бір­дей піс­пей­т­ін­дік- тен, же­міс жи­на­уды бір аға­штан бір­не­ше рет жүр­гі­зе­ді. Же­міс шо­ғы­ры жи­нал­ған кү­ні өң­дей­ді. Тұқы­мын алу үшін же­мі­сті пре­спен қы­са­ды неме­се қал­қа са­лып тор­дан қол­мен өт­кі­зе­ді. Тор те­сік­те- рі­нен өт­кен тұқым­ды бір­не­ше рет су­мен жу­а­ды және шү­бе­рек тар­ты­л­ған ра­ма­ға қа­лыңды­ғын 0,5 см етіп жай­ып, 3-4 с сай­ын ара­ла­сты- рып кө­лең­ке­де кеп­ті­ре­ді. Тұқым­дар су­сыл­дақ бо­ла ба­с­та­ған кез­де қа­лыңды­ғын 2-3 см дей­ін кө­бей­те­ді. Кеп­ті­ру­ді тұ­рақ­ты мас­са­ға дей­ін жүр­гі­зе­ді, 2-3 күн сай­ын өл­шеп, тұқым­ды сұ­рып­тай­ды 2-4 Гер- ме- ти- ка- лық шы­ны ыдыс- та сал- қын жер- де сақ- тай- ды 3 8-10 Ал­ма: үй; пал­лас; сі­бір; қы­тай, жи­дек­ті 44 Же­мі­сін піс­кен соң өсіп тұр­ған аға­штар­дан іл­ме­гі бар ұзын та­яқ­пен жи­на­ла­ды. Бақ­тар­да же­міс жи­най­тын - ВСО-25 "Стре­ла" ма­ши­на­сы қол­да­на­ны­ла­ды Қо­сым­ша өнім­сіз тұқым алу үшін же­мі­сті же­міс ұн­тақ­тай- тын, же­мі­стер ка­сын­да, МИС-1 ма­ши­на­сын- да ұсақ- тай­ды. Ма­ши­на жоқ бол­са елек­те неме­се ағаш ыдыс­та қол­мен өң­дей­ді. Ұсақ­тал­ған заттан- тұқым­ды су­мен жу­а­ды, шү­бе­рек тар­ты­л­ған ра­ма­да қа­лыңды­ғын 1 см етіп кеп­ті­ріп, сұ­рып­тай­ды. Тұқым­ның  аз пар­ти­я­сын дай­ын­да- ған­да өң­де­удің құр­ғақ тә­сі­лі де қол­да­ны- ла­ды. Тұқым­ның үл­кен пар­ти­я­сын же­мі­стен пю­ре мен сок алу ар­қы­лы дай­ын­дай­ды. Гер- ме- ти- ка- лық шы­ны ыдыс- та. Хлор каль- ций- мен 2 3 ор- ман ал- ма­сы Ша­ған: жа­сыл; мань­чжур, кә­дім­гі пен­силь­ван, сог­ди­ан 45 Же­мі­сте­рін өсіп тұр­ған аға­штар­дан қол­мен, се­ка­тор­мен және бұ­т­ақ­кес­кі­шпен ке­сіп,   тө­се­ніш­ке неме­се та­за­лан­ған учас­кі­ге сіл­кіп жи­най­ды. Же­мі­стер­ді са­ға­ғы­нан, ұсақ бұ­тақ­тан, жа­пы­рақ­тан және бас­қа қо­с­па­лар- дан қол­мен та­за­лай­ды, қа­лыңды­ғын 5-10 см етіп жай­ып кеп­ті­ре­ді. Тұқым­ның кө­ле­мін азай­ту үшін және се­бу ың­ғай­лы бо­луы үшін тұқым­да тұқым та­за­лай­тын ма­ши­на­лар- да неме­се ауы­л­ша­руа- шы­лық ұн­тақ­та- ғы­шта қа­нат­сыз- дан­ды­рып, тұқым­ды қо­с­па­лар- дан та­зар­та­ды. Ша­ған: кә­дім­гі 75-85; сог­ди­ан 75-80; мань­чжур -80 пен­силь- ван және жа­сыл 65-95 Жә- шік- тер- де, се- бет- тер- де, қа- лың- ды­ғы  50 см көп емес. Қа- ғаз қап- тар- да 2 10-12