О региональной агропродовольственной программе Западно-Казахстанской области на 2003-2005 годы Күшін жойған

Батыс Қазақстан облысының 2003-2005 жылдарға арналған аймақтық аграрлык азық-түлік бағдарламасы туралы 📌 Ескерту. Күші жойылды - Батыс Қазақстан облыстық мәслихатының 18.02.2006 № 25-2 шешімімен. Қазақстан Республикасының "Қазақстан Республикасындағы жергілікті мемлекеттік басқару туралы" 2001 жылғы 23 қаңтардағы N 148-11 Заңына, Қазақстан Республикасы Президентінің "Қазақстан Республикасының 2003-2005 жылдарға арналған Мемлекеттік аграрлық азық-түлік бағдарламасы туралы" 2002 жылғы 5 маусымдағы N 889 Жарлығына, Қазақстан Республикасы Үкіметінің "Қазақстан Республикасының 2003-2005 жылдарға арналған Мемлекеттік аграрлық азық-түлік бағдарламасын іске асыру жөніндегі іс-шаралар жоспары туралы" 2002 жылғы 2 тамыздағы N 864 және 2000 жылғы 25 мамырдағы N 789 "Қазақстан Республикасында Бағдарламаларды әзірлеудің ережесін бекіту туралы" қаулыларына сәйкес облыстық мәслихат шешім етті:

1. Батыс Қазақстан облысының 2003-2005 жылдарға арналған аграрлық азық-түлік бағдарламасы бекітілсін (тіркеледі).

Батыс Қазақстан облысының 2003-2005 жылдарға арналған аймақтық аграрлық азық-түлік БАҒДАРЛАМАСЫ Бағдарламаның мазмұны Бет Төлқұжаты 3 Кіріспе 4 I. Проблеманың қазіргі жағдайын талдау 4 1.1 Ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру мен өңдеу 4 1.2 Облысты азық-түлікпен қамтамасыз ету 8 II. Бағдарламаның мақсаты мен міндеттері 15 III. Бағдарламаны жүзеге асырудың негізгі бағыттары мен механизмдері 16 3.1 Облыстың ауыл шаруашылық өндірісі жағдайының қысқаша сипаттамасы 16 3.1.1 Жер қорын пайдалану 17 3.2 Ауыл шаруашылығында су пайдаланудың тиімді жүйесін қалыптастыру 19 3.3 Өсімдік шаруашылығы 23 3.3.1 Өсімдік шаруашылығы өнімдерін өндіруді облыстың аймақтары бойынша мамандандыру 26 3.3.2 Ауыспалы егістіктің қысқа мерзімді айналымын игеру және қарасүрі жердің алқабын ұлғайту 27 3.3.3 Дәнді-дақылдар өндірісіне қор және ылғал сақтау технологиясын енгізу 28 3.3.4 Тұқым шаруашылығы 30 3.3.5 Химияландыру 33 3.3.6 Өсімдіктерді қорғау 38 3.3.7 Өсімдік карантині 42 3.3.8 2003-2005 жылдарда негізгі ауылшаруашылық дақылдары өндірісін дамыту 45 3.3.9 Ауыл шаруашылық техникаларымен қамтамасыз ету 48 3.4 Ауыл шаруашылығы машинасын жасауды дамытудың негізгі бағыттары 54 3.5 Мал шаруашылығы 57 3.5.1 Облыстың аймақтары бойынша мал шаруашылығы өнімдерін өндіруді мамандандыру 60 3.5.2 Мал тұқымын асылдандыру ісі 63 3.5.3 2003-2005 жылдардағы мал шаруашылығы өнімдерін өндіру мен мал басының өсімі 67 3.6 Ветеринария 71 3.7 Қайта өңдеу өнеркәсібін дамыту 75 3.8 Аграрлық сектордың инфрақұрылымдарының дамуы 79 3.9 Облыстың агроөнеркәсіптік кешенін мемлекеттік қолдау шаралары 80 IV Қажетті қорлар, қаржыландыру көздері 81 V Бағдарламаның күтілетін нәтижелері 94 VI Бағдарламаны іске асыру жөніндегі іс-шаралар жоспары 95 Төлқұжаты Атауы Батыс Қазақстан облысының 2003-2005 жылдарға арналған аймақтық аграрлық азық-түлік бағдарламасы Негіз Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2002 жылдың 2-ші тамызындағы N 864 қаулысы, облыс әкімдігінің 2002 жылдың 26-шы тамыздағы N 160-шы қаулысы Негізгі әзірлеушісі Батыс Қазақстан облыстық ауыл шаруашылығы департаменті Мақсаты Агроөнеркәсіптік кешенінің тиімді жүйесін қалыптастыру және бәсекеге қабілетті өнім өндіру негізінде облыстың азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету Міндеттері ауыл шаруашылық өндірісінің және ауыл шаруашылық өнімдерін өңдеудің тиімді жүйесін қалыптастыру; ауыл шаруашылық өнімдерін және оның қайта өңдеу өнімдерін ішкі және сыртқы нарыққа шығарып сату көлемін ұлғайту; ауыл шаруашылығына және өңдеу өнеркәсібіне инвестициялар тарту; аграрлық өнеркәсіп өндірісін қайта жарақтандыру және техникамен қамтамасыз етуді арттыру; аграрлық өнеркәсіп кешенінің инфрақұрылымын қалыптастыру Қаржыландыру көздері Республикалық және жергілікті бюджеттердің қаражаты, бюджеттен тыс көздердің қаражаты Жүзеге асыру мерзімі 2003-2005 жылдар Кіріспе Батыс Қазақстан облысының 2003-2005 жылдарға арналған аграрлық азық-түлік бағдарламасы Қазақстан Республикасы Президентінің "Қазақстан Республикасының ішкі және сыртқы саясатының 2003 жылға арналған негізгі бағыттары туралы" Жолдауындағы аграрлық өнеркәсіп кешеннің дамыту мен тиімділігін арттыру жөніндегі тұжырымдарын және Қазақстан Республикасының 2003-2005 жылдардағы аймақтық деңгейдегі Мемлекеттік азық-түлік Бағдарламасын орындауды жүзеге асыру бағытында жасақталды.

I. Проблеманың қазіргі жағдайын талдау

1.1. Ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру мен өңдеу Ауыл шаруашылығы облыстың экономикасы үшін маңызды сала болып табылады. Оның қазіргі дамуы мен жағдайына облыс тұрғындарының тұрмыс деңгейін жақсарту үшін, өзімізде өндірілетін негізгі тағамдық азық-түлікпен қамтамасыз ету мен өңдеу кәсіпорындарының қызметіне және басқа да ауыл шаруашылығының аралас салаларына байланысты екені белгілі. Ауыл шаруашылығы өндірісін жүргізіп, республиканың батыс аймағының нарығын тауарлар шикізаты және азық-түлікпен қамтамасыз ету қабілетін арттырып, өнімді экспортқа шығару үшін облыста мол жер қорлары мен өндірістік және еңбек потенциалы бар. Қазіргі кезде ауыл шаруашылығы өндірісінде 3,6 мың ауыл шаруашылығы құрылымдары жұмыс істейді. Оның ішінде 3,4 мың шаруа қожалықтары мен фермерлер және 0,2 мың барлық меншік түріндегі ауыл шаруашылық кәсіпорындары бар. Аграрлық құрылымдарда 28,9 мың адам жұмыс істейді немесе ол облыс экономикасының салаларындағы еңбекпен қамтылғандардың 9,6 пайызын құрайды. Бұдан басқа тұрғындар мал шаруашылығы өндірісімен, картоп, көкөніс, жеміс-жидек өсірумен және жеке аулалары, саяжайларымен шұғылданады. Облыстың жалпы 15,1 млн. гектар жер қоры болса, оның 14 млн. гектары ауыл шаруашылығы жерлері. Ал соның ішінде 11,1 млн. га жайылым, 1,2 млн. га шабындық, 0,6 млн. га жыртынды және 1,1 млн. га бос жатқан жерлер бар. Тұрақты суармалы жер көлемі 55,8 мың гектар, көлтабандар 256 мың гектар. Бүгінгі таңда облысымызда 8,1 мың тракторлар болса, олардың 5,9 мыңы доңғалақты да, 2,2 мыңы шынжыр табанды. Сондай-ақ облыста 1,8 мың астық комбайны 3,2 мың трактор тіркемесі, 2,2 мың соқамен қопсытқыштар, 4,9 тұқым сепкіш, 2,2 мың жүк автокөлігі және басқа ауыл шаруашылық машиналары мен жабдықтары қолда бар, ауыл шаруашылығы техникаларының көпшілігі ескі болғандықтан, олар өздерінің мүмкіндіктерінің шегінде жұмыс істеуде. Ауыл шаруашылығының дамуы мен жағдайына талдау жасау соңғы 2 жылда, яғни 2001-ші жылдан бастап ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіруде оңды өзгерістердің болғанын байқатады. Бұған аграрлық секторға мемлекет тарапынан қолдау жасау ықпал етіп отырғанында сөз жоқ. Ауыл шаруашылығы өндірісін дамытуға 1653,7 млн. теңге қаржы қоры бөлінсе, оның 1154,2 млн. теңгесі жергілікті бюджеттен, ал 499,5 млн. теңгесі республикалық бюджеттен. Облыстың 2001 жылғы барлық санаттағы шаруашылықтардағы ауыл шаруашылығы өнімдерін жалпы өндіру көлемі 18,8 млрд. теңге құраса, оның ішінде 8,3 млрд. теңгесі өсімдік шаруашылығынан, 10,5 млрд. теңгесі мал шаруашылығынан алынып отыр, жалпы өндіріс көлеміндегі өсімдік шаруашылығы өнімдерінің үлес салмағы 44,1 пайыз, мал шаруашылығы өнімдерінің үлес салмағы 55,9 пайыз болып отыр. 2000 жылмен салыстырғанда жалпы өнім көлемі 7,2 пайызға артқан. Өсімдік шаруашылығында 2001 жылы 2000 жылмен салыстырғанда жалпы егістік жер көлемі 79,7 мың гектарға немесе 17,1 пайызға ұлғайды. Оның ішінде дәнді-дақылдар көлемі 87,6 мың гектарға немесе 22,7 пайызға артып отыр. Осы алқаптардан 421,4 мың тонна астық жиналса, ол 2000 жылмен салыстырғанда 39,1 пайызға көп деген сөз (ол өңделгеннен кейінгі салмақпен есептегенде). Орылатын алқаптағы дәнді-дақылдардың әр гектарынан облыс бойынша 9,1 центнерден өнім алды. Астық өндіру көлемінің өсіміне егістік алқаптарды кеңейтумен дәнді-дақылдардың түсімділігін арттырудың нәтижесінде қол жеткізіліп отыр. Облыстың барлық санаттары шаруашылықтарында 28,4 мың тонна картоп, 25 мың тонна көкөніс, 11,4 тонна бақша дақылдары өсірілді. 2000 жылмен салыстырғанда картоп өндіру 12,3 пайызға, көкөніс - 8,6 пайызға, бақша дақылдары 6,8 пайызға артқан. Бұл дақылдарды негізгі өндірушілер тұрғындардың жеке қосалқы шаруашылықтары болып отыр. Жалпы өндірістегі олардың үлес салмағы картоптан 97,6 пайызға, көкөністен 89,8 пайызға, бақша дақылдарынан 67,9 пайызға тең. Майлы дақылдар егістігінің көлемі 2000 жылмен салыстырғанда 57 пайызға кеміген. Жалпы майлы дақылдар тұқымын жинау 0,9 мың тоннаны, немесе ол 2000 жылдың деңгейіне шаққанда 50 пайызды құрайды. Ағымдағы жылда ауыл шаруашылығы өндірісінің көлемін өсіру мен тиімділігін одан әрі арттырудың шаралары алынуда. 2000 жылы өсімдік шаруашылығы дамытуға облыстық бюджеттен 684,8 млн. теңге бөлінсе, оның ішіндегі өсімдік зиянкестері мен ауруларына қарсы күресу үшін 115 млн. теңге, тұқым шаруашылығын қолдауға 20,4 млн. теңге, жағар-жанар май алу үшін 247 млн. теңге, тұқым сатып алу мен егіншілік өндірісін қолдауға 200,0 млн. теңге бөлінген болса, ал астық ору комбайндары мен басқа да жабдықтарға 102,4 млн. теңге инвестиция бөлінді. Бұдан басқа республикалық бюджеттен өсімдік зиянкестері мен ауруларына және шегірткеге қарсы күреске 336,7 млн. теңге, жоғары сапалы элиталық тұқым шаруашылығын сақтау мен дамытуға 14,7 млн. теңге, барлығын қосқанда 351,4 млн. теңге бөлінген. Ауыл шаруашылық өндірушілеріне мемлекет тарапынан қолдау көрсетудің нәтижесінде дәнді- дақылдар алқабының көлемін 615,6 млн. гектарға ұлғайтуға немесе 2001 жылдың деңгейінен 12 пайызға арттыруға қол жеткізді. Мал шаруашылығында 2001 жылы облыстың барлық санаттағы шаруашылықтары бойынша (сойыс салмағында) 31,5 мың тонна (тірілей есептегенде 62,7 мың тонна) ет, 189,4 мың тонна сүт 33,2 млн. дана жұмыртқа, 1833 тонна жүн өндірілген. 2000 жылмен салыстырғанда сүт өндіру 3,0 пайызға, жұмыртқа 17,7 пайызға, жүн өндіру 12,6 пайызға ұлғайса, ал ет өндіру 4,8 пайызға кеміп кеткен. 2002 жылдың 1-ші қаңтарына барлық санаттағы шаруашылықтарда 344,6 мың бас ірі қара болса, олардың 144 мыңы сиырлар. Осы мезгілде 588,4 мың қой мен ешкі, 50,2 мың бас жылғы, 32,4 мың шошқа, 3,3 мың түйе және 442 мың бас құс болды. 2000 жылмен салыстырғанда мүйізді ірі қара 2,5 пайызға, қой мен ешкі 2,9 пайызға шошқа 23,2 пайызға, түйе 3,1 пайызға, құс 21,2 пайызға өссе, ал жылғы 14,8 пайызға кеміген. Мал шаруашылығы өндірісін дамытуға облыстық бюджеттен 51,0 млн. теңге, республикалық бюджеттен 96,7 млн. теңге, барлығы 147,7 млн. теңге бөлінсе, олардың мал дәрігерлік шараларды жүргізуге 114,5 млн. теңгесі, қолдан ұрықтандыру пункттеріне жабдықтар алуға 7,2 млн. теңге, асыл тұқымды мал шаруашылығын дамытуға 26 млн. теңге бөлінген. Алынған шаралардың арқасында үстіміздегі жылы мал басы мен мал өнімдері өндірісінің өсімі одан әрі жалғасуда. Ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу Облыстық статистикалық басқармасының мәліметіне қарағанда 2001 жылы облыста тамақ өнімдерін өндіру 2452,5 млн. теңгені құраса, ол 2000 жылдан 114,5 пайызға көп. Алдыңғы жылмен салыстырғанда тамақ өнеркәсібі өнімдерінің барлық түрлерін өндіру артқан, оның ішінде шұжық өнімдері 3,2 есе, сары май 2,9 есе, майонез 2,1 есе, сүт 1,9 есе, жарма өнімдері 1,6 есе, кондитерлік тағамдар 1,5 есе, ет және ет өнімдері мен макарон 1,4 есе, ал астық өндірісі 12,6 пайызға артып отыр. Алайда өнім өндіру көлемінің өскеніне қарамастан, ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеудің үлесі әлі де жоғары деңгейде емес екенін атап өткен жөн. Атап айтқанда, 2001 жылы етті өнеркәсіп өңдеу көлемі небәрі 4,4 пайыз, сүт 4,1 пайыз, көкөніс пен жеміс жидек 1 пайыздан да төмен мөлшерді құраған. Ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеуді басқа да себептермен қатар тежеуге ауыл шаруашылық шикізаттарын сатып алуға айналым қорларының жетіспеуі әсер етіп отыр. Мәселен, 2001 жылы ірі кәсіпорындар да астық өңдеуге өндірістік қуаттарды жүктеу 49 пайыздан сүт өңдеуге 20 пайыздан, жүн өңдеуге 45, ал тері-терсек өңдеуге 43 пайыздан аспаған. Ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеумен ішкі нарықты азық-түлікпен және өзімізде өндірілетін тұтыну тауарлары мен қамтамасыз етудің қалыптасқан жағдайы, кәсіпорындарды қолдау жөнінде кешенді шаралар алуымен облыстық қайта өңдеу өнеркәсібін дамытуға инвестиция тартуды талап етуде. Бұдан былай ауыл шаруашылығы өндірісін дамытуда кезек күттірмей шешімін қажет ететін проблемаларда аз болмай отыр. Олардың негізгілеріне топырақтың құнарлылығының төмендеуін, өсімдіктің зиянкестігі мен ауруларының таралуын, тұқым қоры сапасының төмендігін, өндіріс технологиясының бұзылуын, мал дәрігерлік қамту мен алдын алу шараларының төмендеп кетуі, табынды өз төлінен өсіру, ауыл шаруашылығы малдар өнімділігінің, төмендеуін асыл тұқымды мал басының қысқаруын, тұрақты суармалы жерлер мен су қорларының ұтымды пайдаланылмауын жатқызуға болады. Оның үстіне ауыл экономикасында инфрақұрылым мешеу дамып келеді. Материалдық техникалық базаның әлсіздігі, машина трактор паркінің тозуы, осы замаңғы аграрлық қамту құрылымдарының болмауы, өндірілген өнімді сатып алу жүйесі мен қайта өңдеудің ұсақ тауар өндірісі жағдайынан шыға алмауы, ауылдағы өндірістің көлемін ұлғайту мен шығысын төмендету тежейтін басты факторлары бірі болып қалуда. Аграрлық өнеркәсіп кешеніндегі қалыптасқан жағдайды ескере отырып, облыс басшылары 2001 жылдан бастап, аграрлық секторының тиімділігін көтеру жөнінде белсенді түрде шаралануда. Осының арқасында өнім өндіру мен егістік жер көлемі және мал басы өсе түсті. Сондай-ақ ауыл шаруашылық өндірісін техникалармен жабдықтауды арттыру ауыл шаруашылығы өнімдерінің нарығының шаралары алынуда. Алайда ашық экономикасы және азық-түлік тағамдарымен ауыл шаруашылық өнімдерін сатудың дүниежүзілік жүйесі жағдайында аграрлық өнеркәсіп кешенін одан әрі дамытуды қамтамасыз етудің тиімді де ауқымды шараларын алуды талап етеді.

1.2 Облысты азық-түлікпен қамтамасыз ету Батыс Қазақстан облысы өзіндегі көздері арқылы ауыл шаруашылығы өнімдерінің негізгі түрлерін өндіру үшін облыс тұрғындарың өмірлік маңызы бар тағам өнімдерімен қамтамасыз етудің аса мол табиғи қорларының потенциалы мен жағдайы бар. Облыстың ауыл шаруашылығы егіншілік пен мал шаруашылығы бағытына мамандандырылған. Өсімдік шаруашылығыда егіншілікпен қатар майлы және жарма дақылдарын, картоп, көкөніс, бақша және жеміс-жидек өсірілуде. Мал шаруашылығында ең басты сала ірі қара мен қой шаруашылығы болып табылады, ал шошқа, жылқы, түйе және құс шаруашылығы қосымша салалар. Соңғы жылдардағы ауыл шаруашылығы өндірісінің нәтижелері облыс тұрғындарын азық-түлік пен қамтамасыз ету қорларының өскендігін байқатуда. 2001 жылы облыстың аграрлық секторында 421,4 мың тонна астық оның ішінде 314,8 мың тоннасы бидай, (сойыс салмағымен есептегенде) 31,5 мың тонна ет, 189,4 мың тонна сүт 33,3 млн. дана жұмыртқа, 28,4 мың тонна картоп, 25 мың тонна көкөніс, 11,4 мың тонна бақша, 0,9 мың тонна майлы дақылдар, 1,9 мың тонна жеміс жидектер өндірілген. 1-ші кесте Облыс тұрғындарының жан басына шаққандағы негізгі ауыл шаруашылық өнімдерінің өндірісі. кг Өнімдер 1990 ж. 1997 ж. 2000 ж. 2001 ж. 2001 ж. % 2000 ж. Астық 3556 1041 496 697 140,5 Картоп 88 38 41 47 114,6 Көкөніс 54 27 37 41 110,8 Бақша 9,5 7 17 19 111,7 Ет 128 103 54 52 96,3 Сүт 372 258 303 313 103,3 Жұмыртқа, дана 203 38 46 55 119,6 Ауылшаруашылық өндірісінің даму деңгейі қазіргі кезде жан басына шаққандағы нан өнімдерімен, етпен, сүтпен тұтынудың жеткілікті мөлшерде қамтамасыз етеді. Ал 1990 жылмен салыстырғанда картоп және жұмыртқа өндірісінің едәуір төмендеп кеткені байқалады. 2-ші кесте Облыс тұрғындарының азық-түлікті жан басына шаққанда нақты тұтынуы Азық-түлік түрлері Нақты тұтыну, кг/жыл Тұтыну стандарты, кг/жыл Нақты тұтынудың тұтыну стандартына арақатынасы, % 1990 ж. 1997 ж. 2000 ж. 1990 ж. 1997 ж. 2000 ж. Нан өнімдері 145 192 107 116,17 124,8 165,3 92,1 Картоп 61 48 48 62,34 97,8 77,0 77,0 Көкөніс және бақша дақылдары 58 42 62 55,14 105,2 76,2 112,4 Жеміс жидек 23 9 15 29,19 78,8 30,8 51,4 Ет және оның өнімдері 70 57 45 41,6 168,3 137,0 137,0 Сүт және оның өнімдері 320 185 244 179,53 178,2 103,0 135,9 Жұмыртқа,дана 229 44 50 103,4 221,5 42,6 48,3 Балық және оның өнімдері 10,3 6,5 4,5 4,38 235,1 148,4 102,7 Қант 38 18,1 21 15,26 249,0 118,6 137,6 Өсімдік майы 11,2 6,5 8,9 8,47 132,2 76,7 105,1 Мәліметтерді талдау тұтынудың аймақтық деңгейінің ет пен сүт және бақша дақылдарын тұтыну стандартынан азып түскенін, ал картоп пен жеміс-жидек және жұмыртқа бойынша едәуір төмен екенін көрсетеді. 3-ші кесте Облыс тұрғындарының негізгі азық-түлік түрлерімен өзін-өзі қамтамасыз ету деңгейі Атаулары Тағам өнімдерінің тұтыну стандарты кг/жыл Облыс бойынша тағам өнімдерін тұтынудың шекті деңгейі т., млн., дана Облыс бойынша тағам өнімдерін ауыл шаруашылығы өнімдеріне аударғандағы тұтыну деңгейі Нақты өнім өндіру, тонна қамтамасыз етілуі % өнімдер тонн Нан өнімдері (қара бидай нансыз ұнға есептегенде) барлығы Ақ бидай, барлығы 74714 266788 357 Соның ішінде бидай астығы 18,25 11065 Ақ бидай 17023 Ақ бидай наны 94,45 56969 Ақ бидай 53545 Макарондар 4,38 2641 Ақ бидай 4146 Қара бидай наны 23,73 14311 Қара бидай 15064 5714 37,9 Күріш 8,07 4867 Күріш 7487 - - Бұршақ тұқымдастар 3,72 2243 Бұршақ тұқымдастар 3204 260 8,1 Картоп 62,34 37597 Картоп 37597 20968 55,8 Көкөніс және бақша дақылдары барлығы 55,14 33255 Көкөніс және бақша дақылдары 33255 35371 106,3 Капуста 14,73 8884 Капуста 8884 3908 44,0 Пияз 14,66 8841 Пияз 8841 2715 30,7 Сәбіз 11,15 6724 Сәбіз 6724 2629 39,1 Қызылша 1,46 881 Қызылша 881 1429 162,2 Бақша дақылдарын қосқандағы басқа көкөністер 13,14 7925 Бақша дақ-рын қос-ғы басқа көкөністер 7925 24690 311,5 Жеміс- жидектер, барлығы 27,37 16507 Жеміс- жидектер, барл. 16507 1908 11,5 Алмалар 23,73 14312 Алмалар 14312 824 5,8 Жидектер 3,64 2195 Жидектер 2195 1084 48,5 Цитрустар 1,83 1393 Цитрустар 1393 - - Қант 15,26 9203 Қант қызылшасы 76689 - - Ет және өнімдері, барлығы 41,6 25089 Ет, барлығы 25089 31471 125,4 Сиыр еті 14,6 8805 Сиыр еті 8805 20103 228,3 Шошқа еті 10,22 6164 Шошқа еті 6164 2421 39,3 Қой еті 8,03 4843 Қой еті 4843 4932 101,8 Құс 5,47 3299 Құс 3299 169 5,1 Басқа да жануарлар еті 2,55 1538 Басқа да мал еттері 1538 3846 250,0 Балық, барлығы 4,38 2642 Балық, барлығы 3775 3781 100,1 Жұмыртқа (мың дана) 0,1034 62360 Жұмыртқа, мың дана 62360 30200 48,4 Сүт өнімдері (сүтке есептеген- де) 179,53 108274 Сүт, барлығы 108274 154100 142,3 Сүт 91,24 (литр ) 55026 Сүт, тонна 55026 77050 140,0 Қаймақ 2,19 1321 Қаймақ 1321 1657 125,4 Ақ ірімшік 2,19 1321 Ақ ірімшік 1321 1726 130,6 Мәйекті ірімшік 2,55 1538 Мәйекті ірімшік 1538 329 21,3 Сары май 2,19 1321 Сары май 1321 2553 193,2 Өсімдік майы л. 8,47 5108 Өсімдік майы 17026 854 5,0 Күнбағыс майы л. 6,53 3938 Күнбағыс майы л. 13130 328 2,5 Маргарин 1,75 1055 Маргарин 1055 - - Майонез 0,73 440 Майонез 440 - - Облыс халқының орташа жылдың саны 2001 жылға есептегенде 603,1 мың адам құрады (ол ҚР тұрғындарының 4,1 %). Облыста ауыл тұрғындары басым (58,7%) қала тұрғындарының саны 41,3%. Тұтыну стандарттарына сәйкес ауыл шаруашылығы өнімдерінің өндіру тұрғындарды нан өнімдеріне 303%-ға, сүтке 142,3%-ға, еттен 125,4%-ға қамтамасыз етуде. Ал қарабидай, бұршақ тұқымдастар, майлы дақылдардан картоптан, капустадан, сәбізден, пияздан, алмадан, жұмыртқадан және құс етінен облыс өзің-өзі толық қамтамасыз ете алмай келеді. Бұл өнімдердің тапшылығы Республиканың басқа аймақтарынан әкелу мен импорт арқылы толықтырылуда. Кейбір артық өндірілген өнім түрлері облыста басқа жерлерге және экспортқа шығарылуда. Мәселен 2001 жылы экспортқа 49,4 мың тонна ақ бидай, 0,9 мың тонна қара бидай, 7 мың тонна арпа, 0,4 мың тонна бақша дақылдары шығарылды. 4-ші кесте Облыстағы тағам өнімдерін өндіру мен импорт мың тонна Көрсеткіштер 1995 ж. 1997 ж. Барлығы Соның ішінде Импор ттың үлесі % Бар лығы Соның ішінде Импор ттың үлесі % өндіріс Им порт өндіріс Им порт Астық 103,1 103,1 - - 78,07 77,9 0,17 0,2 Май және өсімдік майлары 0,25 0,25 - - 0,57 0,18 0,39 68,4 Қант - 2,1 - 1,4 Шұжық өнімдері 1,4 1,4 - - 0,4 0,4 - - Ет консервілері 1,7 1,7 - - 0,26 0,26 - - Өңделген сұйық сүт және кілегей 7,5 7,5 - - 4,7 4,7 - - Сары май 0,77 0,77 - - 0,19 0,19 - - Ірімшіктер 1,05 1,05 - - 0,46 0,46 - - Көрсеткіштер 2000 ж. 2001 ж. Барлығы Соның ішінде Импорттың үлесі % Барлығы Соның ішінде Импорттың үлесі % өндіріс Импорт өндіріс Импорт Астық 55,57 54,7 0,87 1,6 62,43 61,6 0,83 1,3 Май және өсімдік майлары 2,38 0,05 2,33 98 2,4 0,1 2,3 95,8 Қант - - 0,08 - 0,48 Шұжық өнімдері 0,14 0,13 0,01 7,1 0,49 0,42 0,07 14,3 Ет консервілері 0,11 0,09 0,02 18,2 0,32 0,09 0,23 71,8 Өңделген сұйық сүт және кілегей 2,2 1,7 0,5 22,7 3,73 3,2 0,53 14,2 Сары май 0,18 0,11 0,07 38,9 0,44 0,33 0,11 25 Ірімшіктер 0,25 0,24 0,01 4 0,31 0,3 0,01 3 2001 жылы облыстың азық-түлік нарығына 2160 тонна күнбағыс майы, 477 тонна қант, 451,5 тонна сүт және қойытылған қаймақ, 111 тонна сары май, 497,3 тонна құс еті, 230 тонна ет консервілері, 174 тонна маргарин, 490 тонна карамель, 1677 тонна печенье және басқа да азық-түлік әкелінген. Өнеркәсіптік тамақ өнімдерінің импорттық үлесі өзіміздегі өндіріске қарағанда көптеген түрлер бойынша асып түсіп отыр. Бұл ішкі нарықтық импорттық азық-түлік тауарларына деген жоғары тәуелділігін көрсетеді. Азық-түліктің қауіпсіздігін қамтамасыз ету жекелей қол жетімділіктің деңгейімен қатар, өмірлік маңызы бар тағам өнімдерінің экономикалық қол жетімділік деңгейімен де сипатталады. Экономикалық қол жетімділігі азық-түлік тұтыну қоржыныңда белгіленгендей қалыптасып отырған баға деңгейімен кірістің өлшемі арқылы тұрғындардың азық-түлік тауарларын алуға деген мүмкіндігін анықтайды. 5-ші кесте Облыс тұрғындарының кірістері деңгейі № Негізгі көрсеткіштер 1999 ж. 2000 ж. 2001 ж. 1 Тұрғындардың ақшалай кірісі (жан басына шаққандағы орташа айлық), теңге 3889 7866 9039 2 Төменгі күнкөріс мөлшері (жан басына шаққандағы орташа айлық), теңге 3110 3581 4236 3 Экономикалық қол жетімділік коэффициенті (1-жолдың : 2-жолға қатынасы) 1,25 2,2 2,13 Келтірілген мәліметтер соңғы жылдары облыс тұрғындарының тұрмыстық деңгейімен ақшалай кірісінің өсіп отырғанын көрсетеді. Тұрғындардың 2001 жылғы ақшалай шығынының құрамының 96,7 пайызы тұтыну тауарларын алу мен қызмет көрсетуге, 0,2 пайызы салық жинағы мен басқа да төлемдерге, 3,1 пайызы басқалай қаржылық шығынға келіп отыр. Тұтыну шығындарының құрылымында азық-түлік тауарларын сатып алуға жұмсалған қаржылай шығынының үлес салмағы 55,7 пайыз құраса, олардың ішінде нан өнімдері мен жармаларға 15,4 пайыз, ет және ет өнімдеріне 10,3 пайыз, қант пен кондитер өнімдеріне 8,2 пайыз, сары май мен тоң майға 4,5 пайыз сүт өнімдеріне 4,5 пайыз балық және теңіз өнімдеріне 1,6 пайыз жұмсалған. Облыс тұрғындарының азық-түлікпен қамтамасыз етілуіне жасалған талдау мынандай қорытынды жасауға ықпал етіп отыр: картоп пен жұмыртқадан басқа ауыл шаруашылық өнімдерінің негізгі түрлерін өндіру облыстың ішкі қажеттілігін қамтамасыз етеді; облыстың азық-түлік нарығы тұтастай алғанда негізгі тағамдарды тұтынудың ұлттық стандартын қамтамасыз етеді; облыс тұрғындарының экономикалық қол жетімділігі тұтастай алғанда тұрғындардың кіріс деңгейі мен қамтамасыз етілуде, бірақ та ол әлеуметтік топтарға шаққанда бір деңгейде емес; азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету жүйесі облыстың ішкі нарығына импорттық азық-түліктер көлемінің ауқымды болуына байланысты тұрақты болмай тұр; азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында облыстағы бәсекеге қабілетті тауарларды өндіруді ұлғайту негізінде импорттық тауарларды қысқартуды жүзеге асыру және республиканың басқа аймақтарынан аумақаралық азық-түлік алмасуын ұлғайтудың шараларын алу қажет. 6-шы кесте Тамақ өнімдерін тұтынудың ұлттық стандарттарына сәйкес азық-түліктік қауіпсіздігін қамтамасыз етудің қажетті шекті деңгейі. Атаулары Тамақ өнімдерін тұтынудың стандарттары кг/жыл Облыс бойынша тамақ өнімдерін тұтынудың шекті деңгейі, тонна 2003 ж. тұрғындар 602,5 мың адам 2004 ж. тұрғындар 603 мың адамдар 2005 ж. тұрғындар 603,5 адам 1 2 3 4 5 Нан өнімдері (қарабидай нансыз астыққа есептегенде) 92,12 55502 55548 55594 Бидай ұны 18,25 10995 11005 11014 Бидай наны 94,45 56906 56953 57001 Макарондар 4,38 2639 2641 2643 Қара бидай наны 23,73 14297 14309 14321 Күріш 8,07 4862 4866 4870 Бұршақ тұқымдастар 3,72 2241 2243 2245 Картоп 62,34 37560 37591 37622 Көкөніс және бақша дақылдары, барлығы 55,14 33222 33249 33277 Капуста 14,73 8875 8882 8889 Пияз 14,66 8833 8840 8847 Сәбіз 11,15 6718 6723 6729 Қызылша 1,46 879 880 881 Басқа көкөністер, бақша дақылдарын қосқанда 13,14 7917 7924 7931 Жеміс жидектер, барлығы 27,37 16490 16504 16518 Алма 23,73 14297 14309 14321 Жемістер (жүзім және басқалары) 3,64 2193 2195 2197 Цитрустар 1,83 1103 1103 1104 Қант 15,26 9194 9202 9209 Ет өнімдері (етке есептегенде) 41,60 25064 25085 25105 Сиыр еті 14,60 8796 8804 8811 Шошқа еті 10,22 6157 6163 6168 Қой еті 8,03 4838 4842 4846 Құс еті 5,47 3296 3298 3301 Басқа жануарлардың еттері 2,55 1536 1538 1539 Балық, барлығы 4,38 2639 2641 2643 Жұмыртқа, мың дана 0,1034 62298 62350 62402 Сүт өнімдері (сүтке есептегенде ) 179,53 108167 108256 108346 Сүт, л. 91,24 54972 55018 55063 Қаймақ 2,19 1319 1321 1322 Ақ ірімшік 2,19 1319 1321 1322 Сары ірімшік 2,55 1536 1538 1539 Сыра май 2,19 1319 1321 1322 Өсімдік майы 8,47 5103 5107 5111 Күнбағыс майы л. 6,53 3934 3937 3941 Маргарин 1,75 1054 1055 1056 Майонез 0,73 440 440 441 Облыс бойынша тағам өнімдерін тұтынудың ауыл шаруашылығы өніміне есептегендегі шекті деңгейі өнімдер 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. 6 7 8 9 Бидай барлығы 74723 74786 74848 Бидай 16915 16931 16944 Бидай 53685 53729 53774 Бидай 4123 4126 4130 Қара бидай 15049 15062 15075 Күріш - - - Бұршақ тұқымдастар 3201 3204 3207 Картоп 37560 37591 37622 Көкөніс және бақша дақылдары барлығы 33222 33249 33277 Капуста 8875 8882 8889 Пияз 8833 8840 8847 Сәбіз 6718 6723 6729 Қызылша 879 880 881 Басқа көкөністер, бақша дақылдарын қосқанда 7917 7923 7930 Жеміс жидектер, барлығы 16490 16504 16518 Алма 14297 14309 14321 Жемістер (жүзім және басқалары ) 2193 2195 2197 Шырынды жемістер - - - Қант қызылшасы - - - Ет, барлығы 25064 25085 25105 Сиыр еті 8796 8804 8811 Шошқа еті 6157 6163 6168 Қой еті 4838 4842 4846 Құс еті 3296 3298 3301 Басқа жануарлардың еттері 1536 1538 1539 Балық, барлығы 3770 3773 3776 Жұмыртқа, мың дана 62298 62350 62402 Сүт, барлығы 108167 108256 108346 Сүт, л. 54972 55018 55063 Қаймақ 1319 1321 1322 Ақ ірімшік 1319 1321 1322 Сары ірімшік 1536 1538 1539 Сыра май 1319 1321 1322 Майлы дақылдар 17010 17023 17037 Күнбағыс 13113 13123 13137 Маргарин 1054 1055 1056 Майонез 440 440 441 Азық-түліктік қауіпсіздігінің маңызы, азық-түлік кешенінің негізі болып табылатын аграрлық сектордың алдында тұрған мәселелердің күрделілігі мен көпжақтылығы, 3-жылдық мерзімге қабылданған аймақтық аграрлық азық-түлік бағдарламасына кешенді түрде қарау қажет екенін айқындайды.

II. Бағдарламаның мақсаты мен міндеттері 2003-2005 жылдарға арналған бағдарламаның негізгі мақсаты: агроөнеркәсіптік кешенінің тиімді жүйесін қалыптастыру және бәсекеге қабілетті өнім өндіру негізінде облыстың азық-түліктік қауіпсіздігін қамтамасыз ету. Бағдарламаның мақсатына жету үшін мынандай міндеттерді шешу көзделеді: ауыл шаруашылығы өндірісінің тиімді жүйесін қалыптастыру және ауылшаруашылық өнімдерін қайта өңдеу; облысты азық-түлікпен тұрақты қамтамасыз ету және ауыл шаруашылығы өнімдері мен оның қайта өңделген өнімдерін ішкі және сыртқы нарыққа сату көлемін ұлғайту; ауыл шаруашылығына және қайта өңдеу өнеркәсібіне инвестициялар тарту; агроөнеркәсіптік өндірісті техникамен қамтамасыз ету мен қайта жарақтандыруды арттыру; аграрлық өнеркәсіп кешенінің инфрақұрылымын қалыптастыру.

III. Бағдарламаны жүзеге асырудың негізгі бағыттары мен механизмдері

3.1. Облыстың ауыл шаруашылық өндірісі жағдайының қысқаша сипаттамасы Батыс Қазақстан облысы Қазақстан Республикасының солтүстік-батысында орналасқан. 2001 жылдың 1-ші қарашасына облыстың жалпы жер қоры 15,1 млн. гектарды құраған. Оның ауыл шаруашылығы жерлерінің көлемі 13,9 млн. гектар, соның ішінде жыртынды 0,6 млн. гектар, тыңайған жерлер 1,0 млн. гектар, шабындық 1,2 млн. га, жайылым 11,1 млн. га және көп жылдық екпе шөптер 2,7 мың га. Топырақ пен климаттық ресурстарды және ауыл шаруашылығы өндірісін бәсекеге қабілетті жүргізуді ескере отырып, облыстың аумағы 3 табиғи экономикалық аймаққа бөлінген. 3.1.1 Жер қорын пайдалану Облыстың аграрлық секторында ауыл шаруашылық кәсіпорындарын реформалау және алқаптарды оңтайландыруға байланысты, ауыл шаруашылық айналымынан өнімділігі төмен және сортаң жерлерді шығарудың нәтижесінде 1991 жылмен салыстырғанда ауыл шаруашылық мақсатындағы жерлер 8357,4 мың гектарға немесе 2,5 есеге кеміген болса, оның ішінде егістік жер көлемі 1456 мың гектарға немесе 3,6 есеге кеміді. 2001 жылы ауыл шаруашылық айналымында 4,5 млн. гектар жер пайдаланылса, яғни ол облыстың барлық ауыл шаруашылығы жерлерінің 32 пайызын құраған. 7-ші кесте Әр жылдағы ауыл шаруашылығы мақсаттағы жерлер мен егістік жерлерін пайдаланудың динамикасы Аудандар 1991 ж. 1995 ж. 2000 ж. А/ш мақс. жерлер жыртынды А/ш мақс. жерлер жыртынды А/ш мақс. жерлер жыртынды Ақжайық 2351,4 126,8 2094,3 105,2 605,6 0,2 Бөкейорда 972,2 49,8 868,1 25,6 249,2 1,4 Бөрлі 528,6 276,6 472,0 254,9 206,3 50,6 Жаңақала 1394,3 29,5 1244,9 19,5 782,8 1,9 Жәнібек 810,0 106,6 723,2 80,5 317,5 11,0 Зеленов 667,6 400,5 596,1 378,2 338,7 134,6 Казталовка 1820,8 105,5 1625,7 94,2 421,3 1,3 Қаратөбе 1018,5 44,7 909,4 32,2 339,8 11,3 Сырым 1161,1 187,4 1036,7 185,2 585,5 37,4 Тасқала 681,6 135,9 608,6 131,3 313,5 30,6 Теректі 753,5 298,3 672,8 303,8 511,8 72,6 Шыңғырлау 654,1 230,9 584,0 185,9 238,8 62,5 Орал қаласы 59,7 14,0 53,3 34,7 53,3 21,8 Жиынтығы 12873,4 2006,5 11489,1 4964,1 437,1 Аудандар 2001 ж. 2001 ж. 1991 ж. қарағанда +,- 2002 ж. бағалау А/ш мақс. жерлер жыртынды А/ш мақс. жерлер жыртынды А/ш мақс. жерлер жыртынды Ақжайық 444,3 0,2 -1907,1 -126,6 452,3 0,3 Бөкейорда 179,2 1,4 -793,0 -48,4 182,4 2 Бөрлі 192,7 56,4 -335,9 -220,2 196,2 82,3 Жаңақала 771,4 2,1 -622,9 -27,4 782,3 3,1 Жәнібек 267,2 11,7 -542,8 -94,9 272 17,1 Зеленов 398,3 189,3 -269,3 -211,2 407,2 277,5 Казталовка 380,0 0,7 -1440,8 -104,8 386,8 1,1 Қаратөбе 316,1 10,5 -702,4 -34,2 321,8 15,7 Сырым 524,7 55,9 -636,4 -131,5 534,1 82 Тасқала 305,1 42,6 -376,5 -93,3 310,6 62,5 Теректі 444,2 100,8 -309,3 -197,5 452,2 147,2 Шыңғырлау 239,2 54,0 -414,9 -176,9 243,5 78,8 Орал қаласы 53,6 25,2 -6,1 +11,2 54,6 36,7 Жиынтығы 4516,0 550,8 -8357,4 -1455,7 4596 806,3 2002 жылы өңделген егістік жерлердің көлемі алдыңғы жылмен салыстырғанда 255,5 мың гектарға өсіп, 806,3 мың гектарды құрады. Проблемалар: Тұрақты жер қатынасының болмауы орта және ірі тауар өндіруші ауылшаруашылық құрылымдарын ынталандырмайды; Топырақтың сапасын анықтау жөніндегі осы замаңғы материалдардың болмауы (топырақтың сапасын анықтау жөніндегі ең соңғы толық ауқымдағы жұмыс ең соңғы рет 1986-1987 жылдары жүргізілген) жер салығының мөлшерін дифференциялаумен нақты түрде бағалауға мүмкіндік бермейді; Топырақтың құнарлығын арттыруға ынталандырудың, сондай-ақ топырақ құнарлығының жай-күйін пәрменді қадағалаудың экономикалық тетігінің болмауы жер пайдаланушылардың жерді пайдалану жауапкершілігін төмендетеді; Жер қатынастарының қазіргі жағдайы мен даму тенденциясы жерді пайдалануды түбірімен өзгертуді қажет ететінін куәландыруда. Жерді жаңартудың мақсаты оны пайдаланудың тиімділігін көтеруге, жердің өнімділік потенциалын және инвестицияны ұлғайту үшін жағдай жасаумен оны экономикалық өсудің күшті дербес факторына айналдыруға тиіс. Шаралар: ауыл шаруашылығы жерлерінің құнарлылығын сақтау және арттыру мақсатында жерді тиімді пайдаланбағаны үшін жауапкершілік механизмін енгізу; жерді бөлудің қолданып жүрген заңнамаға сәйкестігіне тексеріс жүргізу; жер учаскелерінің бағалау құнын анықтау әдістемесін жетілдіру: облыстың барлық аудандарында бонитетті бағалаудың 4-турын өткізу; жерді кепілге беру арқылы несие берудің ипотекалық нысанын және несие тетігі арқылы жер пайдалану құқығын пайдалана отырып, аграрлық секторда қаржы-несиелік қатынастарын жетілдіру; жоғары құнарлы тыңайған жерлерді айналымға салу; Күтілетін нәтижелер: Жерді нарықтық айналымға енгізу, ауылшаруашылық тауар өндірушілері үшін несие ресурстарын алуға мүмкіндігін ұлғайту, жердің пайдаланылуын жақсарту, салық салудың арнайы режимін сақтау; Құнарлы тыңайған жерлерді айналымға енгізіп, соның негізінде өңделген егістік жерлердің көлемін 2005 жылға 948,1 мың гектарға дейін ұлғайту.

3.2 Ауыл шаруашылығында су пайдаланудың тиімді жүйесін қалыптастыру Су қорлары. Облыстың су қорларының негізін орташа есеппен су мол болған жылдары жылына 2,7 млрд. текше метр құрайтын өзен сулары құрайды. Оның 80 пайызы Ресей Федерациясының аумағынан келеді. Облыста барлығы 50 өзен бар. Облыс тұрғындары мен ауыл шаруашылығын сумен қамтамасыз ету мақсатына пайдаланатын ірі өзендердің қатарына: Жайық, Шаған, Деркул, Елек, Барбастау, Үлкен және Кіші Өзендер жатады. Тұрғындарды және ауыл шаруашылығын сумен қамтамасыз ету мақсатында 4 шаруашылықаралық суармалы-жайылмалы жүйе жұмыс істейді: (Жайық-Көшім, Жәнібек, Үлкен-Өзен, Кіші-Өзен). Оларда жалпы сиымдылығы 460 млн. текше метрлік 10 су қоймасы мен 1828 шақырым каналдар бар. Суландыратын жерлердің басым көпшілігі, Жайық-Көшім суландыру жүйесіне кіреді. Жайық өзенінен бұл жүйеге су жіберу жүйесі 840 млн. текше метрді құрайды. Ол 9,3 мың гектар тұрақты жерлерді, 97 мың гектар көлтабандарды және 2177 мың гектар жайылымдық жерлерді сумен қамтамасыз етуге жағдай жасады. Оңтүстіктегі аудандардың көп бөлігі яғни Казталовка, Жаңақала, Ақжайық аудандарының жерлері Үлкен және Кіші Өзендері арқылы суландырылады. Су мол болған жылдары орташа есеппен бұларға тасқын сулары есебінен 190 млн. текше метрге дейін су беріліп отырды. Ал жазғы маусымдарда судың жетіспеген бөлігі Ресей Федерациясының Саратов облысынан Саратов каналы арқылы Еділ өзенінен берілді. Жәнібек ауданы мен Бөкейордасындағы Мұратсай ауылдың округін негізінен сумен қамтамасыз ету көздері Жәнібек суландыру жүйесі арқылы жүзеге асырылады. Жүйеге су беру Ресей Федерациясының Волгоград облысындағы Палласов суландыру жүйесі арқылы Еділ өзенінен беріледі. Суландыру нысандарының суға деген нақты қажеттілігі жылына 70 млн. текше метр. Онымен 1,5 мың гектар тұрақты жерлер, 4,8 мың гектар көлтабандар, 489 мың гектар жайылымдық жерлер мен Мұратсай су қоймасы қамтамасыз етіледі. ТМД елдері арасындағы жаңа экономикалық қатынастардың енгізілуінен Ресейден су беру 7 еседен аса кеміп кетті. Ал Кіші және Үлкен Өзендерден Саратов арнасы арқылы Еділдің суын Жәнібек суландыру жүйесіне беру мен Ресей Федерациясының Волгоград облысындағы Палласов жүйесінен су алу ақылы негізде жүргізіледі. Бір текше метр су берудің құнына тарифтердің өсуіне байланысты ең аз деген қажеттегі мөлшердегі су алуға жұмсалатын шығын жыл сайын өсе түсуде. Егер 2001 жылы ол 30 млн. теңге болса, ал 2002 жылы 65,2 млн. теңге болып отыр. Бұған 2003 жылы 92,4 млн. теңге қажет болады. 2002 жылы Үлкен Өзенге жобалық 124 млн. текше метрдің орнына 72 млн. текше метр тасқын су берілген болса, Кіші Өзенге жобалық 66 млн. текше метрдің орнына тиісінше 30 млн. текше метр су берілген. Бұдан басқа Кіші Өзенге ақы төлеу арқылы Саратов арнасынан 9,4 млн. текше метр Еділ өзенінің суы берілген. Палласов суландыру жүйесінен су беруде осындай жағдайда Жәнібек суландыру жүйесіне өткен жылы қажетті 70 млн. текше метрдің орнына 9,9 млн. текше метр, ал үстіміздегі жылдың 1-маусымына 5,9 млн. текше метр су берілген. Облыстың суландыру кешенінің техникалық жағдайы гидротехникалық құрылыстардың анағұрлым ескіргенін білдірсе, арналардың ұзақ мерзімге дейін пайдаланылмауының нәтижесінде әртүрлі өсімдіктермен ластанып, механикалық жолмен тазартуды талап етуде. Сондай-ақ арналардағы барлық су тежегіш қондырғылар да қайта қалпына келтіруді талап етуде. 8-ші кесте Батыс Қазақстан облысы бойынша қолда бар суармалы жерлердің жағдайы мың га Аудандардың атауы Суармалы жерлер Олардың ішінде суарлатыны барлығы соның ішінде Егістік жерлер Су бармаған жерлер Ақжайық 3,4 1,1 1,01 0,09 Бөрлі 4,62 0,9 0,8 0,1 Жаңақала 0,8 0,28 0,28 - Жәнібек 1,5 0,24 0,24 - Зеленов 20,5 2,7 2,4 0,3 Казталовка 1,03 0,25 0,20 0,05 Сырым 1,03 0,51 0,51 - Тасқала 0,21 0,1 0,1 - Теректі 14,5 3,32 3,14 0,18 Бөкейорда 1,06 0,1 0,1 - Шыңғырлау 1,05 0,15 0,15 - Қала маңының аймағы 5,8 1,45 1,17 0,28 Жиынтығы 55,5 11,1 10,1 1,0 Аудандардың атауы Суармалы жерлер Пайданылмайтын суармалы жерлер барлығы с.і. себептері бойынша Суландыру жүйесінің ақаулығы Судың болмауы Қаржы қорының болмауы Ақжайық 3,4 2,3 1,5 - 0,8 Бөрлі 4,62 3,72 1,7 - 2,02 Жаңақала 0,8 0,52 0,3 - 0,22 Жәнібек 1,5 1,26 0,5 - 0,76 Зеленов 20,5 17,8 6,1 - 11,7 Казталовка 1,03 0,78 0,4 - 0,38 Сырым 1,03 0,52 0,52 - Тасқала 0,21 0,11 0,11 - Теректі 14,5 11,18 4,28 - 6,9 Бөкейорда 1,06 0,96 0,46 - 0,5 Шыңғырлау 1,05 0,9 0,4 - 0,5 Қала маңының аймағы 5,8 4,35 4,13 - 0,22 Жиынтығы 55,5 44,4 20,4 - 24,0 Батыс Қазақстан облысындағы суармалы жер көлемі 55,5 млн. гектар, 2001 жылы олардың 11,1 мың гектарына ғана нақты су жіберілді. Ал қалған 44,4 мың гектары суландыру жүйесінің ақаулылығы мен қаржы және материалдық- техникалық қорлардың болмауының себебінен пайдаланылған жоқ. Ауыл шаруашылығында су пайдалану проблемалары: ауыл шаруашылығында суды пайдалануды, жер суландыру құрылыстарына меншік қатынасын реттейтін заңнамалық базасының жоқтығы; жер суландыру құрылыстарының әбден тозығы жетуінің салдарынан жүйелерінің ПӘК нормативтік көрсеткіштен 2-есе төмен; Казталов және Жәнібек аудандарының Кіші және Үлкен өзендері арқылы су бөлісуі жөніндегі және Ресей Федерациясының Палласов су жүйесі арқылы Жәнібек суландыру жүйесіне су берудің мемлекетаралық реттелуіне тәуелді болуы. Су пайдалану жүйесін жетілдіру жөніндегі шаралар: суды жеткізіп беру жөнінде көрсетілетін қызметтердің жабылмайтын шығындарының айырмасын республикалық бюджеттен дотация беру арқылы ауылдағы су пайдаланушыларды, олардың тиімді қызметін қамтамасыз ететін мемлекеттік су шаруашылығы пайдаланушы ұйымдарды мемлекеттік қолдау; шаруашылықаралық арналармен гидромелиорациялық құрылыстардың ерекше авариялық жағдайдағы телімдерін қалпына келтіру, гидромелиорациялық құрылыстарды жөндеуді ұйымдастыру мақсатында су пайдаланушылардың қауымдастығын құру, облыстық бюджеттен және фермерлермен шаруа қожалықтарының қаржы бөлінуі есебінен суландыратын жерлердегі су құбырларын жөндеу, арналарды тазарту. Қаржылық қамтамасыз ету: 9-шы кесте млн теңге Бюджеттік бағдарламаның атауы Алқап, га 2002 ж. нақты 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. Республикалық бюджет Ауыл шаруашылығы тауар өндірушілеріне су жеткізіп беру жөніндегі көрсетілетін қызметтер құнына субсидия беру 4,08 Мемлекеттік меншіктегі шаруашылықаралық арналар мен гидромелиорациялық құрылыстардың ерекше авариялық жағдайдағы учасклерді қалпына келтіру 20,0 127,5 Зайымдар Алқаптардағы барлық суармалы учаскелерді қайта қалпына келтіру Қолданбалы жобалар Теректі ауданы "Жайық" шаруа қожалығы 670 263,4 5,7 - "Бақтияр" шаруа қожалығы 558 202,1 3,8 - - Зеленов ауданы "Жүсіпов" шаруа қожалығы 991 200 20 Жиынтығы 665,5 29,5 20,0 127,5 Тиісті қаржы жылына сәйкес республикалық бюджет жобасын республикалық бюджеттік комиссияның қарау нәтижелері бойынша бекітілген заңнамалық ретте бөлінетін қаржы көлемі нақтылануы мүмкін. Күтілетін нәтиже: өсірілетін ауыл шаруашылық дақылдарының рентабельділігін көтеру; суландыру жүйесінің пайдалы әсер ету коэффицентін 80 пайызға дейін көтеру; ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін 25-30 пайызға көтеру; ауылшаруашылық су пайдаланудың тиімді жүйесі мен ирригациялық құрылыстардың эксплуатациясы бойынша құрылымдарын дамыту; мелиорация және ауыл шаруашылығының су пайдалану жүйесі кәсіпорындарында 220 жаңа жұмыс орындарын ашу.

3.3 Өсімдік шаруашылығы Батыс Қазақстан облысы құрғақшылық аймаққа жатады. Ол әсіресе 1995, 1996, 1998 және 1999 жылдардағы жалпы астық жинаудың қысқаруына әкеліп соқты. 10-шы кесте Негізгі ауыл шаруашылық дақылдарының жалпы жиналуымен өнімділігінің динамикасы Дәнді- дақылдар Жалпы өнім, мың тонна 1997 ж. 1998 ж. 1999 ж. 2000 ж. 2001 ж. 2001 ж. % 2000 ж. Астық 681,2 41,8 74,7 302,9 421,4 139 С.і. бидай 356,2 31,5 48,9 217,9 314,9 144 Майлы дақылдар, барлығы 5,6 0,2 0,8 1,7 0,9 53 Соның ішінде қыша 5,2 - 0,2 0,5 0,1 20 Күнбағыс 0,4 0,2 0,4 0,6 0,3 50 Картоп 25,0 19,0 19,8 25,2 28,3 112 Көкөніс 17,8 17,1 18,0 23,0 25,0 109 Бақша дақылдары 4,7 7,1 7,5 10,7 11,4 107 Дәнді- дақылдар Өнімділігі, ц/га 1997 ж. 1998 ж. 1999 ж. 2000 ж. 2001 ж. 2001 ж. % 2000 ж. Астық 8,8 1,6 2,3 7,9 9,1 115 С.і. бидай 7,8 0,6 1,6 7,0 8,9 127 Майлы дақылдар, барлығы 1,8 0,9 0,9 1,5 1,6 106 Соның ішінде қыша 1,9 - 0,8 1,1 1,5 136 Күнбағыс 1,6 0,9 1,0 1,7 1,8 106 Картоп 76,0 57,9 63,4 69,7 76,5 110 Көкөніс 67,3 69,0 73,6 85,8 92,4 107 Бақша дақылдары 55,3 76,7 69,6 91,0 90,2 99 Соңғы екі жылда алынған шаралардың нәтижесінде өсімдік саласында тұрақтылық пен өнімдерді өндірудің өсімі байқалуда. 2001 жылы облыста 421,4 мың тонна астық өндірілсе, ол 2000 жылға қарағанда 1,4 есе көп деген сөз. Астық өнімдерінің өнімділігі 7,9-дан 9,1 центнерге ұлғайды. Осындай жағдай картоппен бақша дақылдарын өндіруде де байқалуда. 2001 жылы 28,3 мың тонна картоп өндірілді немесе ол 112 пайыз құрады, 25 мың тонна көкөніс өндірілсе ол 109 пайызды, 10,4 мың тонна бақша дақылдары өндірілсе, ол тиісінше 107 пайызды құрады. Майлы дақылдарды өндірудің көлемі қысқарды. Барлығы 0,9 тонна дақылдар жиналса, ол 2001 жылғы деңгейге қарағанда 53 пайыз болып отыр. 11-ші кесте 1990-2002 жылдардағы дақылдар бойынша егістік алқаптардың динамикасы мың га 1990 ж. 1995 ж. 1996 ж. 1997 ж. 1998 ж. Егістік алқаптар, барлығы 2033,8 1550,0 1197,8 997,9 960,3 о.і. дәнді дақылдар 1556,4 1190,4 934,0 792,5 807,8 соның ішінде бидай 536,4 557,1 470,1 452,7 559,7 Арпа 538,1 498 305,8 284,6 190,4 Сұлы 3,1 3,0 7,7 5,3 1,2 Көздік қара бидай 348,5 63,2 42,1 8,9 32,8 Тары 114,2 54,5 101,4 39,1 23,1 Қара құмық 12,1 6,9 4,8 0,7 0,4 Астықты- бұршақ тұқымдастар 4,0 1,9 1,0 0,5 0,1 Майлы дақылдар 34,2 38,6 34,1 33,6 22,7 Соның ішінде күнбағыс 0,06 6,0 5,4 3,0 3,1 Қыша 0,06 32,3 28,5 30,6 19,4 Картоп 6,7 4,9 4,3 3,3 3,3 Көкөніс 3,5 3,0 2,5 2,7 2,5 Бақша дақылдары 1,2 0,9 0,8 0,9 1,0 Жем-шөптік дақылдары 431,8 312,2 222,1 164,9 123 1999 ж. 2000 ж. 2001 ж. 2002 ж. Егістік алқаптар, барлығы 581,1 466,0 545,7 678,7 о.і. дәнді дақылдар 468,8 385,8 473,4 615,6 соның ішінде бидай 310,4 309,0 355,4 460,7 Арпа 129,4 49,4 85,9 128,5 Сұлы 0,8 4,1 3,5 0,8 Көздік қара бидай 6,4 3,1 7,8 16,6 Тары 21,3 19,7 20,0 8,3 Қара құмық 0,4 0,1 0,1 0,1 Астықты- бұршақ тұқымдастар 0,1 0,3 0,4 0,6 Майлы дақылдар 10,5 9,8 4,2 4,7 Соның ішінде күнбағыс 5,3 3,8 1,9 2,0 Қыша 4,4 5,0 0,7 0,2 Картоп 3,1 3,6 3,7 3,1 Көкөніс 2,7 2,6 2,7 2,9 Бақша дақылдары 1,1 1,2 1,3 1,2 Жем-шөптік дақылдары 95,2 63,0 60,4 51,2 Егістік алқаптардың динамикасын талдау 1990-2001 жылдары аралығында облыста егістік жерлердің 2033,8 мың гектардан 678,7 гектарға немесе 3 есе қысқарғанын көрсетеді. Соның ішінде дәнді дақылдар 2,5 есе, майлы дақылдар 7,3 есе, картоп 2,2 есе, көкөніс 1,2 есе қысқарған. Әсіресе жем-шөптік дақылдардың алқабы күрт қысқарып отыр. Ол қазір бұрынғы болған 431,8 мың гектардың орнына 51,2 мың гектар алқапты ғана алады. 2001 жылдан бастап, дәнді дақылдар егістік жерлерінің көлемінің өсе түскені байқалып отырғанын атап өткен жөн. Оның ішінде бидай, арпа және күздік қара бидайы бар. Осы уақыт ішінде тары мен сұлының алқабы кеміп кеткен, астық-бұршақ тұқымдастар (асбұршақ, аңқа) не барлығы 0,6 мың гектар, ал жарма дақылдары яғни қарақұмық небары 0,1 мың гектарға орналасқан. Ауыл шаруашылығы дақылдары егістігінің жалпы көлемінің ішінде дәнді дақылдардың үлесі 76,5 пайыздан 90,8 пайызға артып отыр, негізгі алқаптар бидайдың үлесіне тиеді, ол 1990 жылғы 26,4 пайыздан 67,9 пайызға дейін өскенін байқаймыз. Дәнді дақылдардың құрылымында бидай егістігі 75 пайыз болса, ол үстіміздегі жылы 460,7 мың гектарды алып жатыр. Картоппен көкөніс алқаптарының көлемі 3,1 және 2,9 мың гектар алып отыр. Алайда олардың өндіріс көлемі тұрғындардың осы өнімге деген қажеттілігін жаба алмайды. Проблемалар: шұғыл континентальды климат, жиі қайталанып отырған құрғақшылық өндірістің тиімділігін төмендетуде; майлы дақылдар мен күздік қара бидай және тары дақылдарының егістік жерлерінің анағұрлым қысқаруы облыстың қайта өңдеу кәсіпорындарын шикізатпен қамтамасыз ете алмай келеді; өндіріске тиімділігі жоғары (күнбағыс, мысыр, дәнді бұршақ) тұқымдас дақылдарды енгізу жеткіліксіз; картоп пен көкөніс дақылдарының егістік жер көлемін ұлғайтуға жете көңіл бөлінбеуде; алқаптардағы жем-шөп өндірісінің мәселелері жеткіліксіз шешілуде; ұсынылып отырған ауыспалы егіс әдісі сақталмайды; облыстың егіншілігінің негізгі мақсаты, облыстың табиғи аймақтарының жағдайына биімделген биоклиматтық потенциалды толық және өнемді пайдаланудың есебінен өсімдік өндірісі өнімдерін тұрақтандырып, тиімділігін арттыру, дәнді-дақылдарымен сорттылықты кеңейту, топырақтың құнарлылығын сақтау және көтеру, құрғақшылық нышандарын жою, ылғал үшін күрес, топырақ қорғау мен қор сақтау технологиясын жетілдіру болып табылады. Облыстың агроөнеркәсіптік кешенін дамытудың қазіргі жағдайы егіншілікті дамытуды жетілдіруге жаңаша қарауды қажет етуде. Бұл бағытта облыста егіншіліктің аймақтық жүйеге негізделген ғылыми талдамалары жүргізілуде. Шаралар: Өсімдік шаруашылығы өнімдерін өндіру тиімділігін арттыру жөніндегі шаралар негізіне келесі факторларды пайдалану қарастырылуда: өсімдік шаруашылығы өнімдері өндірісін облыстың аймақтары бойынша мамандандыру; ауыспалы егістін қысқа мерзімді айналымын игеру және қара сүрі жер алқабын ұлғайту; дәнді дақылдар өндірісіне қор және ылғал сақтау технологиясын енгізу. 3.3.1 Өсімдік шаруашылығы өнімдерін өндіруді облыстың аймақтары бойынша мамандандыру 12-ші кесте (мың га) 2003 жыл 2004 жыл барлығы Аймақтар бойынша барлығы Аймақтар бойынша 1 аймақ 2 аймақ 3 аймақ 1 аймақ 2 аймақ 3 аймақ Егістік жер 846,6 724,9 112,5 9,2 884,1 761,9 112,5 9,7 Сүрі жер 140,5 120 19 1,5 145 124 19,0 2,0 Егістік алқабы 706,1 604,9 93,5 7,7 739,1 637,9 93,5 7,7 С.і. дәнді- дақылдар 620 536 78 6 650 566 78 6 Күздік қара бидай 7 4 2 1 30 23 5 2 Күздік бидай 64 54 10 - 95 85 10 Жаздық бидай 410 367 43 - 410 367 43 Арпа 124 99 20 5 100 79 17 4 Тары 12 9 3 - 12 9 3 Сұлы 2 2 - - 2 2 - - Дәнді бұршақ тұқымдастар 1 1 - - 1 1 - - Майлы дақылдар 15 13 2 - 15 13 2 - Жем-шөптік 63 51 12 - 66 54 12 Картоп 4 3,2 0,5 0,3 4 3,2 0,5 0,3 Көкөніс 2,7 1,4 0,7 0,6 2,7 1,4 0,7 0,6 Бақша дақылдары 1,4 0,3 0,3 0,8 1,4 0,3 0,3 0,8 2005 жыл барлығы Аймақтар бойынша 1 аймақ 2 аймақ 3 аймақ Егістік жер 948,1 825,9 112,5 9,7 Сүрі жер 155 134 19 2,0 Егістік алқабы 793,1 691,9 93,5 7,7 С.і. дәнді- дақылдар 700 616 78 6 Күздік қара бидай 52 44 5 3 Күздік бидай 105 95 10 - Жаздық бидай 430 385 45 - Арпа 95 77 15 3 Тары 15 12 3 Сұлы 2 2 - Дәнді бұршақ тұқымдастар 1 1 Майлы дақылдар 15 13 2 - Жем-шөптік 70 58 12 Картоп 4 3,2 0,5 0,3 Көкөніс 2,7 1,4 0,7 0,6 Бақша дақылдары 1,4 0,3 0,3 0,8 Облыстың Бөрлі, Зеленов, Теректі, Сырым, Тасқала, Шыңғырлау аудандары мен Орал қаласы жататын (солтүстік бөліктегі) I-ші ауыл шаруашылық аймағына негізінен дәнді-дақылдар, майлы және жем-шөптік дақылдар картоппен көкөніс орналастырылатын болады. Демек, 2005 жылға бұл аймақтағы дәнді-дақылдар егістігінің көлемі 616 мың гектарға жеткізіліп, облыстың барлық дәнді-дақылдар алқабының 88 пайызын құрамақ. Бонитеті 23-25 баллды құрайтын қоңыр топырақ басым Ақжайық, Жәнібек, Қаратөбе, Казталовка аудандары орналасқан облыстың орта бөлігіндегі құрғақты далаға жататын 2-ші ауыл шаруашылық аймағына мал шаруашылығының мұқтажына арналған жем-шөптік бағыттағы арпа, көздік қара бидай сияқты ландшафталық егіншілік және тұрғындарды нан өнімдерімен қамтамасыз етуге арналған күздік және жаздық бидай мен тары егу көзделуде. Бөкейордасы, Жаңақала, Ақжайық ауданының оңтүстік бөлігі, Казталовка және Қаратөбе аудандары орналасқан (облыстың оңтүстік бөлігі) жартылай шөлейтті ІІІ-ші ауыл шаруашылық аумағындағы егіншілік жүргізу құрғақшылықтың әсерін төмендетуге бағытталады. Мұнда жем-шөп дақылдары бағытындағы, топырақ қорғау жүйесіне арналған егіншілік қарастырылады; күздік қара бидай мен арпа 6,0 мың гектарға орналастырылмақ. Ішкі қажеттілікпен нарыққа шығару үшін көкөніс-бақша дақылдарын егуде белгіленуде. 3.3.2. Ауыспалы егістін қысқа мерзімді айналымын игеру және қара сүрі жердің алқабын ұлғайту Облыстың ғылыми мекемелерінің ұсынысына сәйкес тұқым ауыстыру мен классикалық жем-шөп өсірудің кейбір элементтерін пайдалана отырып, топырақ қорғаудың аймақтық жүйесін енгізу көзделеді. Өсу мерзімі ағымында әртүрлі ылғалдық жағдайды талап ететін күздік және жаздық дақылдардың алқабының арақатынасын оңтайландыру нәтижесінде астық өндірісін тұрақтандыру қамтамасыз етілмек. Облыстың барлық аймақтарындағы ауыспалы егісті жетілдіру мынандай бағыттарда жүргізілмек: өңделетін егістерді таза және ықтырмалы сүрі жерлермен байытуды оңтайландыру (20 пайызға дейін). Ғылыми мекемелердің зерттеулері анықтағандай, ықтырмалы сүрі жерлер таза сүрі жерлерден, ал қара сүрі жерлер ерте сүрі жерлерден бірқатар артықшылықтарға ие, ал орналастырылған сүрі жерлерге күздіктерді егуге болмайды; астық өндірісінің аумақтық орналастыруды әрі қарай мамандандыру. Қарақоңыр топырақты І-ші аймақтағы ауыспалы егіс азық-түлік егістігімен байытылады, ал ақшыл қоңыр түсті ІІ-ші аймаққа астықты жем-шөп бағытындағы дақылдар орналастырылады; қысқа айналымды ауыспалы егіске көшу. 2003-2005 жылдардағы өтпелі кезеңде сүрі жерлердің алқабын 155 мың гектарға дейін ұлғайту жоспарлануда. Күздік дәнді-дақылдардың егістігі сүрі жерлерге, ал жаздық бидай 2 және 3 дақыл ретінде орналастырылатын болады. Сүрі жерлерді дайындаудың технологиясын сақтаудың арқасында күздік дақылдардан гектарына 20 центнерден жаздық дақылдарының гектарынан 14 центнердің үстінде өнім алуға болады. шығарылған алқаптарға көпжылдық шөптер егістігін ұлғайту. Топырақтың құнарлығы сақтау және эрозиядан қорғау алқаптарға көпжылдық шөптер егу арқылы жүзеге асырылады. 3.3.3. Дәнді дақылдар өндірісіне қор және ылғал сақтау технологиясын енгізу Облыстың астық бағытындағы шаруашылықтары орналасқан ылғал жетіспейтін аймақтар гидротермиялық қорлар астықтың әр гектардан 11,12 центнерге дейін өнім алуға қол жеткізу мүмкіндігін шектеп отыр, ал шамадан тыс жіберілген материалдық қаржылай шығын өндірілген өнімнің құны арқылы ақталмайды. Нарықтық қатынастарға көшуге байланысты шығындарды азайту ауылшаруашылық кәсіпорындарының шаруашылық нысандары ретінде күнкөрістерінің факторына айналуда. Нақты балама классикалық өңдеуге оның әртүрлі мөлтектеу варианттары болып табылады. Былайша айтқанда, барлық механикалық өңдеуден кетіп, топыраққа интенсивті ықпалын және төмен тереңдігін төмендету, көп жұмыс атқаратын жабдықтарды пайдаланудың әртүрлі операцияларын араластыру қажет болады. Егін ору кезінде алқаптардың бетқабатына ұсақталған егін сабанын, қыша аңқа сабандарын шашып, органикалық заттарды пайдалануға қайтып оралу. Бұдан басқа ұсақталған сабандар ылғалдың топыраққа сіңуі мен оның босқа ағуына және буға айналуын азайтады. Батыс Қазақстанның жағдайында осы факторлардың барлығы да өнімділікті реттеудің негізі болып табылады. Солтүстік Қазақстан шаруашылықтарының мысалына сүйене отырып, үстіміздегі жылы "Ақсай құрама жем зауыты" ашық акционерлік қоғамы қазірдің өзінде 4 мың гектар алқапта қорлар мен ылғал сақтау технологиясын игеруге кірісті. 2003 жылы алқап көлемін 6 мың гектарға, ал 2004 жылы 10 мың гектарға жеткізу көзделуде. Осы мақсатта 2 "Челленджер 85 Е" тракторы, 2 "Кейс 5000" тұқым сепкіші, "Нью-Холанд" комбайндары мен т.б (бүріккіштер, топырақты терең босататындар мен соқалар) сияқты басқа да қажетті техникалар алынды. Жаңа технология ауылды техникалық қайта жарақтандыруды, дәнді дақылдар алқаптарымен қара сүрі жерлерде гербицидтерді жүйелі түрде пайдалануды талап етеді. Ауыл шаруашылығын техникалық қайта жарақтандыру жобасы шеңберінде келешекте дәнді дақылдар егістігіне және ылғал қорларын сақтау технологиясын енгізу мақсатында 3 кусталық МТС құрып, оларға 40 "МТЗ 1522" тракторларын, 40 "Кейс-5000" тұқым сепкіштерін, 40 "БТП 3,7" тырмаларын, 40 "КПН-3,5" қопсытқыштарын және 55 "Енисей-1200 М" комбайндарын алу белгіленуде. Осы техникаларды алу үшін 750 млн. теңге мөлшерінде мемлекеттік қолдау қажет. Астық дақылдарын өндірудің ықшамдалған технологиясында арамшөптерді жоюға мынандай нәрселер қарастырылуда: - егістік жерлерді гектарына 100-120 грамм келетін "Секатор" жүйелік гербициді арқылы егістік жерлерді (қара сүрі жерден кейін 3-4 қайтара) іріктеу ретінде химиялық жолмен өңдеу қажет. - "Химиялық сүрі жерлерде" гектарына 2-3 кг келетін "Раундап" жүйелік гербицидің пайдалану. Облыстық бюджет есебінен гербицидтер алуға 2003 ж. - 47808 мың теңге, 2004 ж. - 89000 мың теңге, 2005 ж. - 134420 мың теңге қаржы қоры қажет. Ылғал қорларын сақтау технологиясы топырақтың құнарлылығын сақтап, дәнді-дақылдар түсімділігін 30 пайызға дейін ұлғайтып, қосымша 25 мың тоннаға дейін астық алуға мүмкіндік жасайды. Әйтседе жаңа технология біздің облысымыздың астық өндірісінде жеткілікті қолданылмай келеді, оның қарқыны толығымен қаржыландыруға байланысты болып отыр. 13-ші кесте 2003-2005 жылдарда дәнді-дақылдар өндірісіне ылғал қорларын сақтау технологиясын пайдалану мың га Аудандар 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. Бөрлі 6 10 25 Зеленов 20 25 25 Сырым - 5 15 Тасқала - 10 10 Теректі 10 15 15 Шыңғырлау - 5 20 Жиынтығы: 36 70 110 Бағдарламада облыстың негізгі астықты аудандарында өндіріске жаңа технологияны қолдануды кезең-кезеңмен кеңейтуді көзделген. 2003 ж. - 36 мың гектарда, 2004 ж. - 70 мың гектарда, 2005 ж. - 110 мың гектар алқапта қолдану белгіленген. Күтілетін нәтиже: бәсекеге қабілетті өсімдік өнімдерін өндіруді молайту; ғылыми негізделген ауыспалы егісті игеру; ылғал қорларын сақтау технологиясын енгізу топырақтың құнарлығын сақтап, дәнді- дақылдар егістігінің өнімділігін 30 пайызға дейін ұлғайту, бұл қосымша 25 мың тоннадан астам астық алуға мүмкіндік береді. 3.3.4 Тұқым шаруашылығы Тұқым шаруашылығының жай күйі. Қазіргі кезде облыста тұқым өндіру 3 буыннан: бастапқы, элиталық және жоғарғы тұқымды қалыптастыруды көбейту. Бастапқы және элиталық тұқым шаруашылығы "Орал ауыл шаруашылық тәжірибе станциясы" РМҚК-на жүктелген, ал жоғарғы қалыптастыру тұқымдарды көбейту 12 тұқым шаруашылығына берілген. Егер бидай, арпа сияқты дақылдар бойынша бастапқы және элиталық тұқым шаруашылығы жұмыс істеп тұрса, ал дәнді-бұршақ тұқымдастар мен азықтық және картоп тұқымдары бойынша жұмыс жүргізілмей отыр. Соңғы жылдары шашылған тұқымдардың сапасы төмендеп, тексерілмеген тұқымдардың көлемі көбеюде. 14-ші кесте Себілген дәнді-дақылдар тұқымдарының сапасын талдау Себілген тұқымдардың көрсеткіштері 1991 ж. 1992 ж. 1993 ж. 1994 ж. 1995 ж. 1996 ж. Барлық себілгені -мың тонна 175,3 172,8 175,0 178,9 136,9 107,4 Тексерілгені, мың тонна себілгеннің %-ы 166,5 95 170,9 99 175,0 100 175,3 98 134,2 98 107,4 100 Сұрыпталған мың тонна себілгенінің %-ы 136,7 78 160,7 93 173,2 99 148,5 83 115 84 65,5 61 С. і. 1 және 2 кластық себілгенінің %-ы 84,1 48 84,6 49 120,7 69 84 47 60,2 44 25,8 24 Сұрыпталмағаны себілгенінің %-ы 29,8 17 10,2 5,9 1,8 1 26,8 15 19,2 14 41,9 39 Тексерілмегені себілгеннің %-ы 8,8 5 1,9 1 - - 3,6 2 2,7 2 - - 5-ші қалыптастыру д-нгісі себілгеннің %-ы 125 71 120 69 84 48 78 43 56 41 48 45 5 және жалпы қалыптастырудың себілгеннің %-ы 50,3 29 52,8 30 91 52 100,9 56 80,9 59 59,4 55 Себілген тұқымдардың көрсеткіштері 1997 ж. 1998 ж. 1999 ж. 2000 ж. 2001 ж. 2002 ж. Барлық себілгені- мың тонна 91,1 92,9 48,2 44,4 48,4 55,9 Тексерілгені, мың тонна себілгеннің %-ы 89,2 98 82,7 89 44,1 91 38,8 87 43,3 89 54,2 97 Сұрыпталған мың тонна себілгенінің %-ы 59,2 65 50,2 54 13,5 28 11,4 26 34,3 71 51,5 92 С. і. 1 және 2 кластық себілгенінің %-ы 19,1 21 16,7 18 6,6 14 9,2 21 18,3 38 18 33 Сұрыпталмағаны себілгенінің %-ы 30 33 32,5 35 30,7 64 27,4 62 9,2 19 2,8 5,0 Тексерілмегені себілгеннің %-ы 1,9 2 10,2 11 4,1 9 5,6 13 5,1 11 1,7 3,0 5-ші қалыптастыру д-нгісі себілгеннің %-ы 38 42 15 16 15 31 12,3 28 24,4 51 29,8 53 5 және жалпы қалыптастырудың себілгеннің %-ы 53,1 58 77,9 84 33,2 69 32,1 72 24 49 26,1 47 Егер 1993 жылы себілген 175 тонна дәнді-дақылдар мен дәнді-бұршақ тұқымдастардың тұқымдарының 100%-ы сапалық тексеруден өткізіліп, 99 %-ы сұрыпталса, ал 2001 жылы себілген 48,4 мың тонна тұқымның тексерілгенімен сұрыпталғаны тиісінше 89 және 71 % құрады. Дәнді-дақылдардың сортты тұқымдарының себілген алқабы 80 %-дан аспайды, ал қалған бөлігіне қайдан шыққаны белгісіз тұқым материалдары себілуде. Соңғы 20 жылда облыста дәнді-дақылдардың сортты тұқымы ауыстырылмаған. Қазіргі кезде негізінен жаздық бидайдың тек қана Саратов 42 бір түрі, күздік бидайдың Миронов 808, Лютесценс 72 тұқымдары ғана өсірілуде. Бізбен табиғи климаттық жағдайы ұқсас көршілес Ресей Федерациясының аймақтарында көп уақыт бұрын жаздық бидайдың Саратов 59, 60, 62, Юго-Восток 4, "Прохоровка", күздік бидайдың "Губерния", "Смуглянка" және басқа да перспективалы сорттарын егуде. Олар біздің аудандастырылған сорттарымыздан өнімділігі жөнінде де, сапалылығы жөнінде де асып түсіп отыр. Проблемалар: элиталық тұқым шаруашылығына мемлекеттік қолдаудың жетімсіздігі. Соңғы жылдары тек қана бидайдың элиталық тұқымдарын өндіруге субсидия бөлінсе, бұдан маңызы кем емес, азықтық, жармалық, көпжылдық сияқты ауыл шаруашылық дақылдарын өсіруге қажетті тұқым өндіруге субсидия мүлдем бөлінген жоқ. элиталық тұқым шаруашылығындағы тұқым тазалағыш техникалардың ескіргендігі; шаруашылықтардың сепкен тұқымдарының сапасының күрт төмендеуі алқаптардың жалпы өнімділігіне кері әсер етуде; ауыл шаруашылығы дақылдарының перспективалы сорттарының жеделдетілген тұқым шаруашылығы жүйесінің жетілмеуі. өндіріске жаңа тұқым сорттарын енгізу (селекциядан бастап, жалпы көбейтуге дейін) 8-10 және одан да көп жылдарға созылуда. Ресей Федерациясынан өнімділігі жоғары тұқымдар әкелу мәселесі шешілмей келеді. Тұқым шаруашылығын дамыту жөніндегі шаралар: дәнді-дақылдар, майлы дақылдар, картоп, көпжылдық және 1-жылдық шөптер тұқымдары шаруашылығын дамыту. Ауыл шаруашылық тауар өндірушілеріндегі тұқымның сапасын уақтылы әрі білікті түрде тексеруден өткізу, олардың сапасын қазіргі мемлекеттік стандартқа сәйкестігін анықтау; элиталық тұқым өндірісіне, сондай-ақ жоғарғы рентабельді дақылдардың бірінші қалыптастыру тұқымдарына мемлекеттік қолдау; "Орал тәжірибе станциясы" РМҚК-на астық өндірісі процессіне жедел түрде енгізетін тұқымның жаңа сорттарын алуға бюджеттен субсидия бөлу; ауыл шаруашылық тауар өндірушілеріне тұқым тазалағыш техникаларын алу үшін жеңілдетілген несие алуға қаржы бөлуге жағдай жасау. 15-ші кесте Облыстың ауылшаруашылық тауар өндірушілерін дәнді-дақылдардың аудандастырылған сорттарымен қамтамасыз етілуінің болжамы. Тұқымды қалыптастыру 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. Элита 1130 1330 1500 1-тұқымды қалыптастыру 6000 6300 7150 2-тұқымды қалыптастыру 28550 30000 34050 3-тұқымды қалыптастыру 19040 43170 38100 4-тұқымды қалыптастыру 20080 - - Жиынтығы: 80800 80800 2003 ж. тұқым шаруашылықтарында 6 мың тонна жоғары қалыптастыру тұқым өндіріледі, ал тауарлы шаруашылықтарда және егіннен 2-3 тұқымды қалыптастыру 47590 тонна тұқым дайындалады. 2004 ж. тұқым қажеттілігі аудандастырылған сорттардың 3-ші қалыптастыру тұқымдарын өндіру арқылы жабылатын болады. Қаржылық қамтамасыз ету: 16-шы кесте Шаралар атауы Қажетті сомасы - млн. теңге Республикалық бюджет 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. Элиталық тұқым шаруашылығын сақтау және дамыту 14,86 16,05 16,05 Дәнді-дақылдар және көпжылдық шөптердің жоғары сапалы тұқымдары өндірісіне субсидия беру 3,0 3,0 3,0 Ауыл шаруашылық дақылдарының сорттылығын сынау 2,64 2,72 3,18 Тұқымдық және отырғызу материалдарының сорттылығымен егілу сапасын анықтау 3,53 3,71 3,83 Облыстық бюджет Өсімдік шаруашылығындағы қалыптасу тұқымдарға қолдау көрсету 25,8 27,1 30,7 Тұқым шаруашылықтарына элиталық тұқым алу үшін несиелер бөлу 20,3 23,9 27,0 Республикалық және облыстық бюджеттердің қаржы бөлу көлемі оларды бюджеттік комиссиялардың қарауының нәтижесі бойынша өзгеруі мүмкін. Күтілетін нәтижелер: ауыл шаруашылық тауар өндірушілері үшін бағасын төмендету есебінен олардың элиталық және жоғары қалыптастыру тұқымдарын алуына қол жетімділігі; қажетті мөлшердегі элиталық тұқым өсіру көлемін қамтамасыз ету үшін жоғары сапалы өнім өндіруді қамтамасыз ету; ауыл шаруашылық тауар өндірушілерін сорт ауыстыру және сорт жаңарту жұмыстарын жүргізудің толық қажетін өтеу үшін элиталық және жоғары деңгейдегі қалыптастыру тұқымдармен қамтамасыз ету; "Орал ауылшаруашылық тәжірибе станциясы" РМҚК-ы мен тұқым шаруашылықтардың қаржылық жағдайын жақсарту; ауыл шаруашылық дақылдарының аса өнімді және сапалық жағынан бағалы сорттарын анықтау нәтижесінде өсімдік шаруашылығы өнімдерінің түсімділігі мен сапасын және жалпы өнімін көтеру. 3.3.5 Химияландыру Жай-күйінің талдауы 17-ші кесте Тыңайтқыштарды қолдану жылдар Егістік жерлер, мың га Минералды тыңайтқыштар (сұйық зат есебінде) Органикалық тыңайтқыштар Енгізілген мин. тыңайтқыш тонна Егістіктің 1 гектарына кг Енгізілген мин. тыңайтқыш тонна Егістіктің1 гектарына кг 1990 2033,8 1280 6,3 464,1 0,2 1991 1972,1 890 0,5 301,0 0,15 1992 1968,7 440 0,3 154,0 0,07 1993 1928,4 130 0,07 67,3 0,03 1994 1781,0 60 0,03 12,5 0,07 1995 1550,0 10 0,01 1,4 0,01 1996 1197,8 58 0,05 26,6 0,02 1997 997,8 47 0,05 18,4 0,02 1998 960,3 35 0,04 23,1 0,02 1999 581,1 40 0,07 28,2 0,05 2000 466,0 46 0,1 28,0 0,06 2001 545,7 57 0,1 32,0 0,06 1991 жылдан бастап, минералдық және органикалық тыңайтқыштарды қолдану көлемі төмендеп кетті. Осы уақыт ішінде облысымызда минералдық тыңайтқыштарды енгізу көлемі (сұйық зат есебінде) 1280 тоннадан 57 тоннаға дейін, органикалық тыңайтқыш 464,1 мың тоннадан 32,0 мың тоннаға дейін азайды. Соның нәтижесінде топырақтың шірінді құрамы бастапқымен салыстырғанда 20 пайызға төмендеді. Сондай-ақ топырақтың минералдық азықтық элементтерінің қозғалмалы қалпы төмендеді. 18-ші кесте Арамшөп басу және химиялық жолмен отау динамикасы. (мың га) Жылдар Зерттелді Арамшөп басуы Соның ішінде орташа және күшті дәрежеде (өшкіш арамшөптер) Өңделді Нақты % Арамшөп басу ауқымы 1990 1111,1 721,4 218,4 271,0 37 1997 148,9 125,1 58,6 24,2 10 1998 486,0 390,0 200,0 - - 1999 404,5 316,6 130,5 - - 2000 412,4 295,4 86,6 - - 2001 339,7 265,9 229,8 5,7 2 2002 364 294,8 247,5 120 33 1998 жылдан бері облыстың егістік жерлерін химиялық жолмен отау жүргізілген жоқ. Соның нәтижесінде тамыр жайылғыштар, тамыр сабақты арамшөптермен зақымданудың алқабы 18-20 %-ға, 1-жылдық қос сабақтылармен зақымдалуы 20-22 %-ға ұлғайғандығы байқалуда. 19-шы кесте Дәнді-дақылдар тұқымдарының дәрілеуіштерін қолдану жөніндегі деректер Көрсеткіштер 1991 ж. 1997 ж. 1998 ж. 1999 ж. 2000 ж. 2001 ж. 2002 ж. Себілген тұқым, мың тонна 175,3 91,1 92,9 48,2 44,4 48,4 55,9 Дәріленгені,мың тонна 124,4 16,4 - - - - 31,9 Соңғы жылдары тұқымдарды дәрілеу шараларын орындамау топырақ пен тұқымдық материалда фитопатогендердің шоғырлануы үдеп барады. Дәнді- дақылдардың тамыр шіріктері тозаңдармен қаракүйелермен және барлық ауру түрлерімен зақымдануы жоғары деңгейде қалып отыр. Дәнді-дақылдар егістерінің қоңыр татпен зақымдануы 50 мың гектардан астам жерде байқалуда. Қалыптасқан жағдайды және ауылшаруашылық тауар өндірушілерінің қаржы жағдайын ескере отырып, облыстық бюджет қорынан фунгицидтер алуға 45 млн. теңге бөлініп, жаздық бидайдың 31,9 мың тонна тұқымы дәріленді. Проблемалар: тыңайтқыштар қолданудан бас тарту егіншіліктегі баламалы бағыттармен салыстырғанда егіншілік өнімділігінің 20-30 пайызға және одан да көп кемуіне ал тыңайтқыштар қолдануды азайту - топырақтағы қара шіріктің күрт кеміп кетуіне әкеліп соғады. Соңғы 40-50 жылда қара топырақты жерлердегі қара шірік 22-25 пайызға, қоңыр топырақты және сүр топырақты жерлерде 14-30 пайыздан астам азайып кетті. Осының салдарынан өсімдіктердің, әсіресе бидайдың өнімділігі мен сапасы төмендеп барады; шарушылықтарда минералдық тыңайтқыштарды енгізетін арнайы техника жоқ; минералдық тыңайтқыштар құнының қымбат болуы, ауылшаруашылық тауар өндірушілерінің оларды қолдануға кеткен шығынын ақтамайды, былайша айтқанда, тиімді емес; ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлер құнарлылығының мониторингі жүргізілмейді, соның салдарынан минералдық тыңайтқыштарды қолдану жөніндегі ұсыныстар жоқ: ауылдағы тауар өндірушілер қаражатының жетіспеушілігі тұқымдарды қажетті көлемде дәрілеуге және арамшөп өсімдіктеріне қарсы күрес жүргізуіне мүмкіндік бермейді. Топырақ құнарлығын сақтау және ұдайы өсіру жөніндегі шаралар: ауыл шаруашылығы құрылымдарын агрохимиялық қамту жөніндегі "Құнарлылық" мемлекеттік коммуналдық қазыналық кәсіпорынның қызметін кеңейту; әртүрлі нысандағы тіркелген агрохимиялық қызмет станцияларының және ғылыми мекемелер мен МемҒӨО жер зертханаларының бәсекелестік ортада агрохимиялық зерттеу жүргізуі, минералдық және органикалық тыңайтқыштарды тиімді қолдану бойынша ұсыныстар әзірлеуі; ауыл шаруашылық дақылдарына тыңайтқыштарды қолдану; ауылдық тауар өндірушілердің минералдық тыңайтқыштар мен дәрілеуіштерді және гербицидтерді алуы үшін субсидия бөлу. 20-шы кесте Минералдық тыңайтқыштардың қажеттілігі (сұйық зат есебінде) тонна Дәнді- дақылдар 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. алқап, га қажетті тың-ш. тонна алқап, га қажетті тың-ш. тонна алқап, га қажетті тың-ш. тонна Дәнді- дақылдар, барлығы 50,0 1000 100,0 2000 200,0 4000 С.і. ақ бидай 50,0 1000 80,0 1600 150,0 3000 Күздік бидай - - 20,0 400 50,0 1000 Картоп 0,2 30 0,35 53 0,35 53 Көкөніс 0,2 30 0,35 53 0,35 53 Ғылыми зерттеу мекемелері мен Орал тәжірибе станциясының ұсынысына сәйкес қара қоңыр және қоңыр топырақты фосфор құрамы төмен жерлерге (топырақтың 0-20 см және 30 мг/кг қабатына) ауыспалы егіс алқабына жыл сайын әр гектарға есептегенде 15-тен 20 кг-ға дейін фосфор енгізу қажет. 2003 жылы 50 мың гектар, 2004 ж. 100 мың гектар, 2005 ж. 200 мың гектар жерге тыңайтқыштар қолданылуы белгіленуде. Теректі және Зеленов аудандарындағы қайта қалпына келтіретін саурмалы учаскелерге картоп пен көкөніс дақылдарына гектарына 150 кг-ға дейін (сұйық зат есебінен 2003 жылы 400 гектарға, 2004-2005 жылдарға 700 гектардан жыл сайын кешенді тыңайтқыштар енгізілмек. Ауыл шаруашылық дақылдарына мынандай кешенді тыңайтқыштар енгізу жоспарлануда: дәнді-дақылдарға аммофос (құрамында 50 пайыз фосфор және 11 пайыз азот бар) қатарларға егілген картоп пен көкөніс дақылдарына негізгі өңдеу және қатар аралықтарын үстеме қоректендіріп өңдеуге нитроаммофос (фосфор 23 пайыз, азот 23 пайыз) енгізіледі. Бағдарламада облыс бойынша 2003 жылы 1,0 мың тонна, 2004 жылы 2,0 мың тонна, ал 2005 жылы 4,0 мың тонна минералды тыңайтқыштарды пайдалану қарастырылған. Ғылыми негізделген нормалар бойынша топыраққа әртүрлі тыңайтқыштар енгізу мақсатында жыл сайын топырақтың химиялық құрамын анықтайтын агрохимиялық зерттеу жүргізу белгіленуде: 2003 ж. - 50 мың га алқапта, 2004 ж. - 90 мың га, 2005 ж. - 150 мың га. Қаржылық қамтамасыз ету: 21-ші кесте ( млн. теңге) Бюджеттік бағдарламаның атауы 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. Республикалық бюджет Ауылшаруашылық тауар өндірушілеріне минералдық тыңайтқыштар мен дәрілеуіштер және гербицидтер алу үшін субсидия беру. 17,7 26,5 35,3 Топырақтың химиялық құрамы мен құнарлығына мониторинг жүргізу 3 5,4 9 Жиынтығы 20,7 31,9 44,3 Бөлінетін ақша көлемі белгіленген заңнамалық ретте тиісті жылға республикалық бюджеттік жобасын бюджеттік комиссияны қарау нәтижесі бойынша нақтылануы мүмкін. Күтілетін нәтиже: топырақта қара шіріктің құрамы 10-15 %-ға жоғарылайды. Соның арқасында фосформен төмен қамтамасыз етілген жыртындының 50 пайызы осы қоректендіру элементімен орташа және жоғары қамтамасыз етілу санатына өтеді; дәнді-дақылдардың өнімділігі 20-30 пайызға, картоппен көкөністің түсімі 40 пайызға, ал күшті бидай өндірісінің үлесі 200 мың тоннаға дейін ұлғаяды; дәнді-дақылдар ауруларының таралуы мен егістік жерлердегі арамшөптер азаяды. 3.3.6 Өсімдіктерді қорғау Қазіргі жай-күйі Облыс аумағында ауылшаруашылық дақылдарына 100-ден астам өсімдік зиянкестер мен аурулары және арамшөптер зиян келтіруде. Шегіртке зиянкестерін қоспағанда, аса қауіпті зиянкестер мен аурулардың таралуы бойынша фитосанитариялық жағдай күрделі деп бағаланады. Фитосанитариялық жағдайдың нашарлануының негізгі себептері мыналар болып табылады: құнсыз жерлер мен өңделмеген егістіктердің көбеюі; ауыл шаруашылығы дақылдарының егіп - өсіру технологиясының сақталмауы; қорғау іс шараларының бүкіл кешенінің орындалмауы; бюджеттің және ауылшаруашылық тауар өндірушілердің қаржылық мүмкіндіктерінің шектеулі болуы. 22-ші кесте Ауыл шаруашылығы дақылдарының аса қауіпті зиянкестері мен ауруларының таралуы және 1998-2002 жылдарды оларға қарсы күрес жүргізу жөніндегі мәліметтер. Аса қауіпті зиянкестер мен ауруладың атауы Жылдар бойынша өңделуге тиіс және нақты өңделген алаңдар мың га 1998 ж. 1999 ж. 2000 ж. 2001 ж. Таралудың 2002 ж. арналған болжамы Өңде луге тиісті Нақты өңдел гені Өңде луге тиісті Нақты өңдел гені Өңде луге тиісті Нақты өңдел гені Өңде луге тиісті Нақты өңдел гені Шегіртке 317,0 217,2 435,0 227,9 785,8 785,8 494,09 494,09 313,0 Зиянкес бақалық кандала - - 28,0 - - - 115,3 84,9 60,0 Астық қоңызы - - 53,3 - - - 72,0 - 40,0 Қоңыр тат - - - - 270,0 1,7 139,8 - 45,0 Республикалық деңгейдегі мемлекеттік басқару мен реттеуді, жұмысты үйлестіру мен ұйымдастыруды ауыл шаруашылығы Министрлігі, облыстық және аудандық деңгейде Министрліктің тиісті аумақтық басқармалары жүзеге асырылады. Аса қауіпті зиянкестері мен ауруларды анықтауға арналған зерттеулер жүргізуді "Фитосанитария" Республикалық мемлекеттік кәсіпорыны анықтайды. Химиялық өңдеу жүргізуді ауылшаруашылық тауар өндірушілердің өздері және келісім шарт негізінде бәсекелестік ортада өңдеу жөніндегі қызметтерді көрсететін орындаушы фирмалар орындайды. Ауыл шаруашылығы өсімдіктерінің аса қауіпті зиянкестеріне және ауруларына қарсы күрес бекітілген тізім бойынша бюджеттік қаражат есебінен қаржыландырылды. 23-ші кесте 1998-2002 жылдарда өсімдіктердің аса қауіпті зиянкестерімен ауруларына қарсы күресті қаржыландыру және оларға қарсы күрес жүргізу жөніндегі мәліметтер Көрсеткіштер 1998 ж. 1999 ж. 2000 ж. 2001 ж. 2002 ж. Қаражат қажеттілігі, млн. теңге 105,8 122,9 354,6 310,9 460,2 Бөлу көзделгені, млн. теңге 86,8 83,6 278,6 310,9 384,1 Нақты бөлінгені, млн. теңге 76,0 68,0 278,6 310,9 384,1 Қаржыландырылған жұмыстар, мың га Шегірткелер Зерттеу - - 14,4 14,3 8,4 Пестициттер 45,6 40,3 187,6 159,6 150,9 Жұмысқа ақы төлеу 30,4 28,6 76,6 96,6 76,1 Зиянкес бақалық кандала Зерттеу 1,4 Пестициттер 20,9 6,6 Жұмысқа ақы төлеу 19,5 16,8 Астық қоңызы Зерттеу 1,4 Пестициттер 27,8 Жұмысқа ақы төлеу 9,3 Қоңыр тат Зерттеу 1,9 Пестициттер 1,2 69,8 Жұмысқа ақы төлеу 0,4 13,9 Проблемалар: республикалық бюджеттен 2000-2001 жылдарда бөлінген қаражат көлемі тек шегіртке зиянкестеріне қарсы күрес жүргізуді ғана қамтамасыз етті. Бюджеттен қаржыландыру жеткіліксіз болғандықтан басқа да аса қауіпті зиянкестерге қарсы күрес толық көлемде жүргізілмеді, бұл фитосанитариялық жағдайдың нашарлануына әкеліп соқпақ; тиісті қаржыландырудың болмауынан және фитосанитариялық диагностика мен болжау қызметінің жүргізілмеуінен басқа да өсімдіктерінің зиянкестері мен ауруларының және арамшөптердің көбеюімен таралуына іс жүзінде мониторинг жүргізілмейді; өсімдіктер зиянкестері мен ауруларының және арамшөптердің көбеюі мен таралуына жүйелі мониторинг жүргізетін құрылым жоқ; облысымыздың жоғарғы оқу орындарында "Өсімдік қорғау" деген мамандық бойынша мамандар даярланбайды; өсімдіктерді қорғау саласындағы қатынастарды реттейтін заңнама жоқ. Шаралар: барлық өсімдіктер зиянкестері мен ауруларының және арамшөптердің көбеюі мен таралуының бақылауды, есебін жүргізуді және болжауды жүзеге асыру үшін облыс аудандарда фитосанитариялық диагностика әдістемелік орталығын құру; аса қауіпті өсімдіктер зиянкестері мен ауруларын айқындауға арналған фитосанитариялық бақылаудың объектілерін қажетті зерттеулер жүргізуді жүзеге асыру; аса қауіпті өсімдіктер зиянкестері мен ауруларына қарсы күрес жөніндегі фитосанитариялық іс-шаралардың бүкіл кешенін толық көлемде пайдалану. 24-ші кесте Қаржылық қамтамасыз ету: Шаралар атауы Қажетті сомасы, млн. теңге 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. Республикалық бюджет Облыста фитосанитариялық диагностикамен болжаудың әдістемелік орталығының филиалдарын және аудандарда болжау пункттерін құру 24,02 11,36 11,36 Аса қауіпті зиянкестері мен ауруларды анықтауға арналған зерттеулер жүргізу 11,36 12,08 12,19 Аса қауіпті зиянкестері мен ауруларға қарсы күрес жөніндегі іс шараларды ұйымдастыру 256,5 209,16 217,3 Өсімдік қорғау бойынша жиынтығы 267,86 221,24 229,49 Барлығы 291,88 232,6 240,85 Бөлінетін қаржының көлемі тиісті қаржы жылына арналған республикалық бюджеттің жобасын республикалық бюджет комиссиясы қарауының нәтижелері бойынша заңнамада белгіленген тәртіппен нақтылануы мүмкін. Күтілетін нәтиже: облыстағы өсімдік қорғау бағдарламасын іске асыру: аса қауіпті зиянкестері мен аурулар тарататын аландардың одан әрі ұлғаюына жол бермеуге; аса қауіпті зиянкестері мен аурулар келтіретін залалды шаруашылық тұрғысынан байқалмайтындай деңгейге дейін азайтуға; облыс аумағында қолайлы фитосанитариялық жағдай жасауға; өсімдік қорғау қызметінің оңтайлы құрылымын жасауға мүмкіндік береді. 3.3.7 Өсімдік карантині Қазіргі жай-күйі Батыс Қазақстан облысында карантиндік объектілердің 4-түрі таралған. Ресейдің шекаралас облыстарында оның саны 10-нан астам, ал шектес мемлекеттер мен алыс шет елдерде олардың саны 100-ден асады. Сырттан әкелінетін карантинге жатқызылған өнімдер көлемі көбейіп барады, жыл сайын 25-тен астам елден карантиндік материал келіп түсуі, карантиндік объектілердің еніп кету қаупін туғызуда. Облысымызға өнім әкелінетін елдерде карантиндік жағдай шиеленісіп барады. Карантиндік объектілердің таралу ошақтары көбейе түсуде. 25-ші кесте Батыс Қазақстан облыс аумағындағы каратинді объектілердің саны мен таралатын алаңдары жөніндегі мәліметтер (2001 жылғы зерттеудің нәтижелері бойынша) га Карантиндік арамшөптер Залалданған аландар, га өңделуге тиісті алаңдар Карантиндік зиянкестер Залалданған алаңдар га өңделуге тиісті алаңдар Жатаған укекіре 97041 44142,7 Колорада қоңызы 1593 1593 Көпжылдық амброзия 3000 2100 Арам шырмауықтар 1362 728 Облыстық деңгейдегі мемлекеттік реттеуді шекаралық пункттер мен постыларда Қазақстан Республикасы ауыл шаруашылығы Министрлігінің аумақтық басқармалары жүзеге асырады. Карантинге жатқызатын өнімді шекарада бастапқы тексеруден өткізуді, сондай-ақ 3 км-лік аймақты зерттеуді шекара пункттері мен постыларының өсімдіктер карантині жөніндегі мемлекеттік инспекторлары жүзеге асырады. Карантиндік объектілерді айқындау және 2-ші рет тексеруден өткізуді және карантиндік объектілердің дамуы мен таралуына мониторингті ҚР АШМ-нің аумақтық басқармаларының облыстық, қалалық, аудандық өсімдіктер карантині жөніндегі айқындау үшін аумақтарға зерттеу жүргізуді, карантиндік объектілердің көбеюімен таралуына мониторингті "Фитосанитария" Республикалық мемлекеттік кәсіпорыны жүзеге асырады. Химиялық өңдеуді ауылшаруашылық тауар өндірушілердің өздері және келісім шарт негізінде бәсекелес ортада өңдеу бойынша қызметтер көрсететін орындаушы фирмалар атқарады. Карантинге жатқызылатын өнімнің үлгілеріне талдау және сараптама жүргізуді, сондай-ақ объектілердің карантиндік түрлерге тиесілігін растауды, егілетін, тұқымдық, импорттық материалдарының карантиндік объектілермен дерттенуін анықтауды "Республикалық карантиндік зертхана" мен Қазақстан Республикасы ауыл шаруашылығы Министрлігінің жеміс-жидек дақылдарының республикалық жерсіңдіру - карантиндік көшеттігі мемлекеттік мекемелері жүргізеді. Қазіргі кезде Қазақстан Республикасының 1999 ж. 11 ақпандағы "Өсімдіктер карантині туралы" Заңы және 2002 жылдың 18-ші ақпанындағы Қазақстан Республикасының "Өсімдіктер карантині туралы заңына өзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы" Заңы қолданылып жүр. "Өсімдіктер карантині туралы" Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес карантиндік объектілерді оқшаулау және жою жөніндегі мемлекеттік іс-шараларды қаржыландыру республикалық бюджет қаражаты есебінен жүзеге асырылады. 2002 жылға дейін карантиндік объектілерге қарсы күреске бюджеттен қор бөлінген жоқ. 2002 жылы облыстың аумағындағы 31,5 мың га алқапта карантиндік объектілерді анықтауға 850,5 мың теңге бөлінді. Проблемалар: Өсімдік карантині бойынша шекаралық пункттер мен постылардың Қазақстан Республикасы ауыл шаруашылығы Министрлігінің қалалық және аудандық аумақтық басқармаларының инспекторларымен толық қамтылмаған. Барлығы қосымша 32 инспектор керек; Облыста республикалық карантиндік зертхананың филиалы жоқ; Қазақстан Республикасы ауыл шаруашылығы Министрлігінің облыстық қалалық және аудандық аумақтық басқармаларының өсімдік карантині бойынша және шекаралық фитосанитария пункттерінің постыларының инспекторлары материалдық техникалық жағынан нашар жарақтандырылған; Карантиндік өсімдік инспекторларының өсімдік карантині саласындағы халықаралық нормалармен стандартқа сәйкес келетін әдістемелік, және анықтама ақпараттық әдебиеттермен, карантиндік объектілердің әдістемелік аз қамтылғандығы, республиканың және облыстың негізгі сауда әріптестері бар елдердегі карантиндік объектілердің таралуы мен өзгеруі жөнінде хабарламалар жоқ; Оқу орындарындағы осы бақыт бойынша мамандандырылған факультеттердің болмауынан өсімдік карантині бойынша кадрлардың біліктілігі жеткіліксіз; Карантиндік объектілердің оқшаулау және жою шараларын қаржыландыру жеткіліксіз. Шаралар: Оқу орындарында мамандандырылған ғылыми зерттеу мекемелерінде және Ресей Федерациясының карантиндік зертханаларында өсімдіктер карантині бойынша мамандардың біліктілігін арттыру және оқыту; Карантиндік объектілерге қарсы күрес үшін республикалық бюджеттен жыл сайын қажетті көлемде қаражат бөлу; Бюджет қаражаты есебінен карантиндік объектілерінің дамуы мен таралуына мониторинг жүргізу, оларды оқшаулау және жою. Қаржылық қамтамасыз ету: 26-ші кесте Шаралар атауы Қажетті сомасы, млн. теңге 2003 жыл 2004 жыл 2005 жыл Республикалық бюджет Өсімдіктер карантині жөніндегі инспекторлардың біліктілігін арттыру және қайта даярлау 0,2 0,2 0,2 Карантиндік объектілер ошақтарын жою бойынша шаралар қолдану 25,4 31,5 37,5 Өсімдіктер карантині бойынша қорытындысы 25,6 31,7 37,7 Бөлінетін қаржының көлемі тиісті қаржы жылына арналған республикалық бюджеттің жобасын республикалық бюджет комиссиясы қарауының нәтижелері бойынша заңнамада белгіленген тәртіппен нақтылануы мүмкін. Күтілетін нәтижелер: облыс аумағында карантиндік объектілер бойынша фитосанитариялық жағдайды жақсарту; республика аумағын карантиндік объектілерден қорғау жөніндегі жұмыстың тиімділігін арттыру; аграрлық азық-түлік қауіпсіздігін, отандық өнімнің бәсекеге қабілеттілігі мен сыртқы нарыққа еркін шығуын қамтамасыз ету. 3.3.8. 2003-2005 жылдарда негізгі ауыл шаруашылық дақылдары өндірісін дамыту 27-ші кесте 2003-2005 жылдардағы ауыл шаруашылық дақылдарының егіс алқаптары болжамы Аудандар Дәнді-дақылдар, мың га Майлы дақылдар, мың га 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. Ақжайық 16 18 19 0,25 0,25 0,25 Бөкей ордасы 5 5 6 - - - Бөрлі 60 62 70 3,4 3,4 3,4 Жаңақала 3 3 4 - - - Жәнібек 16 17 18 2,5 2,5 2,5 Зеленов 209 210 222 4,8 4,8 4,8 Казталов 10 11 12 - - - Қаратөбе 14 15 17 - - - Сырым 70 76 82 0,25 0,25 0,25 Тасқала 53 55 60 0,2 0,2 0,2 Теректі 100 109 115 2,0 2,0 2 Шыңғырлау 52 55 60 1,5 1,5 1,5 Орал қ. 12 14 15 0,1 0,1 0,1 Облыс б-ша 620 650 700 15 15 15 Аудандар Картоп, мың га Көкөніс, мың га Бақша дақылдары, мың га 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. Ақжайық 0,32 0,32 0,32 0,3 0,3 0,3 0,63 0,63 0,63 Бөкей ордасы - - - - - - 0,09 0,09 0,09 Бөрлі 0,65 0,65 0,65 0,31 0,31 0,31 - - - Жаңақала 0,02 0,02 0,02 0,06 0,06 0,06 0,14 0,14 0,14 Жәнібек 0,07 0,07 0,07 0,11 0,11 0,11 0,06 0,06 0,06 Зеленов 1,03 1,03 1,03 0,65 0,65 0,65 0,15 0,15 0,15 Казталов 0,04 0,04 0,04 0,12 0,12 0,12 0,1 0,1 0,1 Қаратөбе 0,03 0,03 0,03 0,04 0,04 0,04 0,05 0,05 0,05 Сырым 0,12 0,12 0,12 0,11 0,11 0,11 0,06 0,06 0,06 Тасқала 0,23 0,23 0,23 0,15 0,15 0,15 0,01 0,01 0,01 Теректі 0,54 0,54 0,54 0,2 0,2 0,2 0,06 0,06 0,06 Шыңғырлау 0,07 0,07 0,07 0,07 0,07 0,07 0,02 0,02 0,02 Орал қ. 0,88 0,88 0,88 0,58 0,58 0,58 0,03 0,03 0,03 Облыс б-ша 4 4 4 2,7 2,7 2,7 1,4 1,4 1,4 Өсімдік шаруашылығы өнім өндірісінің болжамды көлемдері Аудандар Астық, мың тонна Майлы дақылдар, мың тонна 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. Ақжайық 14,2 16 16,9 0,09 0,09 0,09 Бөкей ордасы 4,5 4,5 5,4 - - - Бөрлі 52,2 56 63 1,2 1,2 1,2 Жаңақала 2,7 2,7 3,6 - - - Жәнібек 12 13,6 14,4 0,8 0,8 0,8 Зеленов 229,7 233,8 248,4 1,7 1,7 1,7 Казталов 9,1 10 10,9 - - - Қаратөбе 11,2 12 13,6 - - - Сырым 59,4 68,4 73,8 0,09 0,09 0,09 Тасқала 50 55 60 0,07 0,07 0,07 Теректі 96 109 115 0,7 0,7 0,7 Шыңғырлау 49 55 60 0,51 0,51 0,51 Орал қ. 10 14 15 0,04 0,04 0,04 Облыс б-ша 600 650 700 5,2 5,2 5,2 Аудандар Картоп , мың тонна Көкөністер, мың тонна Бақша дақылдары, мың тонна 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. Ақжайық 1,9 1,93 1,95 2,75 2,8 2,85 5,84 5,94 5,99 Бөкей ордасы - - - - - - 0,8 0,8 0,81 Бөрлі 5,2 5,28 5,4 2,95 3,0 3,06 - Жаңақала 0,12 0,12 0,12 0,79 0,8 0,81 1,27 1,27 1,29 Жәнібек 0,4 0,4 0,4 0,85 0,88 0,89 0,53 0,53 0,54 Зеленов 8,2 8,37 8,5 6,62 6,75 6,91 1,39 1,39 1,4 Казталов 0,3 0,3 0,3 0,88 0,9 0,91 0,96 0,96 0,98 Қаратөбе 0,2 0,2 0,2 0,38 0,39 0,39 0,43 0,43 0,44 Сырым 0,9 0,91 0,93 0,84 0,86 0,87 0,53 0,53 0,55 Тасқала 1,6 1,62 1,65 1,35 1,38 1,41 0,1 0,1 0,1 Теректі 3,9 3,96 4 1,94 1,98 2,02 0,53 0,53 0,55 Шыңғырлау 0,5 0,51 0,52 0,82 0,84 0,85 0,21 0,21 0,22 Орал қ. 7,28 7,4 7,53 5,33 5,42 5,53 0,31 0,31 0,33 Облыс б-ша 30,5 31 31,5 25,5 26 26,5 12,9 13 13,2 Жеміс-жидектердің алқаптарын, жалпы өнімін болжау 2001 ж. нақты 2002 ж. баға 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. 2002 ж. % к 2001 ж. 2005 ж. % 2002 ж. Алқап, мың га 2,8 2,8 2,8 2,8 2,8 100 100 Жалпы өнім, мың тонна 1,91 2,1 2,24 2,38 2,52 109,9 120 Басымдықтар: Өсімдік шаруашылығында ішкі қажеттілік пен сыртқы нарықтағы сұранымды ескеріп, дәнді-дақылдар өндірісі басым бағытта және саланың негізгі экспортқа шығарылатын өнімі болып қалады. 28-ші кесте Дәнді-дақылдардың егіс алқаптары мен жалпы өнімін болжау ( мың га, ц/га, мың тонна ) 2001 ж. нақты 2002 ж. баға 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. 2002 ж. % 2001 ж. 2005 ж. % 2002 ж. Дәнді-дақылдар барлығы: алқабы 473,4 615,6 620 650 700 130 113,7 өнімділігі 9,1 9,2 9,7 10 10 101,1 108,7 жалпы өнімі 421,4 566,3 600 650 700 134,4 123,6 Бидай барлығы: алқабы 355,5 460,7 474 505 535 129,6 116,1 өнімділігі 8,9 9,2 9,6 9,6 100 107,9 жалпы өнімі 314,9 421,2 438 484 511 133,8 121,3 С.і. жаздық бидай: алқабы 344,6 410,5 410 410 430 119,1 104,7 өнімділігі 8,5 7,9 8,4 8,4 8,4 92,1 106,3 жалпы өнімі 294,6 326,2 345 347 360 110,7 110,4 Күздік бидай: алқабы 10,9 50,2 64 95 105 460,5 209,2 өнімділігі 18,6 18,9 14,5 14,5 14,5 100 76,7 жалпы өнімі 20,3 95 93 137 151 467,9 158,9 Арпа алқабы 85,9 128,5 124 100 95 149,6 73,9 өнімділігі 10,6 8,9 11,3 11,3 11,3 83,9 127 жалпы өнімі 90,7 114,3 140 113 106 126 92,7 Тары алқабы 20,0 8,3 12 12 15 41,5 180,7 өнімділігі 4,8 7,7 8 8 8 160,4 103,9 жалпы өнімі 5,3 6,4 10 10 12 120,8 187,5 Күздік қара бидай алқабы 7,8 16,6 7 30 52 212,8 313,3 өнімділігі 9,9 14 13 13,3 13,3 141,4 95 жалпы өнімі 7,7 23,2 9 40 68 301,3 293,1 Басқалары алқабы 4,2 1,5 3 3 3 35,7 200 өнімділігі 7 8 10 10 10 114,3 125 жалпы өнімі 2,8 1,2 3 3 3 42,9 250 Бағдарламада 2005 жылға дәнді-дақылдарды 700 мың гектар алқапқа орналастыру айқындалған. Оның ішінде 157 мың гектары жоғары өнімді күздік дақылдар. Дәнді дақылдардың негізгі егістік жерлері (87 %) облыстың құнарлылығы жоғары солтүстік бөлігінде шоғырланады. Дәнді-дақылдар өндірісінің тиімділігін арттыру үшін осы жылдар ішінде аймақтық егіншілік жүйесін игеру, күздік бидай мен күздік қара бидайдың егістігін кеңейте отырып, егістік жерлердің құрылымын оңтайландыру белгіленуде. 2005 жылға дейінгі перспективада жалпы дәнді-дақылдар жалпы өнімін ең кемінде 700 мың тоннаға жеткізіп, оның ішінде облыстың ішкі қажеттілігі мен дәнді-дақылдардың экспортын ұлғайту мақсатында бидайды 511 мың тоннаға, арпаны 106 мың тоннаға жеткізу көзделген. Ал картоп, көкөніс, бақша және майлы дақылдар өсіру облыс тұрғындарының ішкі тұтынуына бағытталмақ. Қаржылық қамтамасыз ету: 29-ші кесте млн. теңге Бюджеттік бағдарламаның атауы 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. Республикалық бюджет Көктемгі далалық және егіні жинау жұмыстарын жүргізу үшін жанар-жағар май сатып алуға несиелік ресурстар бөлу 180 220 280 Облыстық бюджет Көктемгі далалық және егін жинау жұмыстарын жүргізу үшін жанар-жағар май сатып алуға несиелік ресурстар бөлу 100 100 100 Көктемгі далалық және егін жинау жұмыстарын ұйымдастыруына жергілікті бюджетті несиелендіру бойынша сыйақы мөлшерлемелерін өтеу 8,8 10,8 13,7 Бөлінетін қаржы көлемі белгіленген заңнамалық ретте тиісті жылға республикалық бюджеттік жобасын бюджеттік комиссияны қарау нәтижесі бойынша нақтылануы мүмкін. Күтілетін нәтижелер: облыста өндірілетін астықтық сапасы мен бәсекеге қабілеттілігін көтеру; облыстың дәнді-дақылдарға деген ішкі қажеттілігін қамтамасыз етіп, жылына 100-150 мың тоннаға дейін экспортқа астық шығаруды ұлғайтып, нарыққа шығаруды кеңейту; ұқсатушы кәсіпорындардың шикізат базасын өсіру; мал шаруашылығының жемшөп базасын нығайту; 2003 ж. - 988, 2004 ж. - 1068, 2005 ж. - 1142 қосымша жұмыс орындарын ашу; ауылшаруашылық тауар өндірушілердің қаржылық жағдайын жақсарту. 3.3.9 Ауылшаруашылық техникаларымен қамтамасыз ету Машина трактор паркінің жай-күйін талдау Ауыл шаруашылығы өндірісінің жағдайы, оның техникамен қамтамасыз етілуіне және машина трактор паркінің жай-күйіне тікелей тәуелді болып келеді. Облыстың аграрлық өнеркәсіптік кешенінің негізгі бағыттары 2005 жылға дейін 700 мың гектарға жететін астық өндірісі болып табылады. Комбайн мен 3-5 т.к. класты жер жырту тракторлары паркінің қазіргі жағдайы, қазіргі қажетті технологиялық операцияларды орындай отырып, ауыл шаруашылығы жұмыстарын қолайлы агротехникалық мерзімде жүргізуді қамтамасыз ете алмайды. Ауыл шаруашылығы машиналарының шектен тыс ескірген паркін пайдалану жанар-жағар май материалдарының анағұрлым шығынымен жөндеу және күрделі жөндеу жұмыстарын бірнеше қайтара жүргізуге ықпал етеді. Облыстың ауыл шаруашылық тауар өндірушілерінің 1991 жылдан кейінгі тракторлар мен комбайндар және ауыл шаруашылығы машиналарын алу көлемі, оның жалпы санының 10 пайызын ғана құрайды. Пайдалану нормалық мерзімінің 7-10 жыл болуына қарамастан ауыл шаруашылық техникалары паркінің пайдалану мерзімі орташа есеппен 15-18 жылға созылады. Ауыл шаруашылығы өндірісінің техникамен жарақтандырылуының өте қолайсыз жағдайы оның одан әрі дамуын тежейтін ең басты факторы болуымен бірге өндірістің технологиясын осалдатуға себеп болып, ақыр соңында өндірілетін өнімнің сапасы мен санын төмендетуге, қаржылық көрсеткіштердің төмендеуіне әсер етеді. 3-5 т.к. техникалық жағдайдағы класқа жататын тракторлар 430 мың гектар жердегі ауыл шаруашылық жұмыстарын қолайлы агротехникалық мерзімде жүргізуді қамтамасыз етіп жүр. Ал 2005 жылға егістік жер көлемін 700 мың гектарға ұлғайту қосымша 510 жер жырту тракторларын алуды қажет етеді. 700 мың гектар дәнді-дақылдар алқабын өңдеуді қамтамасыз ету үшін әр агрегаттық қолайлы жүктелуімен жыл сайынғы 10 пайызға дейінгі жаңартылуын ескеріп отырғанда, 2005 жылға дейін ауыл шаруашылығының тауар өндірушілері 1330 - тұқым сепкіш, 590 қопсытқыш, 15 мың тырма, 120 соқа алуы қажет. Қолда бар 1750 егін ору комбайынның 90 пайыздық әзірлігімен маусымға әр қайсысына 250 гектарлық жүктелумен есептегенде олар тек қана 400 мың гектар алқаптың егінін орып жинауды қамтамасыз ете алады. Сондықтан да 2005 жылға астық комбайндарының паркін 115-ке жеткізу керек. "Орал ауылшаруашылық тәжірибе станциясы" республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорыны мен тұқым шаруашылықтары сапалы тұқым материалдарын алу үшін техникалар жетіспейді сол себепте кемінде 15 тұқым тазартқыш және 15 тұқым дәрілеуіш машиналар алған жөн. Егістік жерлерді химиялық жолмен өңдеу және ауыл шаруашылығы дақылдарының зиянкестері мен ауруларына қарсы күресті қолайлы агротехникалық мерзімде жүргізу үшін, облыста жер бетінде у шашатын ОПР-18 және ОПР-24 қондырғылары жетіспейді. Бұрынғы колхоздар мен совхоздардың орнындағы шеберханалары базасында құрылған қазіргі қолда бар машина-технологиялық бекеттер жөндеу диагностикалық жабдықтармен жеткілікті түрде қамтылмаған. Сондықтан да негізгі астық өсіруші аудандарда бір-бірден үш машина технологиялық станциялар ұйымдастыру мәселесі облыста өткір қойылып отыр. Осы заманғы техникалардың қажетті жиынтығының жоқтығынан облыста ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірудің жаңа да озық технологиялары енгізілмейді. Ауыл шаруашылық тауар өндірушілерінің қосалқы бөлшектері мен жеткілікті қамтамасыз етпеу оларға қызмет көрсететін облыста жабдықтау ұйымдары мен сервис орталықтары жүйесін құру қажеттілігі тууда. Машина жасау кәсіпорындары бүгінде ауыл шаруашылық машиналары үшін 110-нан астам қосалқы бөлшектер шығарып отырса да, төмен деңгейде жүктелуіне байланысты олардың өндірістік технологиялық потенциалы толық деңгейде пайдаланылмайды. 30-шы кесте Әр жылдар бойынша негізгі ауыл шаруашылық техникалар саны дана жылдар атауы 1990 ж. 1999 ж. 2000 ж. 2001 ж. 2002 ж. Тракторлардың барлық маркасы 15133 8288 7498 7916 8133 С.і. Кировец 1612 619 525 428 360 Т-4А 1513 950 950 729 788 Т-95,4 - - - - 42 ДТ-75 3134 1400 1400 1574 1384 Доңғалақты 7736 5272 4576 5136 5554 Тұқым сепкіштер 14182 6443 5747 5344 4857 Қопсытқыштар 4162 1730 1064 1145 904 Соқалар 3816 2171 1451 1420 1279 Егін жинағыш комбайндар 5203 2379 2070 1956 1750 Жалшалап дестелегіштер 2237 1067 547 453 330 Облыстағы негізгі ауылшаруашылық техникаларының динамикасы 31-ші кесте Негізгі ауылшаруашылық техникаларын сатып алу дана Атауы 1999 ж. 2000 ж. 2001 ж. А/Ш-ғын қаржылық қолдау қоры арқылы рес. бюджеттен Қаз Агро Қаржы Басқа көздер Обл, бюджет Қаз Агро Қаржы Басқа көздер Обл, бюджет Қаз Агро Қаржы Басқа көздер Егін жинағыш комбайндар 24 9 Соқалар 4 22 МТЗ-82 тракторлары 12 Т-95,4 тракторлары 42 Бүріккіштер 19 Проблемалар: машина тракторы паркінің тозығының жетуі 85 пайыздан асады және ол толығымен жаңартуды қажет етеді; ұсақ және орта ауыл шаруашылығы тауар өндірушілері қажетті техникаларының болмауынан өздерінің жерлерін технологияларды және топырақтың құнарлығын сақтай отырып, өз беттерінше өңдей алмайды; ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерінің төлем қабілеттерінің төмендігі және өтімдік кепілге салатын мүлкінің болмауы қажетті техника сатып алуға мүмкіндік бермейді; сервис орталықтары мен машина технологиялық станцияларының (МТС) техникамен де құрал жабдықтармен де толық жасақталмағандықтан, олар көрсететін қызметтердің деңгейі төмен; бүгінгі таңда қосалқы бөлшектермен қамтамасыз ету жеткіліксіз ұйымдастырылған, бұл бірінші кезекте олардың бағаларының жоғары болуы және жеткізіп беру проблемалармен түсіндіріледі; Орал қаласында 10 машина жасау кәсіпорыны бар, оларда 110-нан астам ауыл шаруашылығы бағытындағы қосалқы бөлшектер мен жабдықтар және бұйымдар шығарылады. Алайда машина жасау кәсіпорындарының қуаты қаншама жақсы болса да, бір облыс деңгейінде де, номенклатуралық жағынан да, сандық жағынан да тапсырыстардың көлемінің төмен болуына байланысты толық мәлімде пайдаланылмайды. Шаралар: "Қазагроқаржы" ЖАҚ желісі бойынша ұсақ және орта ауыл шаруашылығы тауарларының өндірушілеріне лизингіге беру үшін техниканы сатып алуға мемлекеттік несие беру; 3 МТС ұйымдастыру жолымен машина технологиялық станциялар жүйесін кеңейту, "Казагроқаржы" жабық акционерлік қоғамы желісі бойынша, ылғал қорын сақтау технологиясын енгізу мақсатында техника жиынтығы бар сервис орталықтарын ұйымдастыру; сапалы тұқымдық материалдар дайындау үшін тұқым тазалағыш және дәрілеуіш техникалар алу; ауыл шаруашылығы дақылдарының зиянкестері мен ауруларына және арамшөптерге қарсы күрес жүргізумен тыңайтқыштар енгізу үшін машиналар мен жабдықтар алу; "Батыссервис" мемлекеттік коммуналдық кәсіпорынында егін ору комбайндарының санын көбейту; ауылшаруашылық тауар өндірушілердің және инвесторлардың қаржылары есебінен ауыл шаруашылығы техникаларын сатып алу. 32-ші кесте Ауылшаруашлық техникалардың негізгі түрлеріне қажеттілік Атауы 1.01. 2002 ж. басына саны 2003 жыл 2004 жыл қажет, дана бағасы Мл.т сомасы Мл.т. қажет, дана бағасы Мл.т сомасы Мл.т. Тракторлар 8133 170 3,5 595,0 170 3,5 595,0 С.і.шынжыр. тракторлар кл 3-4 т.к. 2579 170 3,5 595,0 170 3,5 595,0 Қопсытқыштар 904 196 0,21 41,2 196 0,21 41,2 Соқалар 1279 40 0,14 5,6 40 0,14 5,6 Тұқым сепкіштер 4857 445 0,18 80,1 445 0,18 80,1 Егін ору комбайндар 1750 370 5,0 1850,0 370 5,0 1850,0 Дестелегіштер 330 100 1,36 136,0 100 1,36 136,0 Тырмалар 31442 5000 0,015 75,0 5000 0,015 75,0 Жиынтығы 2782,9 2782,9 Атауы 2005 жыл барлығы қажет, дана бағасы Мл.т сомасы Мл.т. қажет, дана бағасы Мл.т сомасы Мл.т. Тракторлар 170 3,5 595,0 510 3,5 1785,0 С.і.шынжыр. тракторлар кл 3-4 т.к. 170 3,5 595,1 510 3,5 1785,0 Қопсытқыштар 198 0,21 41,6 590 0,21 124,0 Соқалар 40 0,14 5,6 120 0,14 16,8 Тұқым сепкіштер 440 0,18 79,2 1330 0,18 239,4 Егін ору комбайндар 375,0 5,0 1875,0 1115 5,0 5575,0 Дестелегіштер 100 1,36 136,0 300 1,36 408,0 Тырмалар 5000 0,015 75,0 15000 0,015 225,0 Жиынтығы 2807,4 8373,2 Облыстың ауыл шаруашылығы тауар өндірушілеріне қызметтердің толық тізбесін көрсету мақсатында 2003-2005 жылдарда облыстың Зеленов, Тасқала, Теректі аудандарында машина технологиялық станциялар мен сервис орталықтарын құру жоспарланып отыр. 33-ші кесте Облыста МТС торларын ұйымдастыру Аудандар 2003 жыл 2004 жыл 2005 жыл Қазагроқаржы ЖАҚ Қазагроқаржы ЖАҚ Қазагроқаржы ЖАҚ Зеленов 1 (166,7 млн. теңге) Тасқала 1 (166,7 млн. теңге) Теректі 1 (166,7 млн. теңге) Қаржылық қамтамасыз ету: 34-ші кесте млн. теңге Бюджеттік бағдарламаның атауы 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. Республикалық бюджет Лизинг негізде ауылшаруашылық техникасымен қамтамасыз ету 298,85 400,56 476,08 "Қазагроқаржы" ЖАҚ саласы бойынша сервис орталықтарын, МТС құру 166,7 166,7 166,7 Ауыл шаруашылығы, мелиорациялық және жол құрылыс техникаларын мемлекеттік тіркеу 1,53 1,67 1,89 Облыстық бюджет "Батыссервис": МКК-ң жарғылық қорын ұлғайту - егін жинау комбайндарын және басқа ауылшаруашылық техникаларын сатып алуға 100 105 110 "Орал ауылшаруашылық тәжірибе станциясы" РМКК-на және тұқым шаруашылықтарына МТП-терін жаңартуға, дәрілеу және тұқым тазалау машиналарын алуға несие беру 33 33 33 Басқа көздер Ауылшаруашылық тауар өндірушілері және инвесторлардың қаражаттар есебінен ауылшаруашылық техникаларымен қамту 2533 2433 2407 Бөлінетін қаржының көлемі республикалық және облыстық бюджеттер қалыптасу кезінде нақтылануы мүмкін. Күтілетін нәтижелер: ауыл шаруашылығының материалдық-техникалық қамтамасыз етуін жақсарту; облыстық машина трактор паркін жыл сайын орта есеппен 10 пайызға жаңарту; сервис орталықтары мен МТС-ның көрсететін қызметтерінің саны мен сапасын жақсарту; ауыл шаруашылығы жұмыстарын қолайлы агротехникалық мерзімде атқаруда әр техникаға жүктеуді реттеу мақсатында тракторлар мен комбайндардың және ауыл шаруашылығы машиналарының паркін ұлғайту; ауыл шаруашылығы дақылдары өндірісіне жаңа технологияларды енгізу мен алқаптың өнімділігін арттыру, топырақтың құнарлылығын сақтау мақсатында техникалық қайта жарақтандыру; МТС-мен сервис орталықтарын құру есебінен 2003 ж. - 35, 2004 ж. - 65, 2005 ж. - 55 жұмыс орнын ашу; ауылшаруашылық құрылымдарының табысын өсіру.

3.4. Ауыл шаруашылығы машинасын жасауды дамытудың негізгі бағыттары Қазіргі жай-күйі мен проблемалары Ауыл шаруашылығы машиналарын жасаудың Мемлекеттік бағдарламаның, ауыл шаруашылығы техникалары мен қосалқы бөлшектерге тапсырыстардың болмауының нәтижесінде, Орал қаласы зауыттарының жақсы технологиялық мүмкіндіктерімен өндірістік потенциалы пайдаланылмайды. Қазіргі кезде Орал қаласының зауыттарында 110-нан астам ауыл шаруашылығы бағытындағы өнімдер шығарылады: "Омега" ААҚ-ы шөп шабуға арналған техникалардың (эксцентриктері, шатундардың бастары, шатундар, сегменттер, т.б.) қосалқы бөлшектерін шығарады, "Орал механикалық зауыты" ААҚ-ы жылына трактор двигательдеріне А-01 иінді біліктерінің 1500 данасын, Д-240 иінді біліктерінің 4000 данаға дейін, Д-50 иінді білігінің 200-ге дейінгі данасын өндіреді, "Орал құю-механикалық зауыты" ӨК-і шөп шапқыштарға және тырмаларға арналған қосалқы бөлшектер шығарады. Облыстың аз мөлшердегі ішкі қажеттілігі шығарылатын өнімдердің номенклатурасын кеңейтумен олардың өзіндік құның төмендетуге және өндірістің қарқын ұлғайтуға ықпал етпейді; Жаңа қосалқы бөлшектердің бағасының жоғары болуына байланысты, машиналарды ақаусыз ұстаудың қол жетімді әдістерінің бірі ескірген тетіктерді қайта қалпына келтіріп, соның базасында жөндеудің агрегаттық тораптық әдісін ұйымдастыру қажет. Сондай-ақ астық тазарту және тиеп түсіру жабдықтарының тамамдалуына байланысты оларды өндіруді ұйымдастырудың да қажеттілігі туып отыр. Ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерінің төлем қабілетінің төмендігінен, өзіміздегі айналым қорларының жеткіліксіздігінен машина жасау зауыттары мемлекет тарапынан ұзақ мерзімді мақсатты несиелер мен орталықтандырылған тапсырыстар нысанында қаржылық қолдау көрсетпейінше, қажетті және арзандатылған ауыл шаруашылығы машиналарын, жабдықтарын және қосалқы бөлшектерін өндіруді ретке келтіре алмайды. Ауыл шаруашылығы машиналарының бағдарламасын мемлекеттік қаржылай көмек көрсетілсе, күрделі ауыл шаруашылығы техникалары мен қосалқы бөлшектерін шығаруға қуатты өндірісі бар қаланың зауыттары ауыл шаруашылығы бағытындағы өнімдер өндіруге әзір. Шаралар: Орал қаласындағы зауыттарға толық жасақталған ауыл шаруашылығы техникалары мен жабдықтарды және қосалқы бөлшектерін кооперациялық негізде шығаруды реттеуге құрастыру өндірісін ұйымдастыруға несие бөлу; машина жасау кәсіпорындарының өндірістік кооперациясын кеңейтуге ықпал ету және одан әрі ұйымдастыру; машина жасау кәсіпорындары бойынша мәліметтер базасын қалыптастыру және оны кезеңді түрде жаңартып отыру және ҚР АШМ-нің ақпараттық маркетинг жүйесін орнату; қолданылатын ауыл шаруашылығы техникаларының негізгі түрлерінің бағасына отандық, Ресей және шетелдік аналогтарының бағасына мәліметтер базасын қалыптастыру; машина жасау зауыттарынан өндірілетін өнімді одан әрі ауылшаруашылық тауар өндірушілеріне лизинг негізде өткізуді республикалық деңгейде сатып алу және тапсырысты орталықтандыруды ұйымдастыру. 35-ші кесте Орал қаласы зауыттарының ауылшаруашылығы техникалары мен қосалқы бөлшектерін өндіру мүмкіндіктері Зауыттар Өнімдер Жылына саны, бірлік Орал аграрлық машиналарын жөндеу ААҚ Егін жинау комбайындарын құрастыру 20 1,4 т.с. кл. тракторларын құрастыру 40 ЖВП-9,1 жалшалап дестелегіштер өндірісі 30 БТП-3,7 ауыр тырмалар өндірісі 40 КПН 3,8 қопсытқыштар өндірісі 30 5х35 аспалы соқалар өндірісі 10 СЗТП-2,1 тұқым сепкіштер өндірісі 30 ПС-10 типтегі дәрілегіш машиналар өндірісі 20 "Зенит" зауыты ААҚ Шағын наубайхана ауысымына 600-3800 кг. өнім өндіреді 30 Шұжық цехы ауысымына 500 кг. өнім өндіреді 30 Шағын диірмен тәулігіне 10 тонна өнім өндіреді 20 Зернодробилка вальцовая 500 кг в час 100 Арматур зауыты ААҚ Ауылшаруашылық техникаларына қосалқы бөлшектер: СЗС-2,1 білікті таптауыш, себу аппаратының шарғысы, СЗС-2,1 маркасына сыдыра жыртқыш табан, СК-5 вариатор тегершігі, дестелегіштің бағыттауыш пышағы, 1 Жылына 30 млн. теңге сомаға Механикалық зауыты ААҚ А-01 иінді білік 1500 Д-240 иінді білік 6000 Д-50 иінді білік 2000 А-01 әздектер 6000 Д-108 әздектер 1000 Орал авто жөндеу зауыты ААҚ карбюраторлық двигательді, дизельді двигательдерін жөндеу 300, 100 "Металлист зауыты" ААҚ ЗС-60 дән тиегіштер, СВС-15 дән тазалағыш машиналар 30, 20 металлобұйымдар АҚ ОПР-18, ОП- 24 бүріккіштер 20 Қаржымен қамтамасыз ету: 36-шы кесте млн. теңге Қаржыландыру көздері 2003 жыл 2004 жыл 2005 жыл Қазақстан Даму Банкісі Орал қаласы зауыттарында ауылшаруашылық машиналар, жабдықтар және қосалқы бөлшектер өндірісіне ұзақ мерзімді жеңілдетілген несие беру, жиынтық сомасы - 1,4 т.к. кл тракторлар өндірісі - ЖВП-9,1 дестелегіштер өндірісі - ЗС-60 дқн тиегіштер өндірісі - ОПР-18, ОПР 24 бүріккіштер өндірісін ұйымдастыру - ПС-20 типті дәрілеу машиналар өндірісі - КДП, КТФ типтегі екі, үш қайрақты шалғылар өндірісі - Қосалқы бөлшектер өндірісі 162 40 30 30 20 20 12 10 162 40 30 30 20 20 12 10 162 40 30 30 20 20 12 10 Облыстық бюджет Орал қаласы зауыттарында ауылшаруашылық машиналар, жабдықтар және қосалқы бөлшектер өндірісін несиелендіру - БТП-3,7 тырмалар өндірісі - КНП-3,5 қопсытқыштар өндірісі - СЗТП-2,1 тұқым сепкіштер өндірісі - ПНС-5х35 аспалы соқалар өндірісі - СВС-15 дқн тазартқыш машиналар өндірісін ұйымдастыру Жиынтық сомасы 40 30 30 10 20 130 40 30 30 10 20 130 40 30 30 10 20 130 Бөлінетін қаржының көлемі тиісті қаржы жылына арналған республикалық бюджеттің жобасын республикалық бюджет комиссиясы қарауының нәтижелері бойынша заңнамада белгіленген тәртіппен нақтылануы мүмкін. Күтілетін нәтижелер: Орал қаласы машина жасау зауыттарының өндірістік қуатын жүктеу, олардың техникалық және технологиялық потенциалын сарқа пайдалану; облыстың ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерінің арзандатылған ауыл шаруашылығы техникалары мен қосалқы бөлшектермен қамтамасыз ету; республикалық ауыл шаруашылығы машина жасау бағдарламасына қатысу арқасында ауыл шаруашылығы техникаларын, қосалқы бөлшектерді тораптар мен агрегаттарды өндіруді одан әрі кеңейту, олардың өзіңдік құнын төмендету; Орал қаласы зауыттарында қосымша 250 жұмыс орындарын ашу.

3.5. Мал шаруашылығы Проблеманың қазіргі жай-күйіне талдау Облыстың көпшілік аумағында мал шаруашылығы ауыл шаруашылығы өндірісінің басты саласы болуымен қатар, экономикалық дамудың және ауылдық аудандардағы тұрғындардың негізгі шұғылданатын жұмысы мен табыс көзі болып табылады. Мал шаруашылығы саласында жетекші орынды ірі қара мал өсіру алады, сонымен қатар барлық мал басының 80 пайызынан астамы етті малдар, ал қалғандары сүтті және етті-сүтті бағыттағы малдар. Етті бағыттағы мал тұқымынан облыста негізінен қазақтың ақбас сиыры кеңінен дамып отыр. Сүтті бағыттағы малдар: симментал, қара-ала және қызыл-ала түсті тұқымдар. Басқа негізгі сала - қой шаруашылығы. Қой басының құрылымында етті-майлы бағыттағы қойлар 60 пайызға жуық, қалғандары етті-жүнді тұқымдар. Жылқы мен түйе шаруашылығы да облыстағы дәстүрлі салалар болып есептеледі. 37-ші кесте Мал мен құс бас санының динамикасы 1 қаңтарға, мың бас 1996 ж. 1997 ж. 1998 ж. 1999 ж. Шаруа- дың барлық санат тарында С.і. тұрғындар шаруа шылығы Шаруа- дың барлық санат тарында С.і. тұрғындар шаруа шылығы Шаруа- дың барлық санат тарында С.і. тұрғындар шаруа шылығы Шаруа- дың барлық санат тарында С.і. тұрғындар шаруа шылығы Ірі қара мал 631,1 331,3 444,1 285,7 373,3 283,9 346,3 273,2 Қой мен ешкі 1490,5 506,3 904,4 389,8 760,1 498,4 603,9 439,4 Шошқа 47,4 33,6 28,6 22,9 27,9 23,5 33,9 29,3 Жылқы 116,5 48,9 94,0 47,3 67,0 51,7 67,0 48,0 Түйе 4,2 1,3 3,9 1,5 3,4 1,7 3,3 2,0 Құс 591,2 391,5 371,5 333,6 375,1 364,4 362,7 351,1 2000 ж. 2001 ж. 2002 ж. Шаруа- дың барлық санат тарында С.і. тұрғындар шаруашылығы Шаруа- дың барлық санаттарында С.і. тұрғындар шаруашылығы Шаруа- дың барлық санаттарында С.і. тұрғындар шаруашылығы Ірі қара мал 337,5 285,9 336,1 290,7 344,6 307,9 Қой мен ешкі 573,0 451,0 571,8 462,8 588,4 489,2 Шошқа 29,3 24,6 26,3 22,6 32,4 25,8 Жылқы 61,4 48,2 58,9 48,2 50,2 40,7 Түйе 3,0 1,9 3,2 2,1 3,3 2,2 Құс 334,7 319,2 364,6 350,9 442 369,1 Мал бас санының динамикасын талдауы, барлық мал басы түрлерінің және құстардың күрт кеміп кетуі 1995-1999 жылдардың аралығында болғанын көрсетеді. Бұдан басқа факторлармен бірге мал басының анағұрлым төмендеуіне негізгі себептердің бірі болған облыстық ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерінің жаппай банкроттыққа ұшыратқан 1995, 1996, 1998, 1999 жылдардағы құрғақшылықтың салдары болып табылады. Осындай өзгерістердің нәтижесінде ауыл шаруашылығы кәсіпорындары бұрынғы маңызынан айырылып, ірі-ірі малбордақылау, сүтті бағыттағы, шошқа өсіретін және құс өсірумен айналысатын кешендер жұмыс істеуін тоқтатты. Шаруа қожалықтары мен фермерлер тиісті дәрежеде дами алмады. Ал мал шаруашылығында тұрғындардың жеке шаруашылығы басым болды. Бүгінде оларда барлық ірі қара малдың 89,3 пайызы, қой мен ешкінің 83,1 пайызы, шошқаның 79,6 пайызы, жылқының 81,1 пайызы, түйенің 66,7 пайызы, құстың 83,5 пайызы ұсталып отыр. Сала ұсақ тауарлық бағыт алып, дамудың экстенсивті түріне ие болды. 38-ші кесте Мал шаруашылығы өнімдерін өндіруінің динамикасы Өнім атауы 1994 ж. 1995 ж. 1996 ж. 1997 ж. 1998 ж. 1999 ж. 2000 ж. 2001 ж. 2001 ж. % 2000 ж. Ет (сойыс салмағы), мың тонна 79,4 76,2 63,4 67,3 70,9 65,9 33,2 31,5 95 Сүт, мың тонна 223,6 189,7 131,6 168,9 178,6 190,9 185,4 189,4 102 Жұмыртқа,млн. дана 83,2 32,2 23,8 24,9 26,7 27,0 28,3 33,2 117 Жүн, мың тонна 6,3 5,4 4,4 3,6 1,8 1,8 1,6 1,8 112 Мал шаруашылығы өнімдерін өндірудің динамикасы 1994 жылдан 2000 жылға дейін жыл сайын мал шаруашылығы өнімдерін өндірудің қысқарып отырғанын көрсетеді. Мал шаруашылығы саласында қалыптасқан жағдайды ескере отырып, облыста 2001 жылдан бастап, мал басы мен құстың тұрақталуы мен өсіміне және мал шаруашылығы өнімдерін өндіруді ұлғайтуға бағытталған белсенді шаралар алынуда. Проблемалар: ауыл шаруашылығы мал басының кемуі, әсіресе саны аз (көшім, қаракөл, ақжайық) мал тұқымдарының құнды гендік қорының жоғалып кетуінің қаупі туып отыр; мал шаруашылығы өнімдерін өндіру мен өткізу көлемінің азаюы; ауыл шаруашылығы малдарының өнімділігінің төмендеуі; қолданылып келген селекциялық мал тұқымын асылдандыру жұмысын ұйымдастыру схемасының бұзылуы; салаға мемлекеттік қолдаудың жоқтығы; қаржы қоры мен ауыл шаруашылығы тауар өндірушілеріне асыл тұқымды мал сатып алу үшін несиенің тапшылығы; мал шаруашылығы өнімдері шикізатының екінші нарығының жоқтығы. Шаралар: Мал шаруашылығы өнімдерін өндірудің көлемін ұлғайту және тиімділігін арттыру жөніндегі шаралардың негізіне мынандай факторларды пайдалану қарастырылуда: мал шаруашылығы өнімдерін өндіруді облыстық аймақтары бойынша мамандандыру; мал шаруашылығында орта және ірі тауар өндірісін дамытуға жағдай жасау; мал шаруашылығы саласы мен мал тұқымын асылдандыру ісіне мемлекеттік қолдау көрсету; облыстың ауыл шаруашылық тауар өндірушілеріне мал дәрігерлік көмек көрсетуді жақсарту. 3.5.1. Облыстың аймақтары бойынша мал шаруашылығы өнімдерін өндіруді мамандандыру I-ші аймақ: Бөрлі, Шыңғырлау, Теректі, Тасқала, Зеленов аудандары, бұларда сүтті бағыттағы малдар, шошқа өсіру, өнеркәсіптік құс шаруашылығы және етті-жүнді қой шаруашылығы басым бағыт болып анықталған. II-ші аймақ: Ақжайық, Сырым, Казталовка, Жәнібек және Қаратөбе ауданының бір бөлігі, бұларда етті бағыттағы мал шаруашылығы, етті-майлы қой мен жылқы шаруашылығы басым болып табылады. III-ші аймақ: Жаңақала, Бөкейордасы, Ақжайық пен Қаратөбе аудандарының бір бөліктері, бұл аудандарда етті бағыттағы мал шаруашылығы, етті-майлы бағыттағы қой шаруашылығы, қаракөл қойы мен түйе және жылқы өсіріледі. Сүт өндіру Бөрлі, Теректі, Зеленов, Тасқала аудандары мен Орал қаласындағы сүт өндірісінің өнімдерді Ақсай және Орал қалаларына жеткізуге бағытталған. Осы мақсатта тұқымы нашар малдарды өнімділігі жоғары асыл тұқымды бұзаулар сатып алу арқылы ауыстыру және аналық малдар мен қашарларды қолдан ұрықтандыруды енгізу жоспарлануда: Бөрлі ауданында - 400 бас, Зеленовта - 500 бас, Теректіде - 700, Тасқалада - 200 бас сатып алу керек. Зеленов ауданындағы "Зеленов", "Перм", "Лесное" ЖШС мен "Павлов", "Каркула" және "Махмудов" шаруа қожалықтарындағы, Теректі ауданындағы "Покатилов", "Анката", "Приречное", "Аксуат", "Айтиев" ЖШС-да және Тасқала ауданындағы "Өсімтал" шаруа қожалығындағы сүт фермаларын қалпына келтіру жоспарлануда. Сиыр етін өндіру Сиыр етін өндірісінде аз шығын шығаратын технологияны, яғни табиғи жайылымдық жерлердің барлық мүмкіндіктерін пайдалана отырып, қазақтың ақбас сиырларының тұқымдарын кеңінен тарату және мал басын өсіру, облыстың 2-ші және 3-ші аймақтарында бағыт алатын болады. Қой еттері мен жүн өндіру Қой шаруашылығын дамыту негізінен етті-майлы, жартылай биязы-жүнді және қаракөл қойы тұқымдарының өсіруге бағыт алатын болады. Жаңақала, Ақжайық, Қаратөбе, Сырым және Бөкейорда аудандарында еділбай қойын, Ақжайық, Қаратөбе аудандарында қаракөл қойын, ал Тасқала ауданында етті-жүнді бағыттағы Ақжайық қой тұқымының санын ұлғайту жоспарлануда. Шошқа етін өндіру Шошқа етін өндіру ішкі нарықты қамтамасыз ету үшін мамандандырылған шаруашылықтарды: Бөрлі ауданындағы "Хлебороб" өндірістік кооперативін, Сырым ауданындағы "Жас дәурен" шаруа қожалығын, Теректі ауданындағы "Покатилов", "Аңқаты", "Приречное", "Иваныч", "Бұлақсай" ЖШС мен "Чапай" шаруа қожалығы және "Яик" астық қабылдау кәсіпорынын, Шыңғырлау ауданындағы "Жаңа-қопа" және "Полтавка" ЖШС-ін бірте-бірте дамытуға бағытталады. Жылқы еті мен қымыз өндіру Облысымыздың жылқы шаруашылығы көшім және жаба тұқымдас жылқыларының отандық селекциясының мамандандырылған тұқымдарын пайдалануды ескеріп, нарықтың ішкі қажеттілігін қамтамасыз ету үшін жылқы еті мен қымыз өндіруге бағытталады. Облысымыздың Жаңақала ауданындағы ("Көшім" ЖШС-гі мен "Серғазиев" шаруа қожалығында), Бөкейорда ауданындағы ("Хан Ордасы", "Құмақ", "Ұялы" ЖШС-да), Бөрлі ауданындағы ("Успеновка", "Бөрлі-астық" ЖШС-де) және Шыңғырлау ауданының шаруа қожалықтарында жылқының көшім тұқымдас түрлерін өсіруді нығайту жоспарлануда. Түйе еті мен шұбат өндіру Бұл өнімдерді өндіру ішкі нарыққа бағытталады. Сырым ауданындағы "Атамекен" шаруа қожалығы, Бөкейордасы ауданындағы "Хан ордасы" ЖШС мен "Имамеденов" шаруа қожалығында түйе санын ұлғайту да жоспарланып отыр. Құс еті мен жұмыртқа өндіру Құс еті мен жұмыртқа өндіру негізінен ішкі нарықтың сұранысын қанағаттандырумен олардың импортын шеттету бағытында жүргізіледі. Бұл саланы дамыту үшін "Аққанат" шаруа қожалығы мен "Уральское" мамандандырылған өндіріс ЖШС-де етті бағыттағы асыл тұқымды құс өсіруді қалпына келтіру жұмысын жалғастырып, Зеленов ауданындағы "Чирово" ЖШС-мен Сырым ауданындағы Алғабас және шолақ Аңқаты, Шыңғырлау ауданындағы "Жарас" шаруа қожалығы және Теректі ауданындағы "Чапаев" ЖАҚ-да жұмыртқа бағытындағы құс өсіру жұмыстарын қалпына келтіруді бастау қажет. 39-ші кесте 2003-2005 жылдардағы ауыл шаруашылығы малдарын тұқымдық аудандастыру және аймақтық мамандандыру Аудандар Ірі қара мал шаруашылығы Барлығы, мың бас Соның ішінде Сүтті Етті Мың бас Тұқым Мың бас Тұқым Ақжайық 47,5 6,5 Симментал 41,0 Қазақтың ақбасы Бөкей ордасы 27,9 1,9 Симментал 26,0 Қазақтың ақбасы Бөрлі 18,6 18,2 Симментал ала малы 0,4 Қазақтың ақбасы Жаңақала 31,1 2,0 Симментал 29,1 Қазақтың ақбасы Жәнібек 21,2 2,0 Симментал 19,2 Қазақтың ақбасы Зеленов 32,5 32,5 Симментал ала малы - Қазақтың ақбасы Казталов 45,4 2,0 Симментал 43,4 Қазақтың ақбасы Қаратөбе 18,3 1,3 Симментал 17,0 Қазақтың ақбасы Сырым 21,6 2,0 Симментал 19,6 Қазақтың ақбасы Тасқала 17,7 5,0 Симментал ала малы 12,7 Қазақтың ақбасы Теректі 34,6 22,6 Симментал ала малы 12,0 Қазақтың ақбасы Шыңғырлау 24,8 5,0 Симментал 19,8 Қазақтың ақбасы Орал қ. 3,4 3,0 Симментал 0,4 герефорд Жиынтығы: 344,6 104 - 240,6 - Аудандар Қой шаруашылығы Барлығы, мың бас Соның ішінде Етті-жүнді Етті-майлы және елтірлі Мың бас Тұқым Мың бас Тұқым Ақжайық 103,0 67,9 Ақжайық 35,1 Еділбай, қаракөл Бөкей ордасы 58,5 8,0 Кавказ 50,5 Еділбай Бөрлі 8,5 8,5 Ақжайық - - Жаңақала 109,3 - - 109,3 Еділбай Жәнібек 41,1 21,2 Волград Ақжайық 19,9 Еділбай Зеленов 13,0 13,0 Ақжайық - - Казталов 90,3 58,3 Кавказ Ақжайық 32,0 Еділбай Қаратөбе 35,8 17,8 Ақжайық 18,0 Еділбай,қаракөл Сырым 23,0 20,0 Кавказ Ақжайық 3,0 Еділбай Тасқала 29,0 26,0 Ақжайық 3,0 Еділбай Теректі 17,4 17,4 Ақжайық - Шыңғырлау 57,7 54,9 Ақжайық 2,8 Еділбай Орал қ. 1,6 1,1 Ақжайық 0,5 Еділбай Жиынтығы: 588,2 314,1 - 274,1 - Мың бас Аудандар Жылқы шаруашылығы Түйе шаруашылығы Шошқа шаруашылығы барлығы тұқым барлығы тұқым барлығы тұқым Ақжайық 5,8 Көшім 0,3 Қазақ бактрианы 0,4 Ірі ақ Бөкей ордасы 6,9 Көшім 1,3 Қазақ бактрианы - - Бөрлі 1,8 Көшім желісті тұқымы - 6,1 Ірі ақ Жаңақала 7,5 Көшім 1,1 Қазақ бактрианы 0,05 Ірі ақ Жәнібек 3,1 Көшім 0,01 Қазақ бактрианы 0,06 Ірі ақ Зеленов 3,1 Көшім желісті тұқымы 0,02 Қазақ бактрианы 17,7 Ірі ақ Казталов 6,7 Көшім 0,35 Қазақ бактрианы - - Қаратөбе 2,4 Көшім 0,06 Қазақ бактрианы - - Сырым 2,4 Көшім 0,02 Қазақ бактрианы 0,3 Ірі ақ Тасқала 2,5 Көшім 0,03 Қазақ бактрианы 1,7 Ірі ақ Теректі 4,0 Көшім желісті тұқымы - 4,0 Ірі ақ Шыңғырлау 3,6 Көшім 0,03 Қазақ бактрианы 1,1 Ірі ақ Орал қ. 0,3 Көшім - 1,0 Ірі ақ Жиынтығы: 50,1 3,2 32,4 3.5.2. Мал тұқымын асылдандыру ісі Қазіргі жай-күйі Облыстың мал шаруашылығындағы күрделі жағдай асыл тұқымды мал тұқымын дамытуға, асыл тұқымды мал тұқымының санын қысқартып, гендік қорды жоғалту мен табынның өнімділігін төмендетуге жетелеген көптеген ұйымдастыру, экономикалық және құқықтық бағыттағы мәселелерге және селекциялық мал тұқымын асылдандыру жұмыстарына кері әсерін тигізді. Бұдан бұрын облыс республикадағы мал шаруашылығын асылдандыру жөнінен ірі аймақ болып есептелді. 40-тан астам шаруашылық облысымыздағы асыл тұқымды мал өсіру жұмысын жетілдіруімен айналысты. Қазіргі кезде мал шаруашылығыны асылдандыру базасы 10 асылдандыру шаруашылығына берілсе, олардың 5-і асыл тұқымды мал зауыттары, ал 5-і асыл тұқымды мал өсіру шаруашылықтары. 40-шы кесте Асыл тұқымды мал басымен құс санының динамикасы мың бас 01.01.90 ж. жағдай бойынша 01.01.01 ж. жағдай бойынша Мал бас саны, барлығы С.і. Мал бас саны, барлығы С.і. Асыл тұқымды шаруа шылық тар саны С.і. асыл тұқым ды мал басы С.і ана лығы Асыл тұқым ды мал Асыл тұқымды шаруа шылық тар саны С.і. асыл тұқым ды мал басы С.і ана лығы Асыл тұқым ды мал ІҚМ 761,4 24 103,1 28,7 13,5 336,1 9 6,1 2,3 1,8 С.і. етті 533,4 16 79,0 21,4 14,8 238,6 5 5,1 1,9 2,1 Сүтті 228,0 8 24,1 7,3 10,6 97,5 4 1,0 0,4 1,0 Қой 2423,2 13 237,3 170,6 9,8 571,8 4 28,2 19,3 4,9 С.і етті-майлы 450,0 6 91,5 79,0 20,3 182,9 3 22,5 15,1 12,3 Етті-жүнді 1715,4 5 86,7 47,9 5,0 388,9 1 5,7 4,2 1,5 Шошқа 66,3 1 2,5 0,8 3,8 26,3 - - - - Жылқы 105,5 5 10,5 3,2 10,0 58,9 2 0,4 0,2 0,7 Түйе 4,0 1 0,5 0,3 12,5 3,2 1 0,3 0,2 9,4 Құс 1799,4 - - - - 364,6 - - - - 01.01.02 ж. жағдай бойынша Мал бас саны, барлығы С.і. Асыл тұқымды шаруашылықтар саны С.і. асыл тұқымды мал басы С.і аналығы Асыл тұқымды мал ІҚМ 344,6 3 5,1 2,0 1,5 С.і. етті 244,6 3 4,9 1,9 2,0 Сүтті 100,0 1 0,2 0,07 0,2 Қой 588,2 4 29,8 18,4 5,0 С.і етті-майлы 188,2 3 23,6 14,5 12,5 Етті-жүнді 400,0 1 6,2 3,9 1,5 Шошқа 32,4 - - - - Жылқы 50,2 2 0,4 0,1 1,0 Түйе 3,3 1 0,3 0,2 10,0 Құс 440,0 Соңғы 10 жылда асыл тұқымды ірі қара мал саны 103,1 мың бастан 5,1 мың басқа немесе 20 есе азайғаны, асыл тұқымды қойлар саны 237,3 мың бастан 29,8 мың басқа немесе 8 есеге азайғаны байқалады. Көшім асыл тұқымды жылқылар саны 10 мыңнан 400 басқа немесе 25 есе кеміген. Бұл мәліметтер, облыста құнды гендік қор құру жағдайында, әсіресе сирек және саны аз тұқымдар еділбай, етті-жүнді ақжайық тұқымы, көшім тұқымды жылқылар және т.б. құрып кету қаупі туындап отырғанның дәлелдейді. Облыстағы сүтті ірі қара мал шаруашылығының асыл тұқымды базасы едәуір төмендеп кетуі қамқорлықты қажет етеді. Қазіргі уақытта облыс бойынша қалған үш асыл тұқымды шаруашылық, асыл тұқымды сүтті ірі қара мал шаруашылығымен айналысқан ("Орал ауыл шаруашылық тәжірибе станциясы" РМКК, "Покатилов" ЖШС, "Асан АФ" ЖШС) ҚР ауыл шаруашылық Министрлігінің бұйрығымен мал басының саны мен сүт өнімділігінің төмендігі талаптарға сәйкес келмеуі асыл тұқымды шаруашылық категориясынан шығарылып тасталды. Облыс бойынша қаракөл, шошқа, құс шаруашылықтарының асыл тұқымды базалары мүлдем жойылып кеткен. Асыл тұқымды мал шаруашылығындағы қалыптасқан дағдарысты жағдайдың негізгі себебі асыл тұқымды шаруашылықтарды ойластырылмаған реформалау және өсіріліп отырған малдың құнды гендік қорын жеке пайдалануға берілуі, мемлекеттік ықпалдың әлсіреуі, асыл тұқымды малды сақтау мен мақсатты жұмсауға бақылау мен реттеудің, асыл тұқымды мал шаруашылығы субъектілеріне қаржылық және материалдық қолдаудың жеткіліксіздігі болып табылады. Қазіргі күнде облыстағы аттестацияланған асыл тұқымды мал шаруашылығы субъектілеріне республикалық бюджеттен мемлекеттік қолдаудың негізгі нысандары болып: - асыл тұқымды мал шаруашылығы субъектілерін асыл тұқымды өнімді (асыл тұқымды төлді, өндірістік - бұқаның ұрығын) сатқаны үшін субсидия беру. Қазіргі уақытта облыста ауыл шаруашылық малдарын қолдан ұрықтандыруды қолданудың көлемін көбейту есебінен табынды өз төлінен өсіруді жақсарту үшін шаралар алынуда. 2002 жылы облыста сиырлар мен қашарларды жасанды ұрықтандыратын 80 қосын ашылып, жұмыс жасауда, облыстың "сүтті бөлігі" жасанды ұрықтандырумен толық қамтылған, 2003 жылы тағы да 12 қосын, 2004 жылы 8 қосын ашылады. 2005 жылы облыс бойынша барлығы 100 қолдан ұрықтандыру қосындары жұмыс жасайтын болады. Проблемалар: бағалы гендік қордың, әсіресе келешектегі селекциядағы жұмысқа қажетті сирек кездесетін және саны аз тұқымдардың жойылып кету қаупінің төнуі ғалымдар мен практиктердің көп жылдық еңбегімен жасалған малдың отандық тұқымдары мен тұрпаттарының нашарлауына әкеп соғады; барлығы 10 асыл тұқымды шаруашылық қана қалды, 1991 жылқымен салыстырғанда асыл тұқымды мал басының үлес салмағы: ірі қара мал - 13,5 %-дан 1,5 %-ға дейін, қой 9,8 %-дан - 5,0 %-ға дейін, жылқы 10-нан 1%-ға дейін қысқарды, бұл облысымыздың асыл тұқымды төлге мұқтаждығын өтей алмайды. табынды өз төлінен өсіруде тегі (гендік тұрпаты) мен өнімділік сапасы белгісіз "қолтума" малдардың барлық жерде пайдалануы малдың тұқымдылығы нашарлауына, сондай-ақ өнімділігі азаюына және тиісінше алынатын өнімнің өзіндік құнының қымбаттауына әкеп соғады; мал шаруашылығындағы мал тұқымын асылдандыру ісін қаржылай қолдаудың көлемі аз болуы, асыл тұқымды мал шаруашылығымен айналысатын ауыл шаруашылық өндірушілерін қаражаттандырудың анық тетіктерінің болмауы малдардың құнды гендік қорын сақтау және молайту саласындағы қиын жағдайды түзете алмайды. Шаралар: асыл тұқымды мал шаруашылығына мемлекеттік қолдау бюджеттік субсидия берудің түрі мынадай бағытта: - өткізілген асыл тұқымды төлді жартылай арзандату; - өткізілген асыл тұқымды бұқаның ұрығын жартылай арзандату; - ауылшаруашылық малдарының аналық мал басын өсіруге; - ірі қара мал шаруашылығында жасанды ұрықтандыруды ұйымдастыруға (криогенді және лабораториялық құрал-жабдықтарды сатып алуға, техник-ұрықтандырушыларды дайындау); - асыл тұқымды мал шаруашылығымен айналысатын ауылшаруашылық тауар өндірушілеріне жеңілдетілген несие беру. Қаржымен қамтамасыз ету: 41-ші кесте млн. теңге Бюджеттік бағдар Жылдар 2002 2003 2004 2005 Республикалық бюджет Асыл тұқымды жас төл және өндіруші бұқалардың ұрықтарын сатып алудың құнын арзандату 30,1 33,0 34,0 32,0 Заем (ауылшаруашылығын жекешелендірілгеннен кейінгі қолдау жобасы) 58 52 50 Асыл тұқымды сүтті тұқымның төлін сатып алуға ұзақ мерзімді жеңілдетілген несие беру, барлығы - 38 37 35 С.і. "Орал ауылшаруашылық тәжірибе станциясы " РМКК Орал қаласы - 200 бас "Асан" АФ ЖШС Зеленов ауданы - 200 бас Каркула ШҚ Зеленов ауданы - 200 бас "Покатиловка" ЖШС Теректі ауданы - 200 бас "Чапаев" ЖАҚ Теректі ауданы - 300 бас "Акас" ШҚ Теректі ауданы - 200 бас "Өсімтал" (Жамансариев Е.) ШҚ Тасқала ауданы - 200 бас - - - - - 5 5 5 5 8 5 5 5 5 5 5 7 5 5 5 5 5 5 5 5 5 сирек және саны аз тұқымды малдар санын сақтау және көбейту үшін ұзақ мерзімді жеңілдетілген несие беру, барлығы сомасы: - 20 15 15 С.і: Тасқала ауданы, "Жумала" ЖШС, асыл тұқымды қалыптастырушы етті-жүнді ақжайық қойлары Жаңақала ауданы, "Кушум" ЖШС, асыл тұқымды зауыты көшім жылқылары Жаңақала ауданы, Сергазиева ШҚ жылқы зауыттары - көшім жылқылары Бөкейордасы ауданы, "Хан Ордасы" ЖШС - казақ бактрианы түйелері 5 5 5 5 6 3 3 3 9 2 2 2 Облыстық бюджет: - асыл тұқымды аналық малды ұстау құнын жартылай арзандату 23,6 23,6 23,6 Басқа көздер (жеке қаражаттар және инвестициялар), барлығы С.і: Бөрлі ауданы "Урал" ЖШС - 200 бас Бұрлі ауданы "Ақсай " ҰШК - 200 бас 10 5 5 10 5 5 10 5 5 Тиісті қаржы жылына сәйкес республикалық бюджет жобасын республикалық бюджеттік комиссияның қарау нәтижелері бойынша бекітілген заңнамалық ретте бөлінетін қаржы көлемі нақтылануы мүмкін. Күтілетін нәтиже: Малдың барлық түрлерінің асыл тұқымды төлдің өзіндік құнының арзандауы асыл тұқымды өнім өндіру көлемін едәуір өсіреді және жақсартылған табындары бар асыл тұқымды жаңа шаруашылықтар құруға мүмкіндік береді; Сиырларды жақсартқыш тұқымды бұқалардың ұрығы мен қолдан ұрықтандыру жолымен табындардың сапалы жағдайын қамтамасыз ету мал санын 2001 жылы 3,5 мыңнан, 2005 жылы 25 мыңға дейін жеткізуге мүмкіндік береді. Облыс бойынша ауыл шаруашылығы малдарының асыл тұқымды басының санын көбейту өсірілетін малдың өнімдік сапасын көтеруге, түпкі нәтижесінде мал шаруашылығы өнімдерін арттыруға әкеліп соғады. 3.5.3. 2003-2005 жылдардағы мал шаруашылығы өнімдерін өндіру мен мал басының өсімі 42-ші кесте 2003-2005 жылдарға мал басы және құс санын болжау жыл аяғына, мың бас Аудандар Ірі қара мал нақты баға болжам 2001 ж. 2002 ж. 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. 2005 ж. % 2001 ж. Ақжайық 47,5 48,2 49,2 50,7 52,5 110,5 Бөкей ордасы 27,9 28,4 29,0 29,9 31,0 111,1 Бөрлі 18,6 19,0 19,4 20,1 20,8 111,8 Жаңақала 31,1 31,6 32,3 33,3 34,5 110,9 Жәнібек 21,1 22,0 22,5 23,2 24,0 113,7 Зеленов 32,5 33,1 33,8 34,9 36,1 111,1 Казталов 45,4 46,2 47,2 48,7 50,4 111,0 Қаратөбе 18,3 18,7 19,1 19,8 20,5 112,0 Сырым 21,7 22,1 22,6 23,3 24,1 111,0 Тасқала 17,7 18,1 18,5 19,2 19,8 111,9 Теректі 34,6 35,3 36,0 37,1 38,4 111,0 Шыңғырлау 24,8 25,3 25,8 26,6 27,5 110,9 Орал қ. 3,4 3,5 3,6 3,7 3,9 114,7 Жиынтығы: 344,6 351,5 359,0 370,5 383,5 111,3 Аудандар Қой және ешкі нақты баға болжам 2001 ж. 2002 ж. 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. 2005 ж. % 2001 ж. Ақжайық 103,0 106,0 108,1 110,7 112,9 109,6 Бөкей ордасы 58,5 60,2 61,4 62,9 64,0 109,4 Бөрлі 8,5 8,8 8,9 9,2 9,5 111,7 Жаңақала 109,3 112,4 114,6 117,3 119,6 109,4 Жәнібек 41,1 46,0 46,9 48,0 48,9 118,9 Зеленов 13,0 13,3 13,5 13,9 14,4 110,7 Казталов 90,3 92,1 94,0 96,2 98,1 108,6 Қаратөбе 35,8 36,8 37,5 38,4 39,2 109,5 Сырым 23,0 23,5 24,0 24,6 25,2 109,5 Тасқала 29,0 29,6 30,2 30,9 31,5 108,6 Теректі 17,4 17,9 18,2 18,7 19,2 110,3 Шыңғырлау 57,7 58,7 59,9 61,3 62,5 108,3 Орал қ. 1,8 1,7 1,8 1,9 2,0 125,0 Жиынтығы: 588,4 607,0 619,0 634,0 647,0 110,0 жыл аяғына, мың бас Аудандар жылқы нақты баға болжам 2001 ж. 2002 ж. 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. 2005 ж. % 2001 ж. Ақжайық 5,8 6,0 6,2 6,6 7,0 120,7 Бөкей ордасы 6,9 7,2 7,5 8,0 8,5 123,2 Бөрлі 1,8 2,3 2,5 2,7 2,9 161,1 Жаңақала 7,5 7,9 8,2 8,7 9,2 122,7 Жәнібек 3,1 3,3 3,6 3,8 4,0 129,0 Зеленов 3,1 3,3 3,6 3,8 4,0 129,0 Казталов 6,7 7,2 7,5 8,0 8,5 126,9 Қаратөбе 2,4 2,6 3,0 3,2 3,4 141,7 Сырым 2,5 2,6 2,9 3,1 3,3 132,0 Тасқала 2,5 2,7 3,0 3,2 3,4 136,0 Теректі 4,0 4,3 4,5 4,8 5,1 127,5 Шыңғырлау 3,6 3,9 4,2 4,5 4,8 133,3 Орал қ. 0,3 0,5 0,7 0,8 0,9 300,0 Жиынтығы: 50,2 53,8 57,4 61,2 65,0 129,5 Аудандар шошқа нақты баға болжам 2001 ж. 2002 ж. 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. 2005 ж. % 2001 ж. Ақжайық 0,3 0,4 0,4 0,4 0,4 133,3 Бөкей ордасы - - - - - - Бөрлі 6,1 6,2 6,4 6,6 7,0 114,7 Жаңақала 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 100,0 Жәнібек 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 100,0 Зеленов 17,7 18,1 18,5 19,2 20,3 114,7 Казталов - - - - - - Қаратөбе - - - - - - Сырым 0,3 0,5 0,7 0,7 0,7 233,3 Тасқала 1,7 1,8 1,8 1,9 2,0 117,6 Теректі 4,0 4,1 4,2 4,4 4,6 115,0 Шыңғырлау 1,1 1,5 1,5 1,6 1,7 154,5 Орал қ. 1,0 1,2 1,3 1,4 1,5 150,0 Жиынтығы: 32,4 34,0 35,0 36,4 38,4 118,5 жалғасы жыл аяғына, мың бас Аудандар түйе нақты баға болжам 2001 ж. 2002 ж. 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. 2005 ж. % 2001 ж. Ақжайық 0,31 0,34 0,36 0,39 0,41 132,2 Бөкей ордасы 1,26 1,36 1,44 1,53 1,63 129,3 Бөрлі - - - - - - Жаңақала 1,13 1,13 1,21 1,27 1,36 120,3 Жәнібек 0,02 0,02 0,02 0,02 0,04 200,0 Зеленов 0,03 0,03 0,03 0,03 0,04 133,3 Казталов 0,35 0,37 0,39 0,41 0,44 125,7 Қаратөбе 0,06 0,06 0,06 0,06 0,06 100,0 Сырым 0,03 0,03 0,03 0,03 0,04 133,3 Тасқала 0,03 0,03 0,03 0,03 0,04 133,3 Теректі - - - - - - Шыңғырлау 0,03 0,03 0,03 0,03 0,04 133,3 Орал қ. - - - - - - Жиынтығы: 3,25 3,4 3,6 3,8 4,1 126,1 Аудандар Құс нақты баға болжам 2001 ж 2002 ж. 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. 2005 ж. % 2001 ж. Ақжайық 40,6 47,2 52,6 58,5 64,8 159,6 Бөкей ордасы 10,5 11,6 13,0 14,5 16,2 154,3 Бөрлі 53,5 54,3 60,5 67,3 74,5 139,2 Жаңақала 13,8 14,0 15,6 17,4 19,5 141,3 Жәнібек 11,3 11,5 13,0 14,5 16,2 143,3 Зеленов 139,8 166,7 185,9 206,9 229,2 163,9 Казталов 27,0 27,5 30,6 34,1 37,8 140,0 Қаратөбе 12,8 13,5 15,2 16,9 18,7 146,1 Сырым 14,6 14,8 16,6 18,5 20,5 140,4 Тасқала 32,9 34,2 38,1 42,4 47,0 142,8 Теректі 47,6 50,1 55,9 62,2 68,9 144,7 Шыңғырлау 19,4 20,1 22,4 24,9 27,6 142,2 Орал қ. 18,2 18,5 20,6 22,9 25,4 139,5 Жиынтығы: 442,0 484,0 540,0 601,0 666,3 150,7 Ауыл шаруашылығы мал бас санын көбейту табынды өз төлінен өсіруді жақсарту, селекциялық асылдандыру жұмыстарын сақтау, індет және инвазиялық ауруларды жою, мал азығы базасын нығайту арқылы қол жеткізіледі. 2005 жылы 2001 жылмен салыстырғанда мал басының өсімі мүйізді ірі қарадан - 111,3 %, қой мен ешкіден сәйкесті - 110 %, жылқыдан - 129,5 %, түйеден - 126,1 %, шошқадан - 118,5 %, құстан - 150,7 % құрайды. 43-ші кесте 2001-2005 жылдарда ет, сүт, жұмыртқа, жүн өндіру жыл аяғына, мың тонна Аудандар Ет, сойыс салмағында нақты баға болжам 2001 ж. 2002 ж. 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. 2005 ж. % 2001 ж. Ақжайық 4,0 4,1 4,3 4,6 5,1 127,5 Бөкей ордасы 2,5 2,7 2,8 2,9 3,1 124,0 Бөрлі 2,4 2,6 2,7 2,8 3,0 125,0 Жаңақала 3,3 3,5 3,7 3,9 4,2 127,3 Жәнібек 2,2 2,2 2,3 2,4 2,6 118,2 Зеленов 4,0 4,2 4,4 4,7 5,1 127,5 Казталов 3,8 3,9 4,1 4,3 4,6 121,0 Қаратөбе 1,1 1,1 1,2 1,3 1,4 127,3 Сырым 1,2 1,4 1,5 1,6 1,7 141,7 Тасқала 1,5 1,6 1,7 1,8 1,9 126,7 Теректі 2,9 3,0 3,2 3,4 3,7 127,6 Шыңғырлау 2,2 2,4 2,5 2,6 2,8 127,3 Орал қ. 0,4 0,5 0,6 0,7 0,8 200,0 Жиынтығы: 31,5 33,2 35,0 37,0 40,0 127,0 Аудандар Сүт нақты баға болжам 2001 ж. 2002 ж. 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. 2005 ж. % 2001 ж. Ақжайық 23,03 23,2 23,7 23,9 24,9 108,1 Бөкей ордасы 10,04 10,1 10,3 10,4 10,8 107,5 Бөрлі 20,89 21,4 21,8 22,0 22,9 109,6 Жаңақала 8,18 8,5 8,7 8,8 9,3 113,7 Жәнібек 9,52 9,5 9,7 9,8 10,2 107,1 Зеленов 32,48 32,9 33,5 33,8 35,2 108,4 Казталов 17,27 17,3 17,6 17,8 18,6 107,7 Қаратөбе 7,42 7,6 7,8 7,9 8,3 111,8 Сырым 8,19 8,3 8,6 8,7 9,1 111,1 Тасқала 10,35 10,4 10,6 10,7 11,1 107,2 Теректі 24,51 24,6 25,1 25,3 26,4 107,7 Шыңғырлау 12,86 13,1 13,4 13,5 14,1 109,6 Орал қ. 4,69 4,7 4,8 4,9 5,2 110,9 Жиынтығы: 189,4 191,6 195,6 197,5 206,1 108,8 Жыл аяғына, млн. дана, тонна Аудандар Жұмыртқа нақты баға болжам 2001 ж. 2002 ж. 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. 2005 ж. % 2001 ж. Ақжайық 2,9 3,0 3,3 3,5 3,7 127,6 Бөкей ордасы 0,97 1,0 1,1 1,2 1,3 134,0 Бөрлі 5,0 5,3 5,9 6,3 6,7 134,0 Жаңақала 0,88 0,9 1,0 1,1 1,3 147,7 Жәнібек 1,03 1,2 1,3 1,4 1,5 145,6 Зеленов 7,9 8,3 9,2 9,9 10,6 134,2 Казталов 2,2 2,3 2,6 2,8 3,0 136,3 Қаратөбе 0,81 1,0 1,1 1,3 1,4 172,8 Сырым 0,98 1,0 1,1 1,2 1,3 132,6 Тасқала 2,85 2,4 2,7 2,9 3,1 108,8 Теректі 4,92 5,5 6,1 6,6 7,1 144,3 Шыңғырлау 1,53 1,6 1,8 1,9 2,0 130,7 Орал қ. 1,27 1,5 1,8 1,9 2,0 157,5 Жиынтығы: 33,24 35,0 39,0 42,0 45,0 135,4 Аудандар Жүн нақты баға болжам 2001 ж. 2002 ж. 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. 2005 ж. % 2001 ж. Ақжайық 267 283 288,6 294,4 298,0 111,6 Бөкей ордасы 223 236 240,7 245,5 248,4 111,4 Бөрлі 44 38 38,7 40,0 41,5 94,3 Жаңақала 229 243 247,8 252,7 255,7 111,6 Жәнібек 167 177 180,5 184,1 186,2 111,5 Зеленов 35 37,1 37,8 39,0 39,5 112,8 Казталов 293 310,5 316,7 323 326,9 111,5 Қаратөбе 93 106,6 108,7 110,8 112,1 120,5 Сырым 87 92,2 94,0 95,9 97,0 111,5 Тасқала 74 80,4 82,0 83,6 84,6 114,3 Теректі 80 84,0 85,7 87,4 88,4 110,5 Шыңғырлау 153 162,0 165,2 168,5 170,5 111,4 Орал қ. 3 3,2 3,6 4,1 4,2 140,0 Жиынтығы: 1748 1853 1890 1929 1953 111,7 44-ші кесте Былғары шикізат өндірісі мың дана Былғары шикізаты нақты баға болжам 2001 ж. 2002 ж. 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. Ірі 158,1 163,2 169,4 178,5 191,2 Ұсақ 297,6 304,6 320,9 328,5 340,1 Күтілетін нәтиже: 2005 жылы 2001 жылғы деңгеймен салыстырғанда табындарды өз төлінен өсіруді жақсарту және сақтау, мал санын көбейту есебінен өнім өндіру: еттен - 27,0 % (31,5 және 40 мың тонна), сүттен - 8,8 % (189,4 және 206,1 мың тонна), жұмыртқадан - 35,4 % (33,2 және 45 млн. дана), жүннен - 11,7 % (1748 және 1953 тонна), тері шикізатының ірісінен - 20,9 % (158,1 және 191,2 мың дана) және ұсағынан - 14,3 % (297,6 және 340,1 мың дана) көбейеді; бәсекеге қабілетті өнімдерді өндіруді көбейту және тұтас экспорттық мүмкіндігін көтеру, ішкі нарықты толықтыру және сәйкесті импорттық өнімдерді ығыстырып шығару; дайындау пункттері жүйесін құру және бағдарламаны жүзеге асыруға жағдай жасау; экспортқа шығаруды өсіру арқылы саланың басым бағыттарын тиімді өркендету және сатып алу бағасын көтеруді қамтамасыз ету; мал шаруашылығында және құс шаруашылығында асыл тұқымды базаларды қалпына келтіруге жағдай жасау; мал шаруашылығы салаларында 2003 жылы - 775, 2004 жылы - 828, 2005 жылы - 914 қосымша жұмыс орындары ашылады.

3.6. Ветеринария Ағымдағы жай-күйі Күні кешегі дейін (1997 жылға дейін) облыс бойынша мемлекеттік ветеринарлық қызметтің кең тармақталған жүйесі жұмыс жасады. Бұған мекемелер: "Ветсанотряд", "ауыл шаруашылығы малдарының туберкулез, бруцеллез ауруларымен күресетін экспедиция", аудандық ветстанциялар, аудандық ветзертханалар, ветучаскелер енгізілді. Тіпті осындай жүйенің өзінде мал шаруашылығында ветеринарлық істі ұйымдастыру белгілі қиындықтарды қалыптастырды. Мемлекеттік ветеринарлық мекемелердің жойылуына және ұжымдық шаруашылықтардың тарауына байланысты көптеген ветеринарлық дәрігерлер жұмыссыз қалды. 1999 жылы жаңадан құрылған Қазақстан Республикасы АШМ-нің ветеринарлық құрылымының аумақтық басқармасы тек бақылау және қадағалау функцияларымен шұғылданды. Профилактикалық және емдеу шараларымен ешкім айналыспайтын жағдай қалыптасты. Бұл және облыста 20-дан астам инфекциялық аурулардың табиғи ошағы бар уақытта орын алды. Сондықтан ветеринарлық іс-шараларсыз қалыпты жағдайды сақтау мүмкін емес. Облыста 4 аудан бруцеллез бойынша залалды аймақ болып табылады, жыл сайын туберкулездің бөлінуі тіркеледі. Ветеринарлық жұмысты бәсекелес ортаға беру (ветеринарлық ЖШС-дің құрылуы) іс жүзінде өзін-өзі ақтамайды. Осы жағдайда облыс басшылығымен "Мал дәрігерлік жәрдем" мемлекеттік коммуналдық қазыналық кәсіпорын (МКҚК) құрылды. Коммуналдық кәсіпорын өзінің үш жылдық қызметінде облыста ветеринарлық қызметті қалпына келтіруде белгілі бір жұмыс жасады. Күні бүгінге МКҚК өзінің штатында барлық аудан орталықтары мен селолық (ауылдық) округтарда 330-дан астам ветеринарлық маманды біріктіреді. "Мал дәрігерлік жәрдем" МКҚК-ның құру және нығайту ветеринарлық қызмет көрсетуді едәуір жеңілдетті, бірақ түпкілікті проблеманы шешкен жоқ. Ең басты себебі - ветеринарлық шараларды тендерлік негізде жүргізуде. Соңғы екі жылда тендер объективті және субъективті себептерге байланысты кешіктіріліп өткізіледі. Мұның өзі профилактикалық шараларды уақытында өткізуге кері әсер етеді. Облыста селолық (ауылдық) округтарды қамтитын ветеринарлық мамандардың жетіспеушілігі өткір күйінде қалып отыр. Бір маманға жүктеме белгіленген нормативтен екі есе асып кетеді. Облыстың селоларында ветеринарлық емдеу орындары, дәріханалар, мал сою пункттері, мал қорымдары жоқ. Ауданның ветеринарлық зертханалары техникалық жабдықталуы жөнінен қазіргі заман жағдайынан көп артта қалған. Вирустық және бактериологиялық ауруларға патологиялық материалдарды жүздеген километр жердегі облыс орталығына тасуға тура келеді. Облыс ветеринарларында арнайы автокөліктер, ұтқыр бұқаралау (дезинфекциялау) қондырғылары жоқ. Проблемалар: төмен және тұрақсыз жалағының салдарынан жоғары білікті ветеринарлық мамандардың тапшылығы (зәрулігі). республикалық бюджеттен селолық және поселкелік округтердің ветеринарлық инспекторларымен қамтылмауы (қажетті 161 инспектордың орнына тек қана 43 маман жұмыс жасайды). облыста биопрепараттар мен дәрі-дәрмектерді әкелу және сақтау функцияларымен айналысатын тұрақты жабдықтау органның болмауы. Облыста вакцинамен жабдықтауда жиі үзіліс орын алды, мұның өзі эпизоотикалық жағдайға кері әсер етеді. шекарадағы ветеринариялық бақылау пункттері мен постыларды қызметтік үй жайымен, байланыс құралдарымен, көлікпен қамтамасыз етілмеуі. Тірі малды, мал шаруашылығы өнімдері мен шикізаттарын шекаралас елдердің аумақтары арқылы бақылаусыз өтуі жағдайлары да болып отырады. ветеринарлық қызметті материалдық-техникалық жабдықтау өте төмен дәрежеде, мал шаруашылығына қызмет көрсететін арнайы автокөліктер, бұқаралы қондырғылар жоқ. облыс аудандарының зертханаларында тиісті бөлімдер мен құрал жабдықтардың және реактивтердің болмауынан вирустық және бактериологиялық ауруларға дәл диагноз қоюға мүмкіндіктің жоқтығы. Шаралар: жыл сайынғы жоспарлы ветеринарлық алдын алу, эпизоотияға қарсы және ветеринариялық диагностикалық іс-шараларды толық көлемінде жүргізу үшін қаржыны уақытылы бөлу; селолық округтерде ветинспекторлардың санын республикалық бюджет есебінен 161 бірлікке дейін жеткізу қажет; ауыл шаруашылығы малдарының ең кемінде 80 пайызын қамтитындай инфекциялық ауруларға қарсы міндетті түрде иммунделуін және диагностикалық зерттелуін қамтамасыз ету; ветеринариялық зертханаларды техникалық жарақтандыру үшін бүгінгі талаптарына сәйкес келетін қазіргі заманғы құрал жабдықтар мен аппаратура сатып алу қажет; селоларда дезотрядтар мен ветеринариялық-санитариялық объектілерді (ветеринариялық дәріханалар, емдеу орындары, мал қорымы) ұйымдастыру мәселелерін шешу. 45-ші кесте 2003-2005 жылдарда қолдан ұрықтандыруды жүргізуге облыстық бюджеттен қажетті қаражаттар көлемі 2002 ж. 2003 ж. қолдан ұрықтал ғандыру пункттері қолдан ұрықтан дырумен қамтылуы облыстық бюджеттен бөлінгені, млн. теңге қолдан ұрықтал ғандыру пункттері қолдан ұрықтан дырумен қамтылуы облыстық бюджеттен қажетті қаражаттар, млн. теңге криоген және лабора ториялық құралдар жинақтау техник- ұрықтан дырушы лар даярлау криоген және лабора ториялық құралдар құрастыру техник- ұрықтан дырушы лар даярлау Ақжайық 5 10 6 1,5 200,0 Бөкей ордасы Бөрлі 10 2,5 11 3,0 500,0 Жаңақала 3 0,9 3 0,9 100,0 Жәнібек 3 0,9 300,0 Зеленов 23 4,5 25 5,0 500,0 Казталов 2 0,6 3 0,9 200,0 Қаратөбе 3 0,9 3 0,9 100,0 Сырым 4 0,8 5 1,0 200,0 Тасқала 3 0,8 5 1,0 200,0 Теректі 12 1,8 15 2,5 500,0 Шыңғырлау 4 0,7 7 1,0 300,0 Орал қ. 5 1,5 6 1,8 300,0 Жиынтығы: 74 16,0 9,0 92 20,4 3400,0 400,0 2004 ж. 2005 ж. қолдан ұрық талған дыру пункттері қолдан ұрық танды румен қамтылуы облыстық бюджеттен бөлінгені, млн. теңге қолдан ұрық талған дыру пункт тері қолдан ұрық танды румен қамтылуы облыстық бюджеттен қажетті қаражаттар, млн. теңге криоген және лабора ториялық құралдар құрастыру техник- ұрық тандыру шылар даярлау криоген және лабора ториялық құралдар құрастыру техник- ұрық танды рушылар даярлау Ақжайық 7 1,8 200,0 7 2,0 150,0 Бөкей ордасы Бөрлі 12 3,0 200,0 12 3,2 200,0 Жаңақала 3 0,9 100,0 3 1,0 100,0 Жәнібек 3 0,9 100,0 3 1,0 100,0 Зеленов 26 5,2 300,0 26 5,5 300,0 Казталов 4 1,0 250,0 4 1,0 100,0 Қаратөбе 4 1,0 250,0 4 1,0 100,0 Сырым 6 1,2 250,0 6 1,5 150,0 Тасқала 6 1,2 250,0 6 1,5 150,0 Теректі 16 3,0 250,0 16 3,7 200,0 Шыңғырлау 7 1,0 100,0 7 1,5 150,0 Орал қ. 6 2,0 100,0 6 2,0 150,0 Жиынтығы: 100 22,2 2350,0 400,0 100 25,0 1850,0 400,0 Қаржымен қамтамасыз ету: 46-ші кесте 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. Республикалық бюджет, млн. теңге Эпизоотияға қарсы күрес (N 35 бағдарлама) 62,70 80,6 117,68 Ауылшаруашылық малдары және құстардың туберкулезі мен бруцеллезіне қарсы күрес (N 66 бағдарлама) 28,89 4,11 17,02 Жиынтығы: 91,59 84,71 134,7 Облыстық бюджет, млн. теңге Аса қауіпті жұқпалы ауруларына қарсы күрес (N№30 бағдарлама) 36,2 38,5 40,7 Ауру малдарды алыстату кезінде келтірілетін залалын өтеуге қаражат бөлу 35,0 35,0 35,0 Сиырлар мен қашарларды қолдан ұрықтандыру көлемін және торларын кеңейту 3,4 2,4 1,9 Техник-ұрықтандырушыларды даярлау және қайта даярлау 0,4 0,4 0,4 Жиынтығы: 47-ші кесте Материалдық-техникалық жарақтандыру бойынша шығыстардың қажеттілігі 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. Облыстық бюджет, млн. теңге Сойыс пункттерінің құрылысына қаражат бөлу 26,8 26,8 26.8 Мал қорымдар құрылысына қаражат бөлу 10,7 10,7 10,7 Жиынтығы: 37,5 37,5 37,5 Бөлінетін қаржының көлемі тиісті қаржы жылына арналған республикалық бюджеттің жобасын республикалық бюджет комиссиясы қарауының нәтижелері бойынша заңнамада белгіленген тәртіппен нақтылануы мүмкін. Күтілетін нәтижелер: облыстың эпизоотикалық қолайлы жағдайын қамтамасыз ету; малдар мен құстарды аса қауіпті аурулардан (оның ішінде адамдар мен малдарға бірдей қатысты) қорғау; малдан алынатын өнімдер мен шикізаттардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету; облыс территориясын жұқпалы аурулар қоздырғыштарынан қорғау; облыста асыл тұқымды мал шаруашылығын өркендетуді қамтамасыз ету.

3.7. Қайта өңдеу өнеркәсібін дамыту Ағымдағы жағдайы. Қазіргі уақытта облыста ауыл шаруашылығы шикізатын өңдеу саласында 9 ірі және орта, 73 шағын кәсіпорын, селоларда 179 цехтар жұмыс жасайды. Облыста ұн тарту, соған орай наубайхана өнеркәсібі жақсы дамыған. "Желаев нан өнімдері комбинаты" ААҚ-ы тек қана облыста емес, сонымен қатар республикадағы ірі ұн тарту кәсіпорны болып табылады. Оның құрамында диірмен зауыты, дайындау және өнеркәсіптік элеваторлары бар. Диірмен зауытының жоғары өнімді құрал жабдығы жылына 150 мың тоннаға дейін дән өңдеуге мүмкіндік береді. 2001 жылы олар арқылы 51,6 тонна немесе облыста өндірілетін ұнның жалпы көлемінің 83,8 пайызы өндірілді. Тұтас комбинат бойынша өнім өндіру көлемі 730,8 млн. теңгені құрады. Ірі кәсіпорындар қатарына, сонымен қатар облыстық сүт комбинаты "Береке" ААҚ-ы жатады. Олар сүт, ет, көкөніс және жеміс өнімдерін өңдеу мен айналысады, сүт, ет және басқа да өнімдердің, соның ішінде майдың, ірімшіктің, майонездің, балмұздақтың, ет және балық консервілерінің, шұжықтың әр алуан түрлерін шығарады. Комбинаттың облыс аудандарында өзінің дайындау сауда жүйелері және Атырау мен Ақтау қалаларында дүкендері бар. 2001 жылы олар арқылы 499 млн. теңгенің өнімі өндірілді немесе 2000 жылғы деңгеймен 154,7 пайыз құрайды. Облыстың сүт өндіру саласында тағы бір кәсіпорын "Ақсай тағамдары" ЖШС жұмыс жасайды. Кәсіпорын Ақсай қаласында орналасқан, 1992 жылы іске қосылған шетелдік құрал жабдықтары бар. Сүт зауытының өндірістік қуаты тәулігіне қазіргі заманғы технологиямен 25 тонна сүт өңдеуге мүмкіндік береді. Қазіргі уақытта кәсіпорын толық қуатында жұмыс жасап тұрған жоқ. Облыста жүн өңдеумен "Аяз" ЖШС айналысады, олар дәстүрлі байпақ және киіз өнімдерін шығарумен қатар, тері және жүн өнімдерін илеу мен тігуді игерді. 2001 жылы кәсіпорында 126,0 млн теңгенің өнімі өндірілді. Жұмыс жасайтын кәсіпорындар қатарына "Қазақлакрица" ААҚ-да жатады, олар экспорттық өнім болып табылатын республикадағы мия тамырлары экстрактын өндіретін және шығаратын жалғыз кәсіпорын болып саналады. Одан басқа кәсіпорын кондитер және макарон, нан-бөлке өнімдерін өндіреді. 2001 жылы кәсіпорын 71,2 млн. теңгенің өнімін өндірді. Қазіргі уақытта облыс үшін әр түрлі себептерге байланысты былғары мен тон-мех шикізатын және жүн өңдеу шешілмеген проблема болып қалып отыр. Жартылай жұқа жүн, тері тұрғындардан өте арзанға алып-сатарлар арқылы сатып алынады да республикадан тыс жерлерге сатылады. 2001 жылы облыстан тыс жерлерге 0,6 мың тонна ірі былғары шикізаты, 15,9 мың дана ұсақ былғары шикізаты, 223,5 тонна жүн кеткен. Облыстың статистикалық басқарманың мәліметі бойынша 2001 жылы облыста тамақ өнімдерін өндіру 2452,5 млн. теңгені құрады немесе 2000 жылмен салыстырғанда 114,5 пайызға жоғары. Өткен жылмен салыстырғанда тамақ өнеркәсібі өнімдерінің барлық түрлерін шығару көлемі өсті, соның ішінде шұжық өнімдері - 3,2 есеге, сары май - 2,9 есеге, майонез - 2,1 есеге, сүт - 1,9 есеге, жарма - 1,6 есеге, жаңа кондитер өнімдері - 1,5 есеге, ет және ет өнімдері, макарон өнімдері - 1,4 есеге, ұн - 12,6 пайызға артты. Бірақта, өнім өндірудің өсіміне қарамастан ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу үлесі әлі де болса төмен екендігін атап көрсетуіміз керек. 2001 жылы етті өнеркәсіптік өңдеу тек қана 4,4 %, сүт 4,1 % құраса, көкөніс және жеміс-жидек 1 %-дан төмен. Ішкі нарықтағы импорт үлесі құс етінен - 66 %, ет консервілерінен - 71,8 %, сүт консервілерінен - 98 %, өсімдік майынан - 95,8 % құрайды. Проблемалар: Қайта өңдеу өнеркәсібінде өндірілетін өнімнің ассортиментін арттыру және сапасын жақсарту жұмыстары жәй жүргізіледі. Негізгі себептердің бірі болып технологиялық құрал жабдықтармен жарақтанудың нашарлығы, олардың моральдық және табиғи ескіруі, қолда бар өндірістік базалардың қазіргі талаптарға сай келмеуі болып табылады. 2001 жылы ескіру деңгейі сүт өнеркәсібінде 90 %, тұтастай тамақ өнеркәсібінде 69 % құрады. Банк ставкалары пайызының жоғарылығы жұмыс жасап тұрған кәсіпорындарды техникалық қайта жарақтандыруға, қайта жаңартуға және жаңа қуаттар енгізуге қаржы тартуға мүмкіндік бермейді. 2001 жылы осы мақсатқа кәсіпорындар арқылы өз қаржылары есебінен тек қана 53,1 млн. теңге бөлінді. Ауыл шаруашылығы шикізатын сатып алу үшін өзіндік айналым қаржысының жетіспеушілігі басқа да себептермен қатар ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеуді дамытуды тежейді. Ұсақ тауарлы өндіріске негізделген ауыл шаруашылығы шикізатын дайындау жүйесі нашар дамыған. Өндірістік қуаттарды пайдалану деңгейі төмен күйде қалып отыр. 2001 өндірістік қуаттар жүктемесі дәнді қайта өңдеу жөніндегі ірі кәсіпорындарда 49 %-дан, сүтті - 20 %, жүнді - 45 %, былғары шикізаты - 43 % аспады. Мақсаттар: ауыл шаруашылығы шикізатын қайта өңдеуді қалпына келтіру және дамыту, ұқсатушы кәсіпорындардың технологиялық және техникалық жағынан артта қалушылығын еңсеру; бағаны арзандату және өндіріс шығындарын азайту, өнім сапасын жақсарту, ассортименттің жақсарту есебінен өнімнің бәсекелестік қабілетін арттыруды қамтамасыз ету; ішкі нарықты жоғары сапалы азық-түлік тағамдарымен толықтыру. Шаралар: ұқсатушы кәсіпорындарға лизинг бойынша құрал жабдықтар сатып алу және пайыздық ставканы өтеу үшін лизинг тетіктерін енгізу есебінен технологиялық қайта жарақтандыру және өндірісті жаңғырту; ауыл шаруашылығы өнімдерін дайындау жүйесін, әсіресе, шалғай аудандарда дамыту, өзінің базасы бар жоғарыдан төмен қарай интеграцияланған өндірістер құру; өндірістің техникалық және технологиялық стандарттары мен ауыл шаруашылығы өнімдері мен оны қайта өңдеуді халықаралық талаптарға сәйкестендіру; несиенің пайыздық ставкасын арзандату арқылы айналымдағы қаражатты толықтыруға арналған несиелік ресурстарға қол жеткізуді қамтамасыз ету; жергілікті жерлерде тұтынушылар кооперациясының материалдық-техникалық базасын және облыстың бюджеттен осы мақсатқа бөлінетін қаражаттарды пайдалана отырып, ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдейтін шағын кәсіпорындар мен цехтардың өндірісін дамыту. Қаржылық қамтамасыз ету: 48-ші кесте Қаржыландыру көздері 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. барлығы Республикалық бюджет Ауылшаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындарға құрал-жабдықтар лизингі млн. теңге 8 15,4 2,3 25,7 Кәсіпорындарға берілетін банктік несиенің проценттік мөлшерлемесін жеңілдету (15 %-дейін), млн. теңге 6,6 19,7 31,5 57,8 Құрал-жабдықтар лизингі бойынша сыйақы мөлшерлемелерін өтеу 0,6 1,25 0,19 2,04 Жергілікті бюджет Қайта өңдеу кәсіпорындарын және шағын өндірісін дамыту және қолдау үшін несие беру, млн. теңге 135,0 145,0 155,0 435,0 Бөлінетін қаржының көлемі тиісті қаржы жылына арналған республикалық бюджеттің жобасын республикалық бюджет комиссиясы қарауының нәтижелері бойынша заңнамада белгіленген тәртіппен нақтылануы мүмкін. Жаңа өндірісті қалыптастыру едәуір қаржыны қажет ететінін ескере отырып, өңдеуді дамыту негізінен қолда бар өндірістік қуаттардың базасында қамтамасыз етілетін болады. Облыста сүт өнімдерінің, ет, балық және жеміс-көкөніс консервілерін, жармалардың алуан түрлерін өндіру, сонымен қатар Орал қаласындағы қолда бар өндірістік қуаттар негізінде былғары шикізаты мен жүн өңдеу өндірісін қалпына келтіру дайын тауарларды шығару және дамыту басым бағыт алатын болады. Бұдан басқа, ауылдарда тұтынушы кооперацияларының өркендеу келешегін, материалдық-техникалық базаларын, ауыл шаруашылығы шикізатының қолда барын есепке ала отырып, аудандарда шағын өндіріс дамитын болады. Күтілетін нәтижелер: 49-шы кесте Облыста қайта өңдеу өнімдерін өндіру мың тонна Өнімнің атауы 2001 ж. есеп 2002 ж. баға 2003 ж. болжам 2004 ж. болжам 2005 ж. болжам 2005 ж. % 2001 ж. Ет және тағамдық қосымша өнімдер 0,612 0,636 0,705 0,775 0,840 137 Шұжықтық өнімдер 0,421 0,438 0,530 0,585 0,620 147 Ет және ет-өсімдік консервілер 0,361 0,370 0,380 0,395 0,415 115 Сары май 0,330 0,350 0,380 0,430 0,495 150 Өңделген сұйық сүт және қаймақ 3,2 3,4 3,9 4,2 4,5 141 қоюландырған сүт 0,044 0,045 0,047 0,050 0,055 125 Құрғақ сүт - - - - 0,075 Сары ірімшік 0,37 0,40 0,44 0,48 0,52 140 Байпақ, мың жұп 116,1 118 121 125 130 112 Былғары (мың. дц 2 ) 727,4 740 755 780 810 115 Өсімдік майы 0,03 0,07 0,2 0,3 0,5 905 Жеміс- көкөніс консервілер және шырындар 0,024 0,025 0,029 0,031 0,035 146 Астықтан және өсімдік ұны 61,6 66,4 71,7 78,1 85,9 139 Өндірістік қуаттарды көбеюі мен технологиялық құрал-жабдықтарды модернизациялау және шикізаттарды сатып алу есебінен 2005 жылы өнеркәсіптік өндіріс: ет және тағамдық, өкпе-бауыр, ішек-қарын, шұжықтың өнімдер 1,4 есеге, сары май 1,5 есеге, сары ірімшіктер 1,4 есеге, өсімдік майы 9 есеге, жеміс- көкөніс консервлері 1,5 есеге, ұн 1,4 есеге өседі.

3.8. Аграрлық сектордың инфрақұрылымдарының дамуы 2003-2005 жылдардағы перспективасында облыс аудандарында ауылдық несие серіктестіктерінің жүйесін кеңейту жұмыстары жалғасады. Фермерлерге қолдау көрсететін облыстық қордың, "Батыссервис" МКК жабдықтау кәсіпорнының қызметі кеңейеді, ауыл шаруашылығы өнімдерін дайындау және сату жүйесі, оның ішінде ұқсатушы кәсіпорындарының дайындау-сауда жүйесін және мемлекеттік коммуналдық нарықтарын ұйымдастыру есебінен дамитын болады. Осы кезең ішінде ақпараттық-маркетингтік жүйе, астықты одақ, облыстық және аудандық деңгейдегі ауыл шаруашылығы тауар өндірушілердің ассоциациясы құрылады. Әлеуметтік-экономикалық проблемаларды шешуде, өндірісті өндіруде, ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеу және өткізуде тауар өндірушілердің өзара іс-қимылын үйлестіру мақсатында, сондай-ақ ауылдық округтер деңгейінде тауар өндірушілердің ассоциациясын ұйымдастыру белгіленіп отыр. 50-ші кесте 2002 ж. 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. Ауылшаруашылық тауар өндірушілер ассоциациялары 7 13 13 13 - облыстық 1 2 2 2 - аудандық 6 13 13 13 - ауылдық округтер 23 154 154 154 Астық одақтары - 1 1 1 Несиелік серіктестіктері 3 5 7 9 Қаржымен қамтамасыз ету: 51-ші кесте Бюджеттік бағдарлама атауы 2002 ж. 2003 ж. 2004 ж. 2005 ж. Республикалық бюджет, млн. теңге Ауылдық несиелік серіктестіктер жүйесі арқылы ауылшаруашылық өндірісті несиелендіру 120 300 420 540 Ауылдық несиелік серіктестіктердің жарғылық қорын ұлғайту 15 15 15 15 Бөлінетін қаржының көлемі тиісті қаржы жылына арналған республикалық бюджеттің жобасын республикалық бюджет комиссиясы қарауының нәтижелері бойынша заңнамада белгіленген тәртіппен нақтылануы мүмкін.

3.9. Облыстың агроөнеркәсіптік кешенін мемлекеттік қолдау шаралары Облыстың аймақтық азық-түлік бағдарламасы 2003-2005 жылдар кезеңінде республиканың агроөнеркәсіптік кешенін мемлекеттік қолдау және реттеудің бірнеше шаралары келесі бағыттар бойынша жүзеге асырылуынан шығып отыр. Бірінші-жалпы сипаттағы шаралар - бұл жануарлар мен өсімдіктердің аса қауіпті ауруларының диагностикасын, мониторингін және оларға қарсы күресті, карантинге жататын өнімдерге зертханалық және фитосанитариялық талдау жасауды, ауыл шаруашылық дақылдарының сорттарын сынақтан өткізуді, суармалы жердің мелиорациялық жай-күйін бағалауды, мемлекеттік резервтегі астықтың сақталуын, элиталық тұқым шаруашылығы мен мал тұқымын асылдандыру ісін сақтауды және дамытуды, минералдық тыңайтқыштарды сатып алуға субсидия беру, агроөнеркәсіптік кешені ақпараттық жүйесін құру және дамыту, қолданбалы ғылыми зерттеулер жүргізуді мемлекеттік қаржыландыру. Жалпы шаралар ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерге жеңілдікпен салық салуды (заңды тұлғалар үшін патентті және шаруа (фермер) қожалықтары үшін бірыңғай жер салығын), бюджеттік борыштарды өтеу мерзімін ұзартуды да жатқызуға болады. Екінші арнаулы шаралар - нақты саланы және өндірісті қолдауға бағытталған шаралар, олар, әдетте, қайтарымды сипатта болады және нарықтың қаржылық жағдайы тұрақты шаруашылық субъектілері үшін арналған: мемлекеттік ресурстарға астықты сатып алу, ауылшаруашылық техникасы лизингісіне несие беру, ауылдың несие серіктестіктері жүйесін несиелендіру, сыртқы заемдарды тарту арқылы мемлекеттік несие беруі, экспорттық-импорттық режимді реттеу кезіндегі тариф саясаты. Үшінші агроөнеркәсіптік кешенді мемлекеттік қолдау және қызметін реттейтін заңнамалық базаны кеңейту. Аграрлық саладағы мемлекеттік ықпал етудің тәртібі, үлгісі және әдісі ауыл шаруашылығының басым дамуын қамтамасыз ететін заңдармен анықталады. Жоғарыда көрсетілген шараларды жүзеге асыру ауылдық тауар өндірушілердің қаржылық жағдайын нығайтуға мүмкіндік береді және облыс экономикасының аграрлық саласының тұрақты дамуын қамтамасыз етеді.

IV. Қажетті қорлар, қаржыландыру көздері 52-ші кесте млн. теңге Бағдар лама Кіші бағ дар лама Кіші бағдарламаның, бюджеттік бағдарламаның атауы Қаржы лан дыру көздері 2002- дың жоспары Болжам Ескерту 2003 жыл 2004 жыл 2005 жыл 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Өсімдік шаруашылығы Респуб ликалық 179,37 228,81 297,38 477,86 Облыстық 115,2 154,9 161,8 171,4 ХҚҚДБ заемі 665,5 29,5 - - Суармалы учаскелерді қайта жаңарту Инвести циялық жобалар Заемдар 665,5 в т.ч. 263,4 202,1 200 29,5 в т.ч. 5,7 3,8 20 Суармалы учаскелердің жобасын және құрылысын іске асыру, суармалау техника сымен қамту, гидро мелио рациялық құрылыс тарын қалпына келтіру. Теректі ауданы: "Жаик" ШҚ - 670га "Бахтияр" ШҚ - 558 га Зеленов ауданы: Дусупов ШҚ - 991 га Жаңа Ауылшаруашылық тауар өндірушілерге су жеткізіп беру қызметінің құнына субсидия беру Респуб ликалық бюджет 4,08 Тиімді қызметін қамтамасыз ететін мемлекеттік, су шаруашылық, эксплуата циялық ұйымдардың су жеткізіп беру жөнінде көрсетілген қызметтерінің жабылмайтын шығындардың айырмасын республикалық бюджеттен дотация беру жолымен ауылдық су пайдалану шыларын қолдау. Жаңа Мемлекеттік меншіктегі ерекше авариялық учаскелерді, шаруашылық аралық арналарды және гидромелиорациялық құрылыстарды қалпына келтіру Республикалық бюджет - 20,0 127,5 Суармалы жүйелердің қызмет етуінің эксплуатациялық деңгейін көтеру. Судың ысарап болуын азайту. Жобалау- сметалық құжаттаманың техникалық-экономикалық негіздерін әзірлеу және мемлекеттік сараптама алу, ерекше авариялық учаскелерді, арналар мен гиротехникалық құрылыстарды күрделі жөңдеу экологиясының сараптамасын алу. 83 82 Көктемгі егіс және егін жинау жұмыстарын жүргізуді ұйымдастыруға а/ш тауар өндірушілеріне несие беруі Ауылшаруашылық тауар өндірушілеріне несие беруі Жиынтығы: Республикалық бюджет Облыстық бюджет 160 87 247 180 100 280 220 100 320 280 100 380 Ауылшаруашылық тауар өндірушілерді көктемгі- егіс және егін жинау жұмыстарын жүргізуге несие ресурстарымен қамтамасыз етуді ұйымдастыру. 2003 жылға - 620 мың га алқапта, 2004 ж. - 650 мың га, 2005 ж. - 700 мың га, оған қатысты 12,8 мың тонна, 13,9 мың тонна және 15 мың тонна жанар- жағар май қажет. 053 Көктемгі егіс және егін жинау жұмыстарын ұйымдастыруға жергілікті бюджеттерден несие беру б-ша сыйақы (мүдде) ставкасын өтеу. Облыстық бюджет 7,8 8,8 10,8 13,7 Республикалық бюджеттен бөлінген несиені пайдаланғаны үшін республикалық бюджетке жергілікті бюджеттің төлейтін сыйақы (мүдде) сомасын өтеу. 038 Элиталық тұқым шаруашылығы құнын арзандату Республикалық бюджет 14,7 14,86 16,05 16,05 Сорт ауыстыруды және сорт жаңартуды жүргізу үшін ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерді дәнді- дақылдардың элиталық тұқымдарымен қамтамасыз ету. 037 Тұқымның сорттық және егілу сапаларын анықтау. Республикалық бюджет 2,27 3,53 3,71 3,83 Ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін арттыру үшін егілетін материалдардың сорттық және егілу сапаларын анықтау, ауылшаруашылық тауар өндірушілерін сорттылығы сапалы және өнімділігі жоғары элиталық тұқымдармен қамтамасыз ету. 33 Өсімдік шаруашылығында тұқымдық қалыптастыруды қолдау Облыстық бюджет 20,4 25,8 27,1 30,7 Дәнді- дақылдардың 1-ші тұқымдық қалыптастырудың құнын ауылшаруашылық тауар өндірушілерге арзандату бұл дәнді- дақылдардың өнімділігі, сапасы, жалпы өнімінің өсуін, шаруашылықтардың қаржылық жағдайы жақсаруын қамтамасыз етеді. 2003-2005 ж.ж. дәнді- дақылдардың 1-ші тұқымды қалыптастыруды өткізу көлемдері 6; 6,3; 7,1 мың тонна құрайды. 82 Ауылшаруашылық тауар өндірушілеріне несие беру Облыстық бюджет 20,3 23,9 27,0 Ауылшаруашылық тауар өндірушілерді дәнді- дақылдарының 1-ші қалыптастыру тұқымдарымен толық қажетінше қамтамасыз ету және оларды көбейту үшін тұқым шаруашылықтары элиталық тұқымдарды 2003 ж. - 1130 тонн, 2004 ж. - 1330 тонна, 2005 ж. - 1500 тонна көлемінде сатып алу. Жаңа Бірегей тұқымдар өсіруге субсидия беру Республикалық - 3 3 3 048 Ауыл шаруашылығы дақылдарының сорттарын сынақтан өткізу Республикалық бюджет 2,4 2,64 2,72 3,18 Ауыл шаруашылығы дақылдарының сорттарын сынақтан өткізу және облыстық инспектураны ұстау. 045 Ауылшарушылық тауар өндірушілерге минералдық тыңайтқыштар, тұқымдарды дәрілегіштер және гербицидтер сатып алуға субсидия беру Республикалық бюджет 17,7 26,5 35,3 Ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін молайту, топырақтың құнарлылығын қалпына келтіру, өсімдік шаруашылығы өнімінің сапасын жақсарту мақсатында ауылшаруашылық тауар өндірушілерге минералдық тыңайтқыштардың, тұқымды дәрілегіштер мен гирбицидтердің құнын арзандату (1 тоннасының орташа құнынан 40 %). 052 Топырақ құнарлылығының мониторингін жүргізу және оның химиялық құрамын анықтау Республикалық бюджет 3 5,4 9 Топырақтың қамтамасыз етілуін ескере отырып, минералдық тыңайтқыштарды ұтымды пайдалану мақсатында топырақтағы негізгі құнар беретін элементтерді айқындау, ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін арттыру үшін топырақтың құнарлылығын сақтау және қалпына келтіру. 2003 жылы зерттелетін алаң - 50 мың га (1 гектарды зерттеудің орташа құны 60 теңге). Өсімдіктерді қорғау және карантині Республикалық 336,68 317,48 264,3 278,55 033 030 Ауыл шаруашылығы дақылдарының аса қауіпті зиянкестері мен аурулардың ошағын анықтау мониторингі Республикалық бюджет 11,98 11,36 12,08 12,19 Облыста қолайлы фитосанитарлық жағдайды қамтамасыз ету. Ауыл шаруашылығы өсімдіктерінің аса қауіпті зиянкестері мен ауруларынық жаппай даму және таралу ошақтарын анықтауға арналған жұмыстар жүргізуді ұйымдастыру. 033 030 Өсімдіктерді жаппай зиянкестері мен аурулардан қорғау Республикалық бюджет 324,7 256,5 209,16 217,3 Облыста қолайлы фитосанитарлық жағдайды қамтамасыз ету. Ауыл шаруашылығы өсімдіктерінің аса қауіпті зиянкестері мен аурулары таралған алаңдарға химиялық өңдеу жүргізуді ұйымдастыру. Жаңа Облыста фитосанитарлық диагностика және болжамдар әдістемелік орталығының филиалын, аудандарда болжау пункттерін ашу. Республикалық бюджет 24,02 11,36 11,36 Штаттық құрамда 45 бірлік болатын облыста бір облыстық және 6 аудандық фитосанитарлық диагностика және болжамдар орталығын ашу. 010 Өсімдік карантині жөніндегі инспекторлардың біліктілігін арттыру және оларды қайта даярлау Республикалық бюджет 0,2 0,2 0,2 Өсімдік карантині жөніндегі инспекторлардың кәсіби деңгейін арттыру. Облыста өсімдік карантині жөнінде шағын мамандандырылған курстар өткізу. 068 Аса қауіпті карантиндік зиянкестері мен арамшөптер ошақтарын жою Республикалық бюджет 25,4 31,5 37,5 Өсімдік карантині жөніндегі мемлекеттік іс- шараларды жүзеге асыру, қолайлы фитосанитарлық жағдайды қамтамасыз ету. Ауылшаруашылық жерлерінің 2003-2004 жылдары 5,0 мың гектардан, 2005 жылы - 6,0 мың гектарға химиялық өңдеу жүргізу. Мал шаруашылығы Республикалық бюджет 30,1 33 34 32 Облыстық - 23,6 23,6 23,6 Инвестициялар - 10 10 10 Заемдар - 58 52 50 038 Мал тұқымын асылдандыру ісін сақтау және дамыту Республикалық 30,1 33 34 32 Барлық ауылшаруашылық малдарының асыл тұқымды төлдің өзіндік құнын 40 %-қа дейін арзандату арқылы асыл тұқымды мал өнімін қол жеткізуді қамтамасыз ету - 2006 жылда сатылатын асыл тұқымды өнімінің (материалдың) көлемін ұлғайтуға әкеледі. Сатылатын асыл тұқымды төлдің құнын арзандатуға қажет субсидия: 2003 ж. 28,8 млн. теңге, 2004 ж. 28,4 млн. теңге, 2005 ж. - 25 млн. теңге. Бұқалардың ұрықтарының құнын арзандатуға 2003 ж. 4,2 млн. теңге, 2004 - 5,6 млн. теңге, 2005 ж. - 7 млн. теңге. Жаңа Асыл тұқымды сүтті тұқымды төлдерді сатып алуға ұзақ мерзімді несие беру Ауыл шаруашылығын жекешелендірілгеннен кейінгі қолдау Инвестициялар 38 10 37 10 35 10 2003-2005 жылдар аралығында облыста қала маңы аймақтарындағы барлық аудандарда асыл тұқымды шаруашылықтарды құру және қалпына келтіру үшін ұзақ мерзімді жеңілдетілген несие қажет. Жаңа Сирек кездесетін және саны аз асыл тұқымды мал тұқымдарын сақтау және бас санының көбейту үшін ұзақ мерзімді несие беру Ауыл шаруашылығын жекешелендірілгеннен кейінгі қолдау 20 15 15 Саны аз және құрып кету қаупіндегі мал тұқымдарын сақтау және мал басын көбейту үшін несие бөлу (Көшім жылқысы, Ақжайық жартылай биязы жүнді, Еділбай қойлары, Қазақ бактриан түйесі). 37 Жергілікті деңгейде асыл тұқымды мал шаруашылығын қолдау Облыстық 23,6 23,6 23,6 Асыл тұқымды мал аналығын ұстаудағы шығынды өтеу қажеттілігі: етті тұқымды сиырларға (1792 бас) - 5,4 млн. теңге, сүтті - (300 бас) - 1,2 млн. теңге, қой аналығы (18086 бас) - 16,3 млн. теңге, жылқы аналығы (115 бас) - 0,35 млн. теңге, түйе аналығы (124 бас) - 0,35 млн. теңге. Ветеринария Республикалық 23,6 91,59 84,71 134,7 Облыстық 35,8 112,5 113,8 115,5 035 Эпизоотияға қарсы күрес Республикалық 23,6 62,7 80,6 117,68 Үкімет Қаулыларының тізбесіне енетін аса қауіпті ауруларға жол бермеу үшін 066 Ауыл шаруашылығы жануарлары мен құстарының туберкуллезіне және бруцеллезіне қарсы күрес Республикалық 28,89 4,11 17,02 Облыс бойынша 4 аудан (Бөкейордасы, Қаратөбе, Ақжайық, Сырым аудандары) ауыл шаруашылығы жануарлардың бруцеллезі бойынша қолайсыз болып табылады, жыл сайын 2 ауданда (Казталов, Бөрлі) тубекуллез ауруы тіркеліп отыр. Бұл аудандардағы шаруашылықтарды сауықтыру үшін қаражат қажет. 30 Жергілікті деңгейде ветеринарлық іс-шараларға қолдау жасау Облыстық 35 35 35 Ауыл шаруашылығы жануарлардың иелеріне ауру малды жою кезінде залалын өтеуге қаражат бөлу бұл шаруашылықтың жұқпалы аурудан сауықтыруға әкеледі. Берілген мәселенің шешу жолдарының бірі ауыл шаруашылығы малдарын сақтандыру. 30 Жергілікті деңгейде ветеринарлық іс-шараларға қолдау жасау Облыстық 34,0 36,2 38,5 40,7 Сапасыз былғары шикізат, жүн алудан және мал өнімділігінің кемуінен болатын экономикалық залалды алдын-алу үшін 30 Жергілікті деңгейде ветеринарлық іс-шараларға қолдау жасау Жиынтығы Облыстық Облыстық 1,8 1,8 3,4 0,4 3,8 2,4 0,4 2,8 1,9 0,4 2,3 Ауылшаруашылық тауар өндірушілерін асыл тұқымды малдың өнімдерімен және мал шаруашылығының етті, сүтті өнімділігін көтеруді қамтамасыз етеді. Жыныстық жолмен берілетін (вибриоз, трихомоноз) індет ауруларды емдеу және шаруашылықтарды созылмалы аурулардан (бруцеллез, туберкуллез) сауықтыру. Техник -ұрықтандырушыларды даярлау және қайта даярлау Жаңа Сойыс пункттердің құрылысына қаражат бөлу Аудандық бюджет 26,8 26,8 26,8 Аулада, бақылаусыз малды сою, ветеринарлық санитарлық сараптамасыз өнімдері тағам ретінде пайдалану адамдар арасында адамнан малға жұғатын аурулардың көбеюіне әкелді. Жаңа Мал қорымы құрылысына қаражат бөлу Аудандық бюджет 10,7 10,7 10,7 Облыстағы ауылдық округтерде бірде-бір типтік мал қорымы жоқ. Мал өліктері ұқсатылмағандықтан ауылда санитарлық жағдай төмендеп, індет ауруларына әкеледі. Өңдеу өнеркәсібінің дамуы Республикалық - 15,2 36,35 33,99 Облыстық 40 135 145 155 Жаңа Ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеу кәсіпорындарға арналған құрал жабдықтар лизингісі Республикалық бюджет 8 15,4 2,3 Ауыл шаруашылығы шикізатын ұқсатуды қалпына келтіру және дамыту мақсатында ұқсатушы кәсіпорындар үшін лизингісі тетігін енгізу, ұқсатушы кәсіпорындардың техникалық және технологиялық артта қалуын еңсеру, өнімнің бәсекеге қабілетін қамтамасыз ету, отандық экономиканың импортқа шиеленісті тәуелділігін еңсеру, ішкі нарықты отандық өндірісінің жоғары сапалы мал шаруашылығы және өсімдік шаруашылығы өнімдерімен молайту. Жаңа Жабдықтар лизингісі бойынша пайыздарын өтеу Республикалық бюджет 0,6 1,25 0,19 Ауыл шаруашылығы тауар өндірушілері үшін ұқсату жабдықтарының лизингісі бойынша сыйақы мөлшерлемесін азайту арқылы қайта өңдеу жабдықтардың құнын арзандату. Жаңа Ұқсатушы кәсіпорындарға берілетін банк несиесінің пайыздық мөлшерлемесін 15 %-ға дейін жеңілдету Республикалық бюджет 6,6 19,7 31,5 Ұзақ мерзімді несие беру есебінен ұқсатушы кәсіпорындарға айналым қаражатын толықтыру үшін берілетін банк несиесінің пайыздық мөлшерлемесін (15 %-ға дейін) жеңілдету. 81 Экономик салаларын дамыту және қолдау үшін несие беруі Облыстық бюджет 40 135 145 155 Ауылдарда шағын өндірістерді және ұқсатушы кәсіпорындарды дамытуға және қолдауға несие беру. Ауылшаруашылық машина жасау Республикалық 103,5 467,08 568,93 644,67 Облыстық 300 263 268 273 Инвестициялар - 2533 2433 2407 Қазақстан Даму Банкі - 162 162 162 085 Лизинг негізде ауыл шаруашылығы техникасымен қамтамасыз ету Республикалық 78 298,85 400,56 476,08 Машина-трактор паркін жаңарту үшін ауыл шаруашылығы техникасын лизингіге беру арқылы отандық ауылшаруашылық тауар өндірушілерін қолдау. Осы бағдарламаны іске асыру есебінен мынадай ауыл шаруашылығы техникасын сатып алу көзделуде: 3-4 т.к. кл тракторлар - 150 бірлік, "Енисей 1200М", "Нива" комбайындарын 120 бірл. Жаңа "Қазагроқаржы" ЖАҚ-ң саласы бойынша сервис орталықтар, МТС құру Республикалық 25,5 166,7 166,7 166,7 Техниканы жөндеу, жерді өңдеу жұмыстарын жүргізу үшін сервис орталықтарын және МТС құру. Облыстың 3 ауданында сервис орталықтарын құру қарастырылып отыр 81 Ауыл шаруашылығы техникаларына, қосалқы бөлшектеріне тапсырыстар енгізу үшін зауыттарды несиелендіру. Экономика салаларын дамыту және қолдауға несие беру Қазақстан Даму Банкі Облыстық 162 130 162 130 162 130 Орал қаласы зауыттарында ауыл шаруашылығы техникаларын, қосалқы бөлшектерін, буындарын, агрегаттарды өндіру - олардың құнының арзандауына және 250 жаңа жұмыс орындарын ашылуына әкеледі. Жаңа Ауылшаруашылық, мелиорациялық және жол құрылыс техникаларын мемлекеттік тіркеуден өткізу Республикалық бюджет 1,53 1,67 1,89 64 Коммуналдық мемлекеттік кәсіпорындардың жарғылық қорына салымдар Облыстық бюджет с.і. 300 100 105 110 Егін жинау комбайндарын және ауыл шаруашылығының басқа техникаларын сатып алуға "Батыс- сервис" МКК-ң жарғылық капиталын ұлғайту. 82 Ауыл шаруашылығы тауар өндірушілеріне несие беру Облыстық бюджет 33 33 33 "Орал ауылшаруашылық тәжірибе станциясы" РМКК және тұқым шаруашылықтарына МТП жаңартуға және тұқым дәрілеу, тұқым тазалағыш машиналарын сатып алуға несие беру. Ауыл шаруашылығы тауар өндірушілер және инвесторлардың қаражат есебінен ауылшаруашылық техникаларымен қамтамасыз ету Инвестициялар 2533 2433 2407 797 бірлік комбайндар, 315 тракторлар, 1330 тұқым сепкіштер, 540 қопсытқыштар, 15000 тырмалар, 120 соқалар, 300 дестелегіштер сатып алу. Несие берудің балама жүйесін құру Республикалық 135 315 435 555 087 Ауыл шаруашылығы өндірісіне ауылдық несие серіктестіктері арқылы несие беру Республикалық бюджет 120 300 420 540 Ауыл шаруашылығы тауар өндірушілердің қаражатын тарту және осы мақсаттарға бөлінетін мемлекеттік несие ресурстарын тиімді пайдалану арқылы ауыл шаруашылығы өндірісіне несие беру жүйесін ұйымдастыру. Қосымша 6 АНС-гін құру. Жаңа Ауылдық несие серіктестіктерінің жарғылық қорын үлғайту Республикалық бюджет 15 15 15 15 АНС құру және жарғылық капиталына корпорацияның өз жарғылық капиталының есебінен қатысуы арқылы аграрлық секторға несие беру жүйесін ұйымдастыру. Мемлекеттік басқару қызметін қамтамасыз ету Облыстық 36,6 46,8 44,0 44,9 Республикалық 163,1 145,5 145,5 145,5 002 Облыстық ауыл шаруашылығы департаменті мен аудандық а/ш бөлімдері аппаратының әкімшілік шығыстары Облыстық бюджет 36,6 43,8 44,0 44,9 Облыстық ауыл шаруашылығы департаментінің және аудандық ауыл шаруашылығы бөлімдерінің басқару аппаратына жүктелген функциялардың мейілінше тиімді орындалуына қол жеткізу үшін олардың қызметін қамтамасыз ету. 002 ҚР АШМ облыстық және аудандық аумақтық басқармасы аппаратының әкімшілік шығыстары Республикалық бюджет 163,1 145,5 145,5 145,5 ҚР АШМ облыстық аумақтық басқармасының аппаратын және оның аудандық бөлімшелеріне жүктелген функциялардың мейілінше тиімді орындалуына қол жеткізу үшін олардың қызметін қамтамасыз ету. Жаңа Ауыл шаруашылығы саласындағы қолданбалы ғылыми зерттеулер Облыстық бюджет 3,0 Облыста ауыл шаруашылығын жүргізу бойынша ұсыныстарды өңдеу. Жиынтығы Республикалық бюджет 971,35 1613,66 1866,17 2302,27 Жиынтығы Облыстық бюджет 527,6 735,8 756,2 783,4 Жиынтығы ХҚКДБ заемы 665,5 29,5 - - Жиынтығы ҚДБ заемы - 162 162 162 Жиынтығы Инвестициялар - 2543 2443 2417 Жиынтығы АШЖКК заемдары - 58 52 50 Барлығы 2164,45 5141,96 5279,37 5714,67 Қаржыландыру көлемі республикалық және облыстық бюджет жобаларын республикалық және облыстық комиссияның қарау нәтижелері бойынша нақтылануы мүмкін. Бағдарламаның орындалу барысында облыстық ауыл шаруашылығы департаментімен ұдайы бақылау жүзеге асырылады және бағдарламаның іске асырылуы туралы есебі ауыл шаруашылығы Министрлігіне, облыс әкімдігіне тапсырылады, қажетінше бағдарламаның іс-шараларын нақтылау бойынша ұсыныстар енгізіледі.

V. Бағдарламаның күтілетін нәтижелері Облыстың агроөнеркәсіптік дамыту бағдарламасы 2003-2005 жылдарға есептелген. Белгіленген шараларды жүзеге асыру ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру және қайта өңдеудің тиімді жүйесін қалыптастыруға мүмкіндік береді. 2005 жылы ауыл шаруашылығы өнімдерінің негізгі түрлерін өндіру мыналарды құрайды: астық 700 мың тонна немесе 2001 жылмен салыстырғанда 66,1 %-ға жоғарлайды, картоп 31,5 мың тонна немесе 10,9 %, көкөніс - 26,5мың тонна немесе 6 %, майлы дақылдардың тұқымдары - 5,2 мың тонна немесе 5,8 есе жоғары, ет (сойыс салмағында) - 40 мың тонна(тірілей салмағында - 79,8 мың тонна) немесе 26,6 %, сүт - 206,1 мың тонна немесе 7,9 %, жұмыртқа - 45 млн. дана немесе 35,1 %, жүн - 1953 тонна немесе 6,5 %-ға жоғарлайды. 2005 жылы ауыл шаруашылығы жалпы өнімінің көлемі 29,8 млрд. теңгеге өседі, оның ішінде өсімдік шаруашылығының өнімдері - 14,8 млрд. теңге, мал шаруашылығы өнімдері - 15,0 млрд. теңге құрайды. Ауыл шаруашылығы өнімдерінің өндірілетін көлемі азық-түліктік қауіпсіздікті күшейтуге, ауыл шаруашылығы өнімдерін экспортын ұлғайтуды және азық-түлік импортын азайтуға, облыс экономикасының қайта өңдеу өнеркәсібін және басқа да аралас салаларын дамытуды қамтамасыз етуге, салық базасын кеңейтуге және бюджетке қаржы түсіруге мүмкіндік береді.

VI. Батыс Қазақстан облысының 2003-2005 жылдарға арналған Аймақтық аграрлық азық-түлік бағдарламасын іске асыру жөніндегі іс-шаралар жоспары N Іс-шаралар Аяқтау нысаны Орындалуына жауаптылар Орындалу мерзімі Болжамды шығыстар, млн. теңге Қаржыландыру көзі 1 2 3 4 5 6 7 Азық-түліктік қауіпсіздікті қамтамасыз ету 1 Орал қаласы мен аудандар бойынша төменгі тұтыну қоржының тұрғындар кірісімен қамтамасыз етілу мониторингін іске асыру Облыс әкімдігіне ақпарат Обл. стат. басқармасы, аудан әкімдері Тоқсан сайын 2 Тамақ өнімдерін тұтынудың төменгі стандартына сәйкес есептелген негізгі тамақ өнімдерінің деңгейінің ішкі өндіріс көлеміне сәйкестігін қамтамасыз ету Облыс әкімдігіне ақпарат Обл. ауыл шаруашылығы департаменті, аудан әкімдері Тоқсан сайын Аграрлық бизнестің тиімді жүйесін қалыптастыру Жер қорларын тиімді пайдалану 3 Ұтымсыз пайдаланылатын жерлер мен мақсатқа пайданылмайтын жерлерді айқындау мақсатында ауыл шаруашылығы жерлеріне инвентаризация өткізу Облыс әкімдігіне ақпарат Обл.жер комитеті, аудан әкімдері Желтоқсан, жыл сайын 4 Барлық аудандарда ауыл шаруашылығы мақсатындағы жер топырағының бонитетін анықтаудың 4-турын өткізу Облыс әкімдігіне ақпарат Обл.жер комитеті, аудан әкімдері Желтоқсан, 2004 ж. Ауыл шаруашылығында су пайдаланудың тиімді жүйесін қалыптастыру 5 Ауыл шаруашылығы тауар өндірушілеріне су жеткізіп беру жөнінде қызмет көрсету құнын арзандатуға мемлекеттік қолдауды көздеу АШМ- не ұсыныс беру ҚР АШМ облыстық аумақтық басқармасы І тоқсан жыл сайын 2004- 4,08 Республикалық бюджет 6 Мемлекеттік меншіктегі ерекше авариялық учаскелерді, шаруашылықаралық арналарды және гидромелиорациялық құрылыстарды қайта жаңарту жұмысын жүргізу АШМ- не ұсыныс беру ҚР АШМ облыстық аумақтық басқармасы І тоқсан жыл сайын 2004-20 2005- 127,5 Республикалық бюджет 7 Су пайдаланушылардың аудандық ассоциацияларын құру Облыс әкімдігіне ақпарат Аудан әкімдері Желтоқсан 2003 ж. Өсімдік шаруашылығы 8 Ауыл шаруашылығы дақылдарының рентабельді түрлерімен алқаптарды кеңейту бойынша шаралар қолдану Облыс әкімдігіне ақпарат Обл. ауыл шаруашылығы департаменті, аудан әкімдері Желтоқсан жыл сайын 9 Республикалық бюджет есебінен көктемгі-далалық және егін жинау жұмыстарын жүргізуге несие бөлуді қамтамасыз ету АШМ-не ұсыныс беру Обл. ауыл шаруашылығы департаменті Желтоқсан жыл сайын 2003- 180 2004- 220 2005- 280 Республикалық бюджет Тұқым шаруашылығы 10 Дәнді-дақылдар, майлы дақылдар, біржылдық және көпжылдық шөптер, картоптың тұпнұсқалық тұқымдарын өндіруге мемлекеттік қолдауды қамтамасыз ету АШМ- не ұсыныс беру ҚР АШМ обл. аумақтық басқармасы І тоқсан, жыл сайын 2003- 3,0 2004- 3,0 2005- 3,0 Республикалық бюджет 11 Ауыл шаруашылығы дәнді-дақылдардың сортын сынауды мемлекеттік қолдауды көздеу АШМ- не ұсыныс беру ҚР АШМ обл. аумақтық басқар- масы І тоқсан, жыл сайын 2003- 2,64 2004- 2,72 2005- 3,18 Республикалық бюджет 12 Дәнді-дақылдар, майлы дақылдар, біржылдық және көпжылдық шөптер, картоптің элиталық тұқымдарының өндіруге мемлекеттік қолдауды қамтамасыз ету АШМ- не ұсыныс беру ҚР АШМ обл. аумақтық басқармасы І тоқсан, жыл сайын 2003- 14,86 2004- 16,05 2005- 16,05 Республикалық бюджет 13 Элиталық тұқым шаруашылықтарының, мемлекеттік сорт сынау учаскелерінің және астықтың мемлекеттік қорының тұқымдық және отырғызу материалдарының сортты және егу сапасын сараптауды өткізуді қамтамасыз ету АШМ- не ақпарат ҚР АШМ обл. аумақтық басқармасы Желтоқсан, жыл сайын 2003- 3,53 2004- 3,71 2005- 3,83 Республикалық бюджет 14 1-қалыптастыру астық тұқымдарын өндіруге мемлекеттік қолдауды қамтамасыз ету Облыс әкімдігіне ақпарат Облыстық ауыл шаруашылығы департаменті Желтоқсан, жыл сайын 2003- 25,8 2004- 27,1 2005- 30,7 Облыстық бюджет 15 Элиталық тұқымдар сатып алуға тұқым шаруашылықтарына несие беруді қамтамасыз ету Облыс әкімдігіне ақпарат Облыстық ауыл шаруашылығы департаменті І тоқсан, жыл сайын 2003- 20,3 2004- 23,9 2005- 27,0 Облыстық бюджет Химияландыру 16 Отандық ауыл шаруашылығы тауар өндірушілердің минералдық тыңайтқыштар, дәрілеуіштер мен гербицидтерді сатып алуын мемлекеттік қолдауды көздеу АШМ- не ұсыныс беру Облыстық ауыл шаруашылығы департаменті І тоқсан, жыл сайын 2003- 17,7 2004- 26,5 2005- 35,3 Республикалық бюджет 17 Топырақтың химиялық құрамын анықтау және топырақтың құнарлығының мониторингін жүргізуді қамтамасыз ету АШМ- не ақпарат ҚР АШМ облыстық аумақтық басқармасы, обл.жер комитеті Желтоқсан, жыл сайын 2003 3 2004- 5,4 2005-9 Республикалық бюджет Өсімдіктерді қорғау және олардың карантині 18 Фитосанитарлық диагностика және болжаудың әдістемелік орталығының облыста филиалын және аудандарда болжау пункттерін құру АШМ- не ұсыныс беру ҚР АШМ облыстық аумақтық басқармасы 2003-2005 ж.ж. 2003- 24,02 2004- 11,36 2005- 11,36 Республикалық бюджет 19 Өсімдік ауруларын және аса қауіпті зиянкестерін анықтауға зерттеулер жүргізу АШМ- не ақпарат ҚР АШМ облыстық аумақтық басқармасы Желтоқсан, жыл сайын 2003- 11,36 2004- 12,08 2005- 12,19 Республикалық бюджет 20 Өсімдік аурулары және аса қауіпті зиянкестермен күресудің іс-шараларын ұйымдастыру АШМ- не ақпарат ҚР АШМ облыстық аумақтық басқармасы Желтоқсан, жыл сайын 2003- 256,5 2004- 209,16 2005- 217,3 Республикалық бюджет 21 Карантиндік объектілер ошақтарын жоюдың іс-шараларын ұйымдастыру АШМ- не ақпарат ҚР АШМ облыстық аумақтық басқармасы Желтоқсан, жыл сайын 2003- 25,4 2004- 31,5 2005- 37,5 Республикалық бюджет Ауыл шаруашылығы техникасымен қамтамасыз ету 22 Ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерді лизингтік негізде ауыл шаруашылығы техникасымен қамтамасыз ету жөніндегі жұмысты жалғастыру АШМ- не ақпарат Облыстық ауыл шаруашылығы департаменті Желтоқсан, жыл сайын 2003-298,9 2004-400,6 2005-476,1 Республикалық бюджет 23 Облыстың Зеленов, Теректі, Тасқала аудандарында "Қазагроқаржы" ЖАҚ саласы бойынша МТС, сервис орталықтарын құру АШМ- не ақпарат "Қазагроқаржы" ЖАҚ өкілдігі, аудан әкімдері І тоқсан, жыл сайын 2003- 166,7 2004- 166,7 2005- 166,7 Республикалық бюджет 24 Комбайндар және басқа ауыл шаруашылығы техникаларын сатып алу үшін "Батыссервис" МКК-ның жарғылық капиталын ұлғайтуды қамтамасыз ету Облыс әкімдігінің қаулысының жобасы Облыстық ауыл шаруашылығы департаменті І тоқсан, жыл сайын 2003- 100 2004- 105 2005- 110 Облыстық бюджет 25 Тұқым шаруашылықтарына тұқым дәрілеуіш, тазалағыш машиналарын сатып алуға және МТП-ін жаңартуға несие беруді қамтамасыз ету Облыс әкімдігіне ақпарат Облыстық ауыл шаруашылығы департаменті Желтоқсан, жыл сайын 2003-33 2004-33 2005-33 Облыстық бюджет Ауыл шаруашылығы машинасын жасауды дамыту 26 Облыс зауыттарында ауыл шаруашылығы машиналарын, құрал-жабдықтарын және қосалқы бөлшектер өндірісін дамытуға несие беруді қамтамасыз ету АШМ- не ақпарат Облыстық өнеркәсіп департаменті Желтоқсан, жыл сайын 2003- 162 2004- 162 2005- 162 Қазақстан Даму Банкі 27 Облыс зауыттарында ауыл шаруашылығы машиналарын, құрал-жабдықтарын және қосалқы бөлшектер өндірісін дамытуға несие беруді қамтамасыз ету АШМ- не ақпарат Облыстық өнеркәсіп департаменті Желтоқсан, жыл сайын 2003- 130 2004- 130 2005- 130 Облыстық бюджет Мал шаруашылығы және асылдандыру ісі 28 Отандық ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерге сатылған асыл тұқымдық өнімнің (асыл тұқымды мал төлі, бұқалардың ұрығы) құның арзандатуға бөлінген субсидиялар есебінен асыл тұқымды мал шаруашылығын мемлекеттік қолдауды көздеу АШМ- не ақпарат ҚР АШМ облыстық аумақтық басқармасы І тоқсан, жыл сайын 2003-33 2004-34 2005-32 Республикалық бюджет 29 Асыл тұқымды аналық малдарды ұстау құның біртіндеп арзандатуға бөлінген субсидия есебінен асыл тұқымды мал шаруашылығын мемлекеттік қолдауды көздеу Облыс әкімдігіне ақпарат Облыстық ауыл шаруашылығы департаменті І тоқсан, жыл сайын 2003- 23,6 2004- 23,6 2005- 23,6 Облыстық бюджет 30 Орал және Ақсай қалалары маңында, сондай-ақ аудан орталықтарында сүт өндірісін дамытуды қамтамасыз ету АШМ- не ақпарат Облыстық ауыл шаруашылығы департаменті, аудан әкімдері Желтоқсан, жыл сайын 2003-38 2004-37 2005-35 АШЖКҚ заемы 31 Мал тұқымдарының сирек кездесетін және саны аз асыл тұқымды мал санын өсіру және сақтау үшін несие беруді қамтамасыз ету АШМ- не ақпарат Облыстық ауыл шаруашылығы департаменті Желтоқсан, жыл сайын 2003-20 2004-15 2005-15 АШЖКҚ заемы Ветеринария 32 Мал ауруларының диагнозын қою және алдын-алу бойынша жоспарлы шараларының орындалуын қамтамасыз ету АШМ- не ақпарат ҚР АШМ облыстық аумақтық басқармасы Желтоқсан, жыл сайын 2003- 62,7 2004- 80,6 2005- 117,7 Республикалық бюджет 33 Тұрғындар мен малдардың денсаулығы үшін үлкен қауіп туғызатын ауыл шаруашылығы малдарын туберкулезден, бруцеллезден, лейкозадан және басқа малдар мен құстардың аса қауіпті індет ауруларынан сауықтыру, олардың пайда болу ошақтарын жою шараларын жүзеге асыру АШМ- не ақпарат ҚР АШМ облыстық аумақтық басқармасы Желтоқсан, жыл сайын 2003- 28,9 2004- 4,11 2005- 17,02 Республикалық бюджет 34 Паразиттік ауруларға қарсы күрес шараларын жүзеге асыру Облыс әкімдігіне ақпарат Облыстық ауыл шаруашылығы департаменті Желтоқсан, жыл сайын 2003- 36,2 2004- 38,5 2005- 40,7 Облыстық бюджет 35 Ауру малдарды оқшаландырудағы келтірілген залалға өтемақы үшін қаржы бөлуді қамтамасыз ету Облыс әкімдігіне ақпарат Облыстық ауыл шаруашылығы департаменті, аудан әкімдері Желтоқсан, жыл сайын 2003-35 2004-35 2005-35 Облыстық бюджет 36 Малды қолдан ұрықтандыру пункттері мен көлемдерін ұлғайту және техник-ұрықтандырушыларды даярлау бойынша шаралар қолдану Облыс әкімдігіне ақпарат Облыстық ауыл шаруашылығы департаменті, аудан әкімдері Желтоқсан, жыл сайын 2003- 3,8 2004- 2,8 2005- 2,3 Облыстық бюджет 37 Сойыс пункттерінің және мал қорымдарының құрылысына қаржы бөлуді қамтамасыз ету Облыс әкімдігіне ақпарат Облыстық ауыл шаруашылығы департаменті, аудан әкімдері Желтоқсан, жыл сайын 2003- 37,5 2004- 37,5 2005- 37,5 Облыстық бюджет Қайта өңдеу өнеркәсібін дамыту 38 Лизингтік негізде жабдықтар жеткізіп беру, банктік несиенің пайыздық мөлшерлемесін жеңілдету жолдармен ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеу жөніндегі кәсіпорындарды мемлекеттік қолдауды қамтамасыз ету АШМ- не ұсыныс беру Облыстық ауыл шаруашылығы департаменті Желтоқсан, жыл сайын 2003- 15,2 2004- 36,35 2005- 33,99 Республикалық бюджет 39 Облыс аудандарында шағын өндіріс пен қайта өңдеу кәсіпорындарын дамыту және қолдау үшін несие бөлуді қамтамасыз ету Облыс әкімдігіне ақпарат Облыстық ауыл шаруашылығы департаменті, аудан әкімдері Желтоқсан, жыл сайын 2003- 135 2004- 145 2005- 155 Облыстық бюджет Несиелендіру 40 Облыс аудандарында АНС жүйесін кеңейту арқылы ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерін несие бөлуді дамыту АШМ- не ұсыныс беру Облыстық ауыл шаруашылығы департаменті, аудан әкімдері Желтоқсан, жыл сайын 2003- 300 2004- 420 2005- 540 Республикалық бюджет Инфрақұрылымдарды дамыту 41 Селолық округтарда ауыл шаруашылығы тауар өндірушілердің ассоциациясын құру, сауда-дайындау жүйесін дамыту Облыс әкімдігіне ақпарат Облыстық ауыл шаруашылығы департаменті, аудан әкімдері Желтоқсан, жыл сайын Кадрлар даярлау 42 Жұмыс жасап келе жатқан кәсіптік-техникалық мектептердің материалдық- техникалық базасын нығайту жөнінде шаралар алу, Қаратөбе ауданында (2003 ж.) және Бөкейордасы ауданында (2005 ж.) кәсіптік-техникалық мектептер ашу Облыс әкімдігіне ақпарат Облыстық білім беру басқармасы Желтоқсан, жыл сайын Ақпараттық қамтамасыз ету 43 Бағдарлама шараларының орындалу барысын бұқаралық ақпарат құралдарында көрсетіп отыру Облыс әкімдігіне ақпарат Облыстық ауыл шаруашылығы департаменті Тоқсан сайын 44 Теледидар мен радиода ауыл шаруашылығы және азық-түлік тақырыбына хабарлар (дөңгелек столдар) өткізуді ұйымдастыру Облыс әкімдігіне ақпарат Облыстық ауыл шаруашылығы департаменті Тоқсан сайын 45 Орал қаласы мен аудан орталықтарында облыстық ауыл шаруашылығы көрмесі мен жәрмеңкелер өткізуді ұйымдастыру Облыс әкімдігіне ақпарат Облыстық ауыл шаруашылығы департаменті, аудан және Орал қ. әкімдері Жыл сайын, қазан