Қазақстан Республикасы Еңбек кодексінің 125-бабына сәйкес жұмыстардың белгілі бір түрлерінің күрделілігін белгілеу, жұмысшыларға біліктілік разрядтарын беру және кәсіптерінің дұрыс атауларын айқындау мақсатында БҰЙЫРАМЫН:

Қазақстан Республикасы
Еңбек және халықты
әлеуметтік қорғау министрінің
2012 жылғы 24 шілдедегі
№ 294-ө-м бұйрығымен бекітілді
Жұмысшылардың жұмыстары мен кәсіптерінің бірыңғай тарифтік-біліктілік анықтамалығы (61-шығарылым)

1. Бірыңғай тарифтік-біліктілік анықтамалығының (бұдан әрі - БТБА) (61–шығарылымы) «Көркемөнер бұйымы өндірісінің жалпы кәсіптері», «Зергерлік-филигран өндірісі», «Металдан көркемөнер бұйымдарын өндіру», «Ағаштан капе тамыры және қайың қабығынан көркемөнер өндірісі», «Қырлау өндірісі», «Тастан көркемөнер бұйымдарын өндіру», «Миниатюралық сурет салынған папье-маше көркемөнер бұйымдарын өндіру», «Сүйек және мүйізден көркемөнер бұйымдарын өндіру», «Янтарьдан көркемөнер бұйымдарын өндіру», «Мүсіндеу өндірісі», «Боялған кенеп және картон өндірісі», «Тері және былғарыдан көркемөнер бұйымдарын өндіру», «Халық көркемөнер кәсіпшілігі бұйымдарының өндірісі» бөлімі бұған дейін қолданылып келген.

2. Шығарылым бөлімдерінде жұмыстарды тарифтеуді жетілдіру жүзеге асырылды, еңбек мазмұнының өзгеруіне, өнім, біліктілік сапасына, жұмысшылардың біліміне, жалпы білім беретін және арнайы дайындықтарына қойылатын талаптардың өсуіне байланысты жұмысшы кәсіптерінің тарифтік-біліктілік сипаттамалары нақтыланды.

3. Жұмыстардың разрядтары еңбек жағдайлары ескерілмей (еңбектің күрделілігі деңгейіне әсер ететін және орындаушының біліктілігіне қойылатын талаптарды жоғарылататын төтенше жағдайларды қоспағанда) белгіленді.Әрбір кәсіптің тарифтік-біліктілік сипаттамалары «Жұмыс сипаттамасы» және «Білуге тиіс» бөлімдерінен тұрады. «Жұмыс сипаттамасы» бөлімі жұмысшы орындай алуға тиісті жұмыстардың сипаттамасын қамтиды.

5. Тарифтік-біліктілік сипаттамаларында жұмысшы кәсібінің осы разрядына тән жұмыстардың тізбесі келтіріледі. Бұл тізбе жұмысшы орындай алатын және орындауға тиіс барлық жұмыстарды қамтымайды. Қажет болған жағдайда жұмыс беруші айрықшалықтарды ескере отырып, жұмысты орындау күрделілігіне сәйкес келетін жұмыстардың қосымша тізбелерін әзірлей алады, олар тиісті разрядтағы жұмысшы кәсіптердің тарифтік-біліктілік сипаттамаларында бар.

7. «Білуге тиіс» бөлімінде қамтылған теориялық және практикалық талаптармен қатар, жұмысшы: еңбекті қорғау, өндірістік санитария мен өртке қарсы қауіпсіздік жөніндегі ережелер мен нормаларды; жеке қорғану құралдарын пайдалану ережесін,; орындалатын жұмыстың (қызметтің) сапасына, жұмыс орнында еңбекті тиімді ұйымдастыруға қойылатын талаптарды; брак түрлерін және оның алдын алу мен жоюдың тәсілдерін; өндірістік дабылдатуды білуге тиіс.

8. Осы бөлімдерге ұңғымаларды бұрғылау және мұнай мен газ өндіру жөніндегі жұмыс өндірістеріне тән, қоршаған орта мен жер қойнауын қорғау жөніндегі іс-шараларды жүргізу ережесін білуді көздейтін жұмысшылар кәсіптері қосылды. Кәсібі автомобильді, тракторды және басқа да көлікті басқаруды көздейтін жұмысшылардың тиісті құжаттары болуға тиіс.

9. Біліктілігі анағұрлым жоғары жұмысшы өзінің тарифтік-біліктілік сипаттамасында санамаланған жұмыстармен қатар, анағұрлым біліктілігі төмен жұмысшылардың тарифтік-біліктілік сипаттамасында көзделген жұмыстарды орындай алуға, сондай-ақ осы кәсіптегі анағұрлым төмен разрядтағы жұмысшыларға басшылық жасай білуге тиіс. Осыған байланысты, анағұрлым төмен разрядтар кәсіптерінің тарифтік-біліктілік сипаттамасында келтірілген жұмыстар, анағұрлым жоғары разрядтар кәсіптерінің сипаттамасында әдетте, көрсетілмейді.

10. Тарифтік-біліктілік сипаттамалары, ерекше ескертілген жағдайлардан басқа, осы бөлімдерде көрсетілген өндірістер мен жұмыс түрлері бар ұйымдардың меншік нысанына және ұйымдық–құқықтық нысанына қарамастан, олардағы жұмысшылардың жұмыстарын тарификациялаған және біліктілік разрядтарын белгілеген кезде міндетті болып табылады.

кенеп пен картонды сылау алдында дайындық жұмыстарын жүргізу;
ыдыс пен керек-жарақты дайындау;
шикізат пен материалды жеткізу;
кенепті жазу;
этикеткаларды жабыстыру және оларды таңбалау.

кенепті жазу, этикеткаларды жабыстыру және оларды таңбалау тәсілдері, ыдыс пен керек-жарақтың мақсаты.

картонды сылақ қабатын жағуға дайындау;
картонды ілгіштерге ілу және эмульсиялық картонды құндақтарға орналастыру;
дайын картонды алу және қабаттарды түзету және толық кептіру үшін қатарлап жазу;
кенептегі жіптің бос ұшын кесу және торапты теріс сығып шығару;
пемза мен пеноқыш қол арамен аралау;
пемза мен пеноқышты зімпара шеңбермен қайрау;
картонды орау қағазына орау.

эмульсиялық картонды құндақтарға орналастыру және май картонды ілгіштерге ілу тәсілдері;
Пемза мен пеноқышты аралау және қайрау кезіндегі жұмыстың тәсілдері;
жіпті кесу кезінде құралды пайдалану ережесі;
картонның кебу дәрежесі мен оның орауын анықтау тәсілдері.

кенепті сылақ қабатын жағуға дайындау;
кенепті пемзамен және пеноқышпен өңдеу;
кенептің шаңын, костриктері мен пемзаның қалдықтарын шаңсорғышпен сору;
кенептің артикуліне байланысты түктің көтерілу дәрежесін анықтау;
дайын сыланған кенебін алу, оны өзекке илеу;
бір бетін ғана эмульсиямен қаптай отырып, қағаздың екінші бетін желімдей отырып картон жасау;
электр бұрғының көмегімен картоннан саңылау бұрғылау.

эмульсиялы құрамның рецептурасы мен оны дайындау технологиясы;
сылақ қабатының кезектілігі мен жағу температурасы, кенепті пемзалау және оның бетіндегі шаңды тазалау, оны кебу және оралу дәрежесін айқындау тәсілдері;
картонның екінші бетіне қағаз жабыстыру тәсілдері;
картонның сапасына қойылатын талаптар.

сылақты кенеп пен картонға жағудың кезектілігі;
кенепті рамаға және кергішке керу, кенепті өлшем бойынша кесу және картонға жабыстыру үшін қолмен жазу;
кенепті картонға жабыстыру;
кенепті бобинаға немесе түптеу картонына орамаға орау.

жартылай майлы, казеин, құмды-желімді сылаққа арналған сылақ құрамының рецептурасы мен дайындау технологиясы;
сылау қабатын қолмен жағу технологиясы;
кенепті біркелкі керу тәсілдері, қолданылатын құралдарды пайдалану ережесі;
кенептің артикулі, кенепті картонға жазу және жабыстыру ережесі.

сылақты кенеп пен картонға механикаландырылған желіде жағудың кезектілігі;
кенепті панорама мен диорамаларға арналған кергіштерде сылау;
торға кенеппен шекара қою;
картонды май сылақпен мелкография тәсілімен сылау;

сылақты кенеп пен картонға механикаландырылған желіде жағу технологиясы;
илем машинасы рамасының құрылысы және май сылақты жағуға арналған машиналар, мелкография тәсілімен сылау тәсілдері;
мелкографияға арналған станоктың құрылысы мен оны пайдалану ережесі;
сылақтың, кенеп пен картонның сапасын анықтау бойынша техникалық шарттар;
кенепті кептіру және ұстау режимі.

сұңғат, мүсін өнерінің, графикаларды және басқа да бейнелеу өнерінің туындыларын жасау үшін шығармашылық және оқу шеберханаларында, сыныптарында, ателье, студияларда және пленэрде белгіленген уақыт ішінде әртүрлі күйде пластикалық кейіп көрсету;
адамның келбеті мен кейіпінде сезімін және көңіл-күйін білдіру;
кеудеге дейінгі, белге дейінгі (қолмен) портрет үшін кейіп көрсету, әр түрлі киімдерде бейнелер (қарапайым және күрделі кейіпте) көрсету;
статикалық және динамикалық кейіптерді жүзеге асыру;
белгіленген уақыт ішінде әртүрлі күйде кейіптерді сақтау мақсатында төзімділіктің пайда болуы үшін жеке жаттығулардың көмегімен дене қозғалысын және бет бұлшық еттерін жетілдіру;

адамның келбеті мен денесіндегі пластикалық және мимикалық мәнерінің негізгі принциптері;
кейіптің сипатына қарай оның бейнесін ашу амалдары;
киімде пластикалық кейіпті көрсетудің ережесі мен шарттары;
жаттығуларды жүргізу әдістері, киімді өлшеп көру ережесі.

сұңғат, мүсін өнерінің, графикаларды және басқа да бейнелеу өнерінің туындыларын жасау үшін белгіленген уақыт ішінде әртүрлі күйде (қарапайым және күрделі кейіпте) киімсіз пластикалық кейіп көрсету:
айналымдары бар күрделі қойылымды кейіптерді жүзеге асыру;
жеке жаттығулардың көмегімен дене қозғалысын және бет бұлшық еттерін жетілдіру.

мимика және икемді қозғалыстың көмегімен адамның жан дүниесін және оның мінезін білдіру тәсілдері;
киімсіз пластикалық кейіпті көрсету ережесі мен шарты;
жаттығулар жүргізу әдістері.

қарапайым суреттер бойынша ағаштан, металдан, сүйектен жасалған бұйымдарды ағаштың құнды жыныстарымен, сабанмен, перламутрмен, металмен, сүйекпен, мүйізбен, пластмассамен инкрустациялау;
даяр үлгі және сурет бойынша инкрустациялау материалын таңдау;
кесетін аспапты қайрау және түзеу.

қарапайым суреттер бойынша түсті фанерамен, сабанмен, перламутрмен, янтарьмен, металмен, сүйекпен, мүйізбен, пластмассамен инкрустациялау тәсілдері;
түсті және қымбат металлдармен ою жолдары;
инкрустациялауда қолданылатын материалдардың қасиеті мен сапасы;
кесетін аспаппен ағашты өңдеу технологиясы;
түсті және желілік перспектива заңдылықтары.

орташа күрделіктегі суреттер бойынша ағаштан, металдан, сүйектен жасалған бұйымдарды ағаштың құнды жыныстарымен, сабанмен, перламутрмен, металмен, сүйекпен, мүйізбен, пластмассамен инкрустациялау;
орташа күрделіктегі геометриялық және өсімдік орнаменттерін қолмен кесу және олардың сыртына сурет бойынша жабыстыру;
шаблон жасау.

орташа күрделіктегі суреттер бойынша түрлі материалдармен инкрустациялау тәсілдері;
түсті және қымбат металлдармен ою жолдары, ағаш жыныстары, қасиеті және кемшіліктері, аспаптар мен оларды қолдану шарттары;
қайрау ережесі;
арнайы желіммен жұмыс істеу ережесі.

күрделі суреттер бойынша ағаштан, металдан, сүйектен, ағаштың құнды жыныстарымен жасалған бұйымдарды, сабанмен, перламутрмен, металмен, сүйекпен, мүйізбен, пластмассамен инкрустациялау;
бұйымдардағы суреттерді белгілеу, сурет бойынша янтарь, пластмасса, сабан, ағаш, сүйек, мүйіз, қалайыдан сымды, күміс және алтынды арнайы айлабұйымдарда созғылау тәсілімен дайындау;
бұйымдарды жылтырату және түпкілікті өңдеу.

күрделі суреттер бойынша түрлі материалдармен инкрустациялау тәсілдері;
суреттерді белгілеу тәсілдері мен трафареттер мен шаблондар жасау, инкрустациялау техникасында көркемөнер композициясын жасау тәсілдері;
инкрустациялау материалдарын дайындау және олардың физикалық қасиеттері мен сапасы.

ерекше күрделі суреттер бойынша ағаштан, металдан, сүйектен, ағаштан жасалған жоғары көркемөнер және бірегей құнды жыныстарымен, сабанмен, перламутрмен, металмен, сүйекпен, мүйізбен, пластмассамен инкрустациялау, сондай-ақ құнды және түсті металдармен қалайы, күміс және алтынмен ою;
жоғары дәлдікте және таза өңдеп барлық ықтимал стильді шрифтерді каллиграфиялық орындау;
түрлі тереңдікте қазып металл және сүйек бұйымдарға арнайы айлабұйымдармен сурет салу, ағашқа кесінділер жасау;
қалайы, күміс, алтын сым дайындау.

ерекше күрделі суреттер бойынша алтынмен, күміспен және қалайымен ағаш, қара металл, сүйектен жасалған көркемөнер бұйымдарға инкрустациялау тәсілдері;
сымды созғылау тәсілдері;
сүйек және мүйізді ою және тегістеу ережесі;
бұйымдардағы суретті белгілеу және аудару жолдары;
қазба өрнегін жасау тәсілдері;
сұңғат өнері негіздері;
оюдың түр-түрі, түс білу және пластикалық анатомия негіздері.

техникалық шарттарға және бекітілген үлгілерге сәйкес брактау үстеліндегі немесе конвейерлердің бетінде, гуртты жазба бойынша күрделі емес жартылай фабрикаттардың сапасын ішінара және тұтас бақылау;
брак түрлері бойынша бракқа шыққан өнімнің сыныптауышы;
конвейер жұмысындағы елеусіз кемшіліктерді жою және реттеу.

жартылай фабрикаттарды жасау және бақылау технологиялық процесі;
шикізат пен жартылай фабрикаттардың негізгі түрлерінің техникалық шарттары мен бекітілген үлгілері;
брактау конвейерлерінің құрылымы мен пайдалану ережесі;
негізгі өлшеу аспабы: штангенциркуль, микрометр және калибрлер.

күрделі жартылай фабрикаттар мен күрделі емес даяр бұйымдарды операциялық бақылау;
бұйымдарды жасауға арналған күрделі емес аспаптардың, керек-жарақтардың сапасын техникалық шарттарға және бекітілген үлгілерге сәйкес арнайы калибрлермен, әмбебап өлшеу құралдарымен және оптикалық аспаптармен бақылау;
монеталарды, ордендерді техникалық шарттарға және сызбаларға сәйкес өлшеу;
жартылай автоматтар мен автоматтарда есеп жүргізу және монеталарды орау;
брак түрлері бойынша сұрыптау, бракталған өнімге актілер жасау;
жартылай автоматтар мен автоматтардың жұмысындағы елеусіз ақаулықтарды реттеу және жою.

бұйымдарды жасау және бақылау технологиялық процесі;
күрделі емес сызбалар, шектеулер, шикізат, материалдар, даяр өнімдердің брак түрлері;
қара, түсті және асыл металдардың, жартылай автоматтар мен автоматтардың, қаттылықты өлшегіштің қасиеті мен құрамы;
әмбебап өлшеу құралдары мен аспаптары: рычагты микрометр, индикатор, аспапты микроскоп.

күрделі даяр бұйымдардың сапасын көзбен байқау, өлшеу әдістерімен бақылау, механикалық және физикалық қасиеттерін аспаптар арқылы айқындау;
химиялық құрамды айқындау үшін сынама алу;
монета жасауға көзделген әрбір партиядан ұсақ монеталарды ішінара қайталама бақылау;
бұйымдарды жасауда қолданылатын күрделі аспаптың сапасын бақылау;
іріктелген бұйымдарды қайталама бақылау және брак түрлері бойынша сыныптау;
өндірістік операцияларда технологиялық процестің сақталуын бақылау;
брак құжаттамасын ресімдеу;
есеп құжаттамасын жасау;
операциялық қабылдауды жүзеге асыратын төмендеу білікті бақылаушының жұмысын басқару.

негізгі материалдарға, шикізат, даяр өнімге мемлекеттік стандарттар;
техникалық шарттар;
өнім сапасын айқындайтын параметрлер, эскиздер, күрделі сызбалар, шектеулер, бұйым жасаудың технологиялық процесі;
арнайы және әмбебап өлшеу құралдары мен аспаптарының құрылымы (бетінің жиілігін айқындау оптикалық—механикалық аспаптар) және оларды пайдалану ережесі;
негізгі материалдардың, түсті және құнды металдар мен балқымалардың қасиеті.

түсті металдардан, пластмассадан, ағаш, тас, сүйек, папье-маше, шыны және басқа да материалдардан жасалған қарапайым көркемөнер бұйымдары мен бөлшектердің сапасын сыртына қарай және қарапайым бақылау-өлшеу аспаптарын (шаблондарды, калибрлерді, қапсырғыштарды) пайдаланып бақылау;
жай дайындамаларды немесе бөлшектерді жекелеген операцияларда, сондай-ақ шикізат және материалдарды қабылдау;
жай бөлшектерді металмен қаптағаннан кейін бақылау;
нұсқаулық бойынша іріктеу нәтижелерін есепке алу және жазу.

жай көркемөнер бұйымдарын, бөлшектерді, дайындамаларды қабылдау ережелері мен сапасын бақылау тәсілдері;
қабылданатын бұйымдар мен бақылау объектілерінің нұсқаулықтары мен техникалық талаптары;
жарамды және іріктелген бақылау объектілерін таңбалау ережесі;
жаппай өнімді қабылдауға арналған қажетті арнайы бақылау-өлшеу аспабының және айлабұйымдарының құрылымы мен қолдану,
брак түрлері мен іріктеу нәтижелерін жазудың негізгі түрлері.

орташа күрделіктегі көркемөнер бұйымдарының, жекелеген тораптар мен бөлшектердің сапасын бақылау-өлшеу аспаптармен бақылау;
біркелкі және қорғау қабатын жағуды бақылау;
жылтырату технологиялық процесінің орындалуын жаққанға дейін және кейін бақылау;
гауһар тас өндірісіндегі қосалқы материалдардың сапасын бақылау.

орташа күрделіктегі көркемөнер бұйымдарының сапасын бақылау тәсілдері;
қолданылатын бөлшектер мен бұйымдардың техникалық шарттары;
технологиялық процесс негіздері;
бөлшектер мен бұйымдарды өңдеудегі шектеулер жүйесі;
сызбалар жасау мен техникалық шарттар бойынша дәлдігін тексеру.

күрделі көркемөнер бұйымдарының, бөлшектердің, тораптардың, құймалардың сапасын бақылау;
күрделі және жауапты бөлшектер мен тораптарды термиялық өңдеу түрлерін бақылау;
кондиционды емес өнімнің жарнамалық актілерін ресімдеу;
операциядан кейін жартылай фабрикаттардың сапасын үлкейту лупалары, штангенциркуль, индикатор, сағат проекторы арқылы көзбен бақылау;
карат таразыларында өлшеу;
аралау операциясында жартылай фабрикаттардың сапасын бақылау.

күрделі көркемөнер бұйымдарының сапасын бақылау тәсілдері;
қабылданатын бөлшектер, бұйымдар мен жинақтау жұмыстарының техникалық шарттары;
бақылау объектілерін техникалық қабылдау және сынау, бақылау-өлшеу аспаптары, айлабұйымдары мен аспаптарын пайдаланып техникалық шарттар;
сызбалар және нұсқаулықтар бойынша құжаттарды ресімдеу ережесі;
бақылау-өлшеу аспаптарын, сынау аппаратурасын теңшеу ережесі;
жинақтау және бөлшектеу сызбаларын оқу, кристаллография негіздері;
алмасты физикалық-химиялық және механикалық қасиеті;
алмастан жасалған жартылай фабрикаттардың техникалық шарттары;
алмас және гауһар тастардың көтерме баға прейскуранттары;
алмастан жасалған жартылай фабрикаттардың технологиялық процесі мен технологиялық карталары;
алмастан жасалған жартылай фабрикаттар жасауда қолданылатын құралдар мен технологиялық керек-жарақтар.

суретшінің эскизіне, эталонға немесе даяр үлгіге сәйкес бұйымдарды құю үшін ерекше күрделі көркемөнер бұйымдарының, бөлшектердің, штампылардың, пресс формалардың, модельдердің, кокильдердің сапасын бақылау;
жұмыс орындарындағы технологиялық шарттар мен операциялардың дұрыс орындалуын тексеру;
арнайы бақылау-өлшеу аспабы мен күрделі құралдарды пайдаланып мемлекеттік стандарт бойынша дәлдік және өңдеу түлеріне сәйкес өңдеу тазалығын айқындау;
үлкейту лупасының көмегімен жартылай фабрикаттарды алмастан үлкен формалардағы гауһарға өңдеу сапасын тексеру;
бұрыш өлшегіштердің, өлшеу лупаларының, штангенциркульдің көмегімен жартылай фабрикаттардың алмастан гауһарға геометриялық параметрлерін өлшеу;

бақылау объектісіне қойылатын техникалық шарттар мен талаптар;
қабылданатын бұйымдарды жасау және құрастыру технологиялық процесі;
түрлі күрделіктегі сызбаларды оқу, технологиялық карталарды, анықтамалықтарды, кестелерді пайдалану ережесі;
бақылау объектілерін техникалық қабылдау және сынау жөніндегі құжаттаманы жасау және ресімдеу, карат, талдамалық таразылардың құрылымы.

қарапайым көркемөнер бұйымдарын лактау;
лак жағудан алдын бұйымдарды кептіру.

қарапайым бұйымдардың бетіне лакты біркелкі етіп жағу жолдары, лак жағудан алдын бұйымды кептіру ережесі мен режимі.

орташа күрделіктегі көркемөнер бұйымдарын лактау;
арнайы кептіру құрылғыларында кептіру;
түрлі бөлшектерге маржан түс лакты жағу;
эталон бойынша акрелатқа жағу үшін түрлі маржан түстегі лак әзірлеу;
маржан патты оның түсіне қарай мөлшерлеу;
температуралық жағдайларға байланысты еріткіштердің үйлесуі мен мөлшерін өзгертіп отыру.

орташа күрделіктегі бұйымдардың бетіне лак жағу технологиясы;
белгілі бір материал бойынша жағу үшін лак қоспасын әзірлеу, лак әзірлеуде қолданылатын заттардың негізгі қасиеті;
ареометрді ұстау ережесі.

күрделі конфигурациядағы көркемөнер бұйымдарын лактау;
ішкі бетін миниатюралық суретпен және қызыл бояумен безендіруге дейін папье-машеден жасалған бұйымдардың сыртқы бетін қара лак жағуға, гальваникалық қабат жағуға жатпайтын бұйымдардың бетін ішінара әдісімен лактау;
томпақтан жасалған бұйымдарды бояу, лактау, сырлау, қабаттау;
пульверизатордың көмегімен өзекше формальдегидті эмаль, УВЛ лак жағу;
лактың сапасын айқындау;
бояғыштар, лак еріткіштерін әзірлеу.

лактауда қолданылатын күрделі конфигурациядағы бұйымдарды, айлабұйымдарды лактау технологиясы;
лакталатын бетке қойылатын талаптар;
қолданылатын бояулар мен еріткіштердің қасиеті;
лак қоспасын әзірлеу және түзету тәсілдері;
кептіргіш шкафтарда кептіру режимдері мен температурасын реттеу ережесі.

томпақ білезіктер;
папье-машеден жасалған қораптар, панноларды лактау.

бояуды бекіту және түс гаммасын сақтау мақсатында ағаштан жасалған бұйымдарға олифа және лакты бірнеше рет жағу;
лактың сапасын айқындау.

ерекше күрделі бұйымдарды лактау технологиясы;
лактау бұйымдарының бетін дайындаудың техникалық талаптары.

түсті металдардан жасалған қарапайым және орташа күрделіктегі бөлшектер мен көркемөнер бұйымдарын және олардың қорытпаларын, шойын және болатты кокильге немесе формаларға құю;
балқыту барысын қадағалау;
тигльдер мен пештерді балқытуға дайындау;
шикіқұрамды дайындау және оны салу;
машинадан формаларды немесе құймаларды алу;
формаларды металл құюға дайындау;
сыртын қарап құю арқылы сапасын айқындау.

түсті металдарды, болат және шойынды балқыту және құю технологиялық процесі;
құю пештері мен құрылғыларының қолдану принципі мен пайдалану ережесі;
қолданылатын бақылау-өлшеу аспаптары, кокильдің қызметі, оны дайындау және құю ережесі;
даяр құймаларға қойылатын талаптар.

түсті металдардан жасалған күрделі бөлшектер мен көркемөнер бұйымдарын және олардың қорытпаларын, шойын және болатты кокильге немесе формаларға құю;
балқытылған модельдер бойынша күміс және алтыннан жасалған күрделі конфигурациялы көркемөнер бұйымдарын құю;
арнайы режим бойынша блоктарды бояу және кептіру;
бояуларды дайындау;
модельді құрамды күйдіру;
магний қорытпасын балқыту.

күрделі көркемөнер, скульптуралық және зергерлік бұйымдарға арналған құнды металдарды балқыту технологиялық процесі;
шикіқұрам материалдарының қасиеті;
қызметі және құрамы, олардың металдың қасиетіне және сапасына әсері, түрлі лигатураларды әзірлеу тәсілдері;
қышқылдағыштар мен флюстар, олардың қасиеті мен металдың сапасына әсері, құю кезіндегі металл мен балқымалардың температурасы.

құнды металдардан жасалған балқытылған модельдер бойынша ерекше күрделі конфигурациядағы зергерлік және көркемөнер бұйымдарын құю;
түрлі әдістермен түсті және қара металдар мен балқымалардың бетіндегі жұқа және фигуралы шықпалары бар ерекше күрделі және маңызды, қабырғалары жұқа және іші металл бөлшектерді құю;
арнайы режим бойынша аммиакта және хлорлы аммонийде өңдеу, құю және кептіру;
арнайы құрылғыларға қызмет көрсету;
вакуумдағы металды балқыту және құю.

вакуумдағы металды балқыту және құю технологиялық процесі;
бақылау-өлшеу аппаратураны пайдалану ережесі;
зергер бұйымдардың блоктарын бояу және оларды арнайы режим бойынша кептіру.

көркемдеп өңдеу мақсатында түсті металдан жасалған түрлі дайындамаларды, бөлшектерді муфта және электр пештеріндегі белгіленген технологиялық процесс бойынша күйдіру және жіберу;
процестерді жүргізу, күйдіру үшін пештер мен айлабұйымдарды дайындау;
берілген температураға термореттегішті орнату және аспаптар бойынша пештердің жұмыс режимін қадағалау.

муфта және электр пештердің құрылымы мен пайдалану ережесі;
күйдіру қызметі, оның өңделетін материалға әсері.

көркемөнер бұйымдарына қосымшалар;
ілгектер;
белдік тоғаларын күйдіру және жіберу.

түсті және құнды металдан жасалған қарапайым және орташа күрделіктегі көркемөнер және зергерлік бұйымдарындағы эмальды күйдіру және балқыту;
өз бетінше таңдалған жұмыс режимі бойынша суреті бар үш түске дейін томпақ және мыстан жасалған жартылай фабрикаттар мен бұйымдардағы эмальды балқыту;
эмаль зергер бұйымдарын дайындау және оларды муфталы және электр пештерінде түпкілікті күйдіру.

қарапайым және орташа күрделіктегі көркемөнер бұйымдарын эмаль жағып күйдірудің технологиялық процесі;
түрлі металдарды күйдіру режимі;
қасиеті мен сапасы, эмальды балқыту температуралық режимі;
жартылай фабрикаттар мен бұйымдарды күйдіргеннен кейін сапасына қойылатын талаптар;
фондон жағылған бөлшектерді күйдіру мысалдары, бөлетін эмальді бұйымдарды қыздыру температуралық режимі, күйдірудің аяқталу белгілері.

муфталы және электр пештерде үш және бес түске дейінгі эмаль жағылған түсті металдан жасалған күрделі конфигурациялы көркемөнер және зергерлік бұйымдарды күйдіру;
күйдіру процесінде эмаль қабаттың сапасын және аспаптар бойынша күйдіру режимін бақылау.

күрделі конфигурациялы көркемөнер және зергерлік бұйымдарын оларға эмаль жағып күйдірудің технологиялық процесі;
эмаль түрлері;
эмаль күйдіру жүргізілетін металдарды балқыту температурасы;
дәнекерлерді балқыту температурасы, температурасына қарай эмальдардың түсі және финифтянды бояудың өзгергіштігі;
сырттан қосылған қышқыл ерітінділерінің эмаль қабаттың сапасына әсері;
фондонның негізгі қасиеті;
финифти бойынша суретті бұйымдарды күйдіру жолдары.

бес түстен асатын эмаль жағылған түсті және асыл металдан жасалған ерекше күрделі жоғары көркемдік бұйымдардың эмалін күйдіру және балқыту.

күміс және алтыннан жасалған ерекше күрделі конфигурациялы сурет және зергерлік бұйымдарды бірнеше рет күйдіру тәсілдері және термометр арқылы практикалық тәжірибе бойынша көп түсті эмальді күйдіру температурасы, ақау түрлері мен оны жою тәсілдері.

білезкітер, алқа, әшекейлерді;
жоғары көркемдік, көрмеге қойылатын сыйапаттарды күйдіру.

алдын ала шыбықтар мен құмды сұрыптап, шыбықтарды тығыз байлап, бумаларды реторттарға салып ағаш шыбықтарды күйдіру;
реторттарды электр пешіне салу;
күйдірудің белгіленген режиміне сәйкес пештің температуралық режимін қадағалау;
электр пештегі реторттарды мен реторттардағы көмірді салқындағаннан кейін алу;
реторттарды тазалау.

күйдіруге жарамды ағаш шыбықтардың сапасы;
темір реторттарға ағаш шыбықтарды салу тәсілі;
реторттарды құммен көму, және реторт қақпақтарына балшық жағу, реторт және электр пештерінің құрылымы;
көмір сапасын айқындау тәсілі;
еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау техникасы ережелері;
өртке қарсы іс-шаралар.

рельефті үлгі бойынша тазалап қылқаламмен немесе арнайы қарындашпен нитро немесе офсетті бояу жағу арқылы түрлі материалдардан жасалған қарапайым көркемөнер бұйымдарын өңдеу;
оксидирлеу үшін суреттеу жұмыстарын орындау;
сіңдіргіш жағу, қылқаламмен балауыздау, бояу;
бұйымдардың бетін бояуға дайындау;
бояғыштарды дайындау.

қарапайым формадағы көркемөнер ұйымдарын өңдеу тәсілдері;
бояу үшін бұйымдардың бетін дайындау ережесі;
нитро және офсетті бояулар мен еріткіштердің қасиеті, белгілі бір жұмысқа арналған қылқаламның қасиеті, балауыздау, сіңдіру және бояу жолдары;
рельефтерді еріткіштер және арнайы құралмен тазалау тәсілдері.

күрделі конфигурациялы түрлі материалдардан жасалған орташа күрделіктегі көркемөнер бұйымдарды қылқаламмен және арнайы қарындашпен, пульверизатормен және бояу бұлауларында аунату әдісімен өңдеу;
скульптуралар мен миниатюраларды тондау, балауыздау, қылқаламмен бояу;
бояуларды құрастыру, бояу бұлауларына бояғыштар мен химикаттар салу.

орташа күрделіктегі көркемөнер бұйымдарын өңдеу тәсілдері мен технологиясы, бояғыштар әзірлеу рецептурасы.

түрлі материалдардан жасалған күрделі көркемөнер бұйымдарды қолмен және пульверизатормен және бояумен олардың бетін алдын ала бояп және тегістеп өңдеу;
тік сызықты формадағы ағаштан жасалған көркемөнер бұйымдарына бояу сіңдіру;
үлгі эталон және суретшінің эскизі бойынша сіңдіргіштер мен бояуларды әзірлеу және таңдау.

пульверизаторлар мен бояу камераларының құрылымы;
бояу, тегістеу жолдары, бояу, лак және еріткіштер, бұйымдарды бояудың техникалық талаптары;
боялған бұйымдарды кептіру режимі.

түрлі материалдардан жасалған ерекше күрделі көркемөнер бұйымдарды қолмен және пульверизатормен өңдеу;
геометриялық және тегіс рельефті кесілген ағаштан жасалған көркемөнер бұйымдарына тампон, щетка және пульверизатордың көмегімен қолмен фонды таңдап бояу сіңдіру;
сіңдіру бояуын өз бетінше әзірлеу;
щетканы, пульверизаторды тазалау және шаю.

геометриялық және тегіс рельефті кесілген бұйымдарға бояу сіңдіру жолдары;
кесу техникасының ерекшеліктері;
сіңдіру бояуының құрамы, түс құрастыру негіздері;
даяр бұйымдардағы лактың әсерінен сіңдіру бояуы түсінің өзгеруі.

бұлауларда және құрылғылардағы көркемөнер бұйымдарына қолмен парафин жағу және сіңдіру;
талап етілетін сападағы парафин ерітіндісін құрастыру;
парафиндеуге бұйымдарды дайындау;
бұйымдардағы жарықтар мен раковиналарды бекіту;
парафин жағу алдында талап етілетін температураға дейін бұйымдарды қыздыру;
бұйымдарды ысқылау және кептіру;
парафин қабаты сапасын сыртқы түріне қарай айқындау.

көркемөнер бұйымдарына парафин жағу және сіңдіру технологиялық процесі мен жолдары;
бұйымдарды қыздыру және кептіру температуралық режимі;
парафин және оның еріткіштерінің сұрыптары, маркалары мен қасиеті;
парафиндегеннен кейін бұйымдарды сынау әдістері мен тапсыру техникалық шарттары.

қолданыстағы рецептура мен технологияға сәйкес желім ерітіндісін дайындау;
шикізатты өлшеу және оны бактарға салу;
желім ерітіндісін түсіру және сүзу;
бу қазандықтарын дайындау және сылақ құрамына арналған материалдарды жеткізу.

желім ерітіндісін дайындаудың технологиялық процессі және температуралық режимі;
сылау кезінде қолданылатын шикізаттың түржиыны мен түрлері, оларды сыртқы түрі бойынша анықтау тәсілдері.

қолданыстағы рецептура мен технологияға сәйкес сылақ құрамы мен әр түрлі құрылымды эмульсияны электр эмульсаторларда дайындау;
құрғақ мырыш және этюдтік-май ақ сырды бояу ысқыш машинада ысқылау;
балық желімін электр ет тартқыштан өткізу.

желім ерітіндісін дайындаудың технологиялық процессі және температуралық режимі;
кенеп пен картонды сылау кезінде қолданылатын этюдтік-май ақ сыр мен сылақ құрамының сапасы, бояу ысқыш машинаның мақсаты мен жұмыс қағидаты.

алтын жалату және реставрациялау кезіндегі қосымша жұмыстарды орындау;
әзірленген құраммен алтын жалатылған бұйымды шаю;
өңдеу жібере отырып ағаштан, гипстен, тас және металдан ескі алтынның қалдықтарын алу;
алтын жалатылған затты реставрациялау кезінде левкас және бояудың бетін тазалау;
анағұрлым жоғары білікті алтын жалатушының басшылығымен көркемөнер бұйымдарына алтын жалату жөніндегі қарапайым жұмыстарды орындау.

алтын жалататын заттарды даяр құраммен шаюдың негізгі тәсілдері;
ескі алтын қалдықтарын гипстен, ағаштан, тас және металдан алу тәсілдері;
левкас және бояудан тазарту құрамы, негізгі құрал, онымен жұмыс істеу және күту ережесі;
алтын жалататын бетін даярлауда қолданылатын материалдар.

көркемөнер бұйымдарына алтын жалату жөніндегі қарапайым жұмыстарды орындау;
алтын жалатылатын бетін тазалау, олифа жағу, желімдеу, тегістеу, левкастау, колер бояуын жағу, лак жағу, гипстен, ағаштан, металдан жасалған көркемөнер бұйымдарының тегіс бетіне сусальды алтын жағу;
даяр рецептілер бойынша тегістеуге, левкастауға, бояуға әзірлеу;
полимент және желіммен орындалған алтын жалатылған затты шаю.

алтын жалату жөніндегі қарапайым жұмыстарды орындау жолдары;
тегістеуге, левкастауға, бояуға әзірлей отырып ағаштан, гипстен, металдан жасалған көркемөнер бұйымдарының бетін «мордан» лагын және гульфабру жағу үшін дайындаудың технологиялық процесі;
алтын жалатуда қолданылатын негізгі материалдар, олардың түрлері, ағаш, металл, гипс, папье-маше және мастиканың физикалық-химиялық қасиеті мен технологиялық сипаттамалары;
алтын жалататын бетті дайындау тәсілдері.

көркемөнер бұйымдарына алтын жалату жөніндегі орташа күрделіктегі жұмыстарды орындау;
алтын жалатудың жеңіл левкасын бекіту, бетіндегі кірді химиялық тәсілмен (еріткіштермен) және механикалық тәсілмен (скальпельмен және басқа да аспаптармен) кетіру. Бетін тегістеп және жылтыратып «мордан» және гульфабру лагымен алтын жалату үшін левкас жағу. Қорғасындау жұмыстарын орындау.

орташа күрделіктегі жұмыстарды орындау жолдары;
алтын жалату және оны реставрациялауға материалдарының қасиеті және қойылатын талаптар;
алтын жалатуда консервациялау және реставрациялауда қолданылатын табиғи және жасанды пигменттердің, шайыр, лактардың физикалық-химиялық қасиеттері.

көркемөнер бұйымдарына алтын жалату жөніндегі күрделі жұмыстарды орындау;
қалыңдатып алтын жалату, көп қабатты және қорғау декоративтік қабат.
қатты бүлінген левкас және алтын жалатылған бетін бекіту, полиментке алтын жалатуда тегістеп және жылтыратып левкастау;
көлемді және тұтас рельефті кесілген көркемөнер бұйымдарының бетіне сусальды алтын жағу, ескі алтын және қоламен тотықтыру;
төмендеу білікті алтын жалатушының жұмысын басқару.

көркемөнер бұйымдарына алтын жағу жөніндегі күрделі жұмыстарды орындау жолдары;
полиментке алтын жалату бетін дайындаудың технологиялық процесі мен бояу, левкас жағу, полимент әзірлеу әдістемесі;
«мордан» лагын жағу және сусальды алтын жағу технологиясы;
кесетін бетіндегі суретті кесу, бликтеу жолдары.

көркемөнер бұйымдарына алтын жалату жөніндегі ерекше күрделі жұмыстарды орындау;
түрлі материалдардан жасалған бірегей шығармаларға алтын жалату, тазалау және бекіту;
агат тістермен жылтырату, алтынмен алтындау, суретпен байланысты құрама алтындау, жасанды алтын жалату, жеңіл алтын жалату;
өз бетінше бояу, левкас, полимент, «мордан» лагын және түрлі реңктегі қола әзірлеу.

121. Білуге тиіс: көркемөнер бұйымдарына алтын жағу жөніндегі ерекше күрделі жұмыстарды орындау жолдары, агат тістермен жылтырату, алтынмен алтындау, суретпен байланысты құрама алтындау, жеңіл алтын жалату технологиясы, суретпен және көркемдеп өңдеудің басқа да түрлерімен байланысты бликтеу, алтын жалату әдістемесі, жасанды алтын әзірлеу тәсілдері.

жұмсақ жынысты тастардан, металдан жасалған қарапайым көркемөнер бұйымдарын, зергерлік бұйымдарын қолмен және жылтырату және тегістеу машиналарында жылтырату және тегістеу;
жылтыратылған бұйымдарды шаю және кептіру;
өңдеу тастарынан жасалған бөлшектер мен дайындамаларды таңдау, оларды желімнен және мастикадан тазарту және желімдеу;
жылтырату пасталары мен мастикаларын даяр рецептілер бойынша құрастыру және жасау.

қарапайым көркемөнер бұйымдарын қолмен және станоктарда тегістеу және жылтырату жолдары;
тастың жұмсақ жыныстарының қасиеті;
жылтырату материалы мен оның қасиеті.

тастан, ағаштан, папье-машеден жасалған орташа күрделіктегі көркемөнер бұйымдарын, зергерлік бұйымдарын және түсті және асыл металдан жасалған ыдыс тобындағы бұйымдарды қолмен және жылтырату және тегістеу машиналарында абризивті қолмен және автоматты түрде жіберіп түрлі пасталарды пайдалана отырып жылтырату және тегістеу;
технологиялық карта бойынша өңдеудің технологиялық кезектілігін бекіту.

орташа күрделіктегі көркемөнер бұйымдарын қолмен және станоктарда тегістеу және жылтырату жолдары;
түрлі үлгідегі жылтырату және тегістеу станоктарының құрылымы;
тегістеу және жылтыратуда қолданылатын айлабұйымдар мен аспаптардың қызметі және қолданылуы.

тастан, ағаштан, папье-машеден, сүйектен және мүйізден жасалған күрделі көркемөнер бұйымдарын, зергерлік бұйымдарын және түсті және асыл металдан жасалған ыдыс тобындағы бұйымдарды қолмен және жылтырату және тегістеу машиналарында жылтырату және тегістеу;
бөлшектер мен қосымшаларды зергерлік бұйымдарға, бұрыштары байланған, екіжақты фаскалы және «кабошон» формалы тастарды қолмен тегістеу, жылтырату және жетілдіру;
станокты баптау.

күрделі көркемөнер бұйымдарын тегістеу және жылтырату жолдары;
жылтырату және тегістеу станоктарының жұмыс істеу принциптері мен баптау ережесі;
өңделетін материалдардың қасиеті.

тастан, ағаштан, папье-машеден, сүйектен және мүйізден жасалған ерекше күрделі көркемөнер бұйымдарын, зергерлік бұйымдарын және түсті және асыл металдан жасалған ыдыс тобындағы бұйымдарды қолмен және жылтырату және тегістеу машиналарында түрлі айлабұйымдар мен материалдарды пайдаланып жылтырату және тегістеу;
жекелеген бөлшектерді талап етілетін мөлшерге дейін, материалдардың декоративтік сапасын барынша анықтай отырып бұрыштар мен суреттерді тегістеу, жылтырату және жетілдіру.

халықтың тапсырысы бойынша әртүрлі тұрмыстық қызметтерді орындау: азық – түлік, өнеркәсіп тауарларын, дәрі – дәрмек және тағы басқа сатып алу және оларды үйге жеткізу;
хабарламаларды, жарнамаларды, газеттерді, жер – жерге афиша жапсыру;
адамның табиғи деректерін өлшеу: медийиналық таразыларда салмақтау, бойын өлшеу, клиенттің сүрауы бойынша силомермен колының күшін өлшеу;
көрсетілген қызметтері үшін клиеттерден ақша алу;
өлшеу аспаптарын реттеу;
іске асырылған талондар бойынша есеп жүргізу.

тұрмыстық қызмет көрсету ұйымдарды мен дүкендердің жұмыс істеу кестесі мен мекен – жайын, қызмет көрсететін учаскедегі анықтамалық және жарнамалық стендтерің орналасуын хабарламалар мен жарнамалық стендтердің орналасуын хабарламалар мен жарнамаларды жапсыру ережесін;
адамның табиғи деректерін өлшеу үшін белгіленген аспаптарды пайдалану ережесін және құрылғысын және оларды реттеу ережесін;
тапсырыс берушінің тапсырмасын орындау үшін қала бойынша тиімді маршруттарды.

қайтыс болған адамды санитарлық өңдеу, киіндіріп және табытқа салу;
шаштараз және косметикалық жұмыстарды орындау;
салттық заттарды тағайындаған жерге жеткізу;
автокатафалкадан тағанын беру, табытты автокатафалкаға орнату, оны бекіту және жерлейтін жерде автокатафалкадан шешу;
мола төбешігін әзірлеу, оны шыммен жабу және жерлеуге байланысты басқада жұмыстарын жүргізу.

қайтыс болған адамды санитарлық өңдеу;
шаштараз және косметикалық жұмыстардың орындалуын, қолданылатын медикаменттерді және материалдарды тағайындауды;
жерлердің қасиетті негізі мен түрлерін, оларды өңдеу тәсілдерін және қолмен нығыздаудын, дайындау тәсілдерін және шымды қалауын, жерлеу салттының тәртібін, автокатафалканы ұстау бойынша санитарлық ережесін жұмысшы.

бұлаулардағы қышқыл арқылы шаятын суды сүзгілеу;
берілген рецептура бойынша жылтырату пастасының қоспа компоненттерін өлшеу және түрлі құрылымдағы плиталарда пісіру;
қосалқы материалдардың қалдықтарын – құрамында бағалы және түсті метал бар қоқыс және шлифті жинау;
шлиф және кризді күйдіру және уату.

бұлаулардағы шаятын суды өңдеу және сүзгілеу және құрамында бағалы тастары бар қалдықтарды жинау;
араластыру нұсқаулықтары, кризді шлифтен айыру, уату тазалығы.

ион алмастыру құрылғысында, бағалы металдардан тұратын шаю суын және өңдеу ерітіндісін сүзгілеу;
желдеткіш құбырлары мен тұндырғыштарды тазалау;
құрамында бағалы металы бар ион алмастыру шайырларын өңдеу;
тұнған су және шайырды булау, кептіру;
өңделетін материалдардан бағалы металдарды шығару;
ерекше улы заттары бар ерітінділерді бейтараптандыру және оларды ион алмастыру құрылғыларында өңдеу;
өңделген шлифтерді барботирлеу, сүзгілеу, кептіру, елеу, бағалы металдарды шығару мақсатында егеулеулерді өңдеу.

құрамында бағалы тастары бар шаю ерітіндісін ион алмастыру құрылғысында өңдеу және сүзгілеу нұсқаулығы;
шаю және крацтау суларын және шайырды бейтараптандырудың технологиялық процесі;
желдеткіш және тұндыру жүйесінің тәсімдері мен жұмыс принципі;
ион алмастыру құрылғысы мен механикалық елек құрылғысы және пайдалану ережесі;
қолданылатын қышқыл және сілтілердің қасиеті және оларды бейтараптандыру ережесі;
ерекше улы заттармен, қышқыл және сілтілермен жұмыс істегенде қауіпсіздік техникасы ережесі;
ерітінділерден алтынды қалпына келтіру және күмісті тұндыру әдістері, қышқыл және тұнбаларды тұндырылған металдың сыртқы түріне қарай айыру.

ағаштың түрлі жыныстарынан, папье-машеден, металдан жасалған жартылай фабрикаттардан жасалған кесетін материалдарды, бөлшек дайындамаларын электр кептіргіш камераларда көркемдеп жазба жасау үшін бетін кезең-кезеңімен дайындай отырып кептіру;
кептіру процесін қадағалау, белгіленген режимді сақтау;
камераларға салу және босату.

электр кептіргіш камералардың қызметі мен қолдану принципі;
стеллаждардағы бұйымдарды орналастыру және оларды түсіру жолдары, оларды пайдалану және күту ережесі, бақылау-өлшеу аспаптарын пайдалану ережесі.

көркем суретті лакталған эмаль жағылған көркемөнер бұйымдарының бөлшектерін, жартылай фабрикаттарын электр кептіргіш камераларда кептіру. Камералардағы бұйымдарды орналастыру;
температуралық режимдер кестесіне сәйкес режимді ұстау, температурасын өлшеу;
синтетикалық эмальдарды кептірудегі барлық қосалқы жұмыстарды орындау;
бұйымдардың кебуін кезең-кезеңмен тексеру.

кептіру жабдықтарының және бақылау-өлшеу аспаптарының құрылымы мен пайдалану ережесі;
көркем суретті түрлі лакталған бұйымдарды кептірудің температуралық режимдері;
эмаль түрлері, физикалық-химиялық қасиеттері, кептірудің сапасына қойылатын талаптар.

ағаштан, металдан, папье-машеден жасалған көркем сурет бұйымдарын инкрустациялау, ағаш қабығы, ағаш, тас, сүйек, мүйізді ою үшін берілген суреттер, эскиздер, сызбалар бойынша калькадан, картоннан және фанерадан қарапайым және орташа күрделіктегі шаблондар мен трафареттер жасау;
геометриялық және табиғи орнаменттердің, бір фигуралы композициялардың шаблондары мен трафареттерін жасау.

трафарет жасауға арналған материалдардың қасиеті және дайындау тәсілдері;
қарапайым және орташа күрделіктегі шаблондар мен трафареттер жасау тәсілдері.

ағаштан, металдан, папье-машеден жасалған көркем сурет бұйымдарын инкрустациялау, ағаш қабығы, ағаш, тас, сүйек, мүйізді ою, эмаль бойынша сурет, күрделі сюжеттік-орнаменттік композицияларға адамның, аң және құстардың фигураларын жасап, миниатюралық сурет, пейзаж жасау үшін берілген суреттер, эскиздер, сызбалар бойынша калькадан, картоннан және фанерадан күрделі шаблондар мен трафареттер жасау;
бұйымдарға ұнтақтау және инемен сурет сызығын ою әдісімен трафарет бойынша сурет салу.

күрделі шаблондар мен трафареттер жасау тәсілдері;
бұйымдарға суретті трафареттің көмегімен салу тәсілдері.

қарапайым нақыштау аспабын қолданып алюминийден құйылған бөлшектерге қарапайым орнамент нақыштау;
нақышталатын бұйымдардың: рама, жәшік, қорап, шыны аяқ, обручниктердің астына қоятын ыдыстарды жасау;
жаймалық түсті металдан жасалған сұңғат өнері шығармасының бөлшектерінде дәнекерлеуден қалған жапсарларды тазалау, өңдеуден алдын құйманы тазалау;
дайындамаларды ағарту, өңдеу және шаю, нақыштау үшін дайындамаларды шайырлау, нақышталатын ыдыстарға шайыр құю;
көлемді бұйымдардың астына шайырланған ұяшықтарды дайындау;
пісірілген ақаулы жерлерді өңдеу;
нақышталған жартылай фабрикаттарды оны арасында күйдіріп және ағартып қайта шайырлау.

қарапайым орнаментті бөлшектерге нақыштау жолдары, нақышталатын дайындамаларды дайындау ережесі;
жапсарларын өңдеу ережесі;
металдың атаулары, таңбалау және негізгі механикалық қасиеті, металдардың механикалық қасиетіне байланысты бөлшектерді шайырлау үшін шайырды әзірлеу рецептурасы, қарапайым нақыштау аспабын әзірлеу жолдары, айлабұйымдар мен аспаптардың қызметі, қолдану ережесі мен шарттары, бұйымдарды шайырлау және қайта шайырлау тәсілдері.

қарапайым көркемөнер бұйымдарында және сәулет құймасындағы ірі табиғи орнаменттерді нақыштау және ою;
түрлі фасондар мен мөлшердегі расходниктердің контурын нақыштау;
канфарниктермен фонды өңдеу;
нақыштау тістерімен фонды тарау;
канфарник арқылы металға сурет контурын салу;
құрастыруда бөлшектерді бекіту орнына нақыштау;
нақышталатын металл немесе құймаларды дайындау, бетін тегістеу және тазалау;
баббит және шайыр құю үшін гипсті формаларды дайындау;
механикалық құралдармен жіктерді тазарту;
жайма мысын күйдіру;
суретті дайындау, оны металға белгілеу және аудару.

қарапайым көркемөнер бұйымдарын, көлемді заттарды нақыштау әдісімен нақыштау жолдары, жаймалық металдан бөлшектерді ою тәсілдері;
түсті металдар мен балқымалардың бағалы сыналары мен маркалары, оларды негізгі механикалық қасиеттері;
жайма мысын күйдіру технологиясы;
түрлі металдан жасалған бұйымдарды нақыштауда қолданылатын шайырдың құрамы.

орташа күрделіктегі көркемөнер бұйымдарында және сәулет құймасындағы орташа күрделіктегі геометриялық және табиғи орнаменттерді нақыштау және ою;
барельефтердің, тұратын скульптуралардың күрделі емес жерлерін нақыштау;
жаймалық металдан жасалған орташа күрделіктегі бөлшектерді белгілеу, ою;
ойылған бөлшектерді дәнекерлеуге дайындау;
даяр мөлшерлер бойынша каркас бөлшектерін дайындау.

сәулет құймасы көркемөнер бұйымдарында орташа күрделіктегі нақыштау жолдары;
ою технологиясы, механизмдердің, әмбебап және арнайы айлабұйымдардың, аспаптардың құрылымы, пайдалану шарттары мен ережесі;
бұйымдарды күйдіру технологиясы, өңделетін металдар мен балқымалардың атауы, таңбалануы және механикалық қасиеті.

жаймалық металл және үлгіні өз бетінше пішіп, отырғызып және созғылап күрделі көркемөнер бұйымдарында нақыштау және ою;
жазықтықта және күрделі конфигурациялы көлемді заттарда рельеф жазықтығын айқастырып жан-жақты рельефті және горельфті скульптуралық суреттерді, геометриялық және табиғи формаларды нақыштау;
сурет көлемі 1-ден 3 сантиметрге (бұдан әрі – см) дейінгі жан жақты табиғи және геометриялық орнаменттер мен шрифтілерді, көлемді скульптуралық горельефтер мен барельефтерді нақыштау;
рельефті ою бөлшектерін ойып дайындамалардың сыртқы бетіндегі контурды нақыштау;
ұсақ рельефті бұйымдарға нақыштау;
модель фактурасына сәйкес дәнекер жіктерін өңдеу және нақыштау.

күрделі көркемөнер бұйымдарын нақыштау жолдары;
күрделі конфигурациялы бұйымдарды нақыштау жолдары;
фактуралық өңдеу түрлері, әмбебап, арнайы нақыштау аспаптары мен айлабұйымдар жасау тәсілдері, құрылымы, оларды термоөңдеу ережесі;
барельефтік, горельефтік және көлемді скульптуралық суреттерді, табиғи, геометриялық формалар мен шрифтілерді құю жөніндегі нақыштау жолдары;
табиғи және геометриялық орнамент және шрифтілердің суретін құрастырудың негізгі заңдары, бабиттен жасалған күрделі бөлшектерді құю технологиясы;
нақыштаудан алдын шайыр құю және шайыр пісіру технологиясы.

ерекше күрделі көркемөнер бұйымдарында жан-жақты, табиғи және геометриялық орнаменттер мен шрифтілерді, көлемді скульптура бөлшектерін, күрделі фактурадағы күрделі композициялық позадағы портрет фигураларының бөліктерін, скульптуралық бейнелер салынған горельефтер мен барельефтерді нақыштау;
суретін үш см-ден бес см-ге дейін және ерекше күрделі портреттер мен декоративті фигураларын көтеріп ерекше күрделі скульптуралық шығармалары мен архитектуралық ойылған бөлшектерді (одақ республикалар елтаңбалары, орден белгілері, табиғи және геометриялық орнаменттер) ою, кесу, нақыштау.

162. Білуге тиіс: бағалы, түсті, қара металлдар мен олардың қорытпаларына ерекше күрделі көркемөнер нақыштау жолдары, скульптуралық-барельефті бейнелерді салу және тегіс, рельефті, көлемді бейнелерді қысқартудың негізгі заңдары, скульптуралық мүсіндеу жолдары, құю және пісіру технологиясы негіздері, пісіруден кейін түзету тәсілдері, гипс формадағы баббиттен жасалған бөлшектерді құю тәсілдері, баббит құюға формаларды дайындау, нақыштау үшін шайырды пісіру рецептурасын дайындау ережесі.

бірегей және көрмелік бұйымдарды және сәулет мүсіндеу бөлшектерін жекелеген блоктармен: портреттік, барельефтік, горельефтік және контррельефтік бейнелерді нақыштау, ою және монтаждау;
орнамент және фигураларды бейнелеп горельефтерді, барельефтерді, көркем-декоративтік құйма және кокильдерді нақыштау;
портреттік бейнелерді дифтілеу, ерекше күрделі табиғи және геометриялық орнаменттердің суретін 5 см-ге көтеріп және фактураны өңдеп кесу және нақыштау.

металдардың физикалық және механикалық қасиеттері;
қолданылатын аспаптың барлық түрлері және оны жасау тәсілдері, кокиль жасау және оларды нақыштау жолдары, жарық көлеңкесінің мәні және оған жету тәсілдері, тондау құрамды пайдалану ережесі.

ағаштан, папье-машеден жасалған қарапайым және орташа күрделіктегі көркемөнер бұйымдары формаларының бетін тығыздау;
тығыздалған бұйымдарды кептіру;
тығыздалатын бұйымдардың бетін дайындау;
даяр рецептілер бойынша тығыздау материалын әзірлеу.

қарапайым және орташа күрделіктегі көркемөнер бұйымдары формаларының бетін тығыздау жолдары;
қолданылатын аспап, тығыздау материалының құрамы мен әзірлеу тәсілдері;
тығыздалатын бұйымдарды кептіру режимдері.

ағаштан кесіп, бояп, инкрустациялап жасалған күрделі формадағы көркемөнер бұйымдарын, папье-машеден жасалған түрлі конфигурациядағы бұйымдар мен металл табақтарды қолмен бетін тегістеу;
бұйымдардағы жарылған, майысқан жерлерін, саңылауларды жою және олардың беттерін боялған мастикамен одан әрі бұйымды көркемдеп өңдеу үшін тегістеу.

ағаштан және папье-машеден жасалған күрделі көркемөнер бұйымдарын тегістеу жолдары;
тегістеу қасиеті;
ағаштың құрылымы және физикалық қасиеті.

БТБА-ның бұрын қолданыста болған шығарылымы бойынша атаулары көрсетілген, осы «Көркемөнер бұйымы өндірісінің жалпы кәсіптері» бөлімінде көзделген жұмысшылар кәсіптері атауларының тізбесі БТБА-ның 2-қосымшасында көрсетілген.

түсті металдар мен күмістен жасалған шынжырдың сақинасын кесетін арнайы станоктарда спираль дайындау, ширатпаны ширату және шырмауын тарату, сымды катушкаға орау;
бағалы және түсті металдан жасалған тегіс немесе дөңгелек сыммен тығыздалған және біліктелген таспаны арнайы өру станогында өру;
сымды күйдіру және бояу.

сымды ширатуға дайындау тәсілдері, ширату, өру жолдары, ағартатын құрамдардың рецептурасын;
өретін және ширататын станоктардың құрылымы, оларды пайдалану және реттеу ережесі;
түсті металдар мен күмістің физикалық қасиеті.

арнайы станокта, сығымдағыштар мен диірмендерде мыс-мырыш, күміс және алтын дәнекер жолақтар мен сымнан жасалған құймаларды дайындау;
уатылған дәнекерді елеу;
сымды созғылау;
түсті металдан жасалған білезіктер төсемін өру;
арнайы станокта таспаны кесу, тығыздау, біліктеу;
түсті және бағалы металдан жасалған білезіктердің өрілген таспасына сурет салу;
сығымдағыштарды, станоктар мен диірмендерді баптау.

түрлі дәнекерлерді дайындау, уату және ұсақтау жолдары, сым, төсем және таспа жасау технологиясы;
таспаға сурет салу тәсілдері;
түсті және бағалы металдардан жасалған бұйымдар жасауда қолданылатын дәнекерлердің маркалары мен құрамы;
дәнекерлерді ұсақтау деңгейі және күйдіру температурасы, төсем өруге арналған сым және таспаны кесу, созбалау және біліктеу станоктарын пайдалану және баптау ережесі.

түсті және бағалы металдан жасалған бөлшектерді дайындау, бағалы металл білезіктердің төсемдерін өру, ширатпаларды ширату, өру, біліктеу, тарату.

ширатпа дайындамалары мен бөлшектерін штампылау технологиясы;
ширатпа спиралі, штампылау сығымдағыштарын және ширатпа дайындамасы жабдықтарының құрылымы мен пайдалану ережесі.

түсті және бағалы металдан жасалған ойылған суреті бар зергерлік және көркемөнер бұйымдарының бетіне жағу үшін күмісті қарайтуға дайындау;
күмісті және балқытуға қажетті компоненттерді дайындау және қарайтылған күмісті электр пештерінде немесе ашық пештерде арнайы шамдармен тиглдарда балқыту;
қалыпқа құйманы құю;
қарайтылған күмісті арнайы станок диірмендерде уату.

қарайтылған күмісті дайындау және балқыту ережесі;
уату станоктарына салу режимі, қарайтылған күмістің құрамына кіретін ингредиенттердің температурасы мен физикалық-химиялық қасиеті;
қарайтылған күмістің даярлығын және сапасын айқындау әдістері;
қарайтылған күмісті дайындау және балқытуда қауіпсіздік техникасы ережелері.

түсті және бағалы металдардан көлемі 0,2 см-ден асатын филигрань негізі мен элементтерін суреті, сызбасы және шаблоны бойынша қолмен жасау;
зергерлік және көркемөнер бұйымдарының бетіндегі филигрань элементтерін жинақтау, дайындау және желімдеу.

көлемі 0,2 см-ден асатын филигрань негіздері мен элементтерін жасау жолдары;
ширатылған және филиграньды сым кескіндері, түсті және бағалы металдардың физикалық-механикалық қасиеті.

түсті және бағалы металдардан көлемі 0,2 см-ге дейінгі ажурлы филигрань негізі мен элементтерін суреті, сызбасы және шаблоны бойынша қолмен жасау;
көп қабатты филиграньды барельефті дәнекерлей отырып түрлі формадағы ширатылған бөлшек бұйымдарын жинақтау.

көлемі 0,2 см-ге дейінгі филигрань негіздері мен элементтерін жасау ерекшеліктері, композиция және сурет жасау негіздері.

кичке түсті әйнектен жасалған қарапайым формадағы қондырғыны желімдеу және қайта желімдеу;
кичтердегі қондырғылардың ортасын дәлдеу және ауытқуын болдырмау.

әйнек қондырғыларды жапсыру және қайта жапсыру жолдары;
желім және мастика рецептурасын және оларды әзірлеу тәсілдері;
әйнек, желім және мастикаға қыздырудың әсері, электр қыздырғыш және газ аспаптарын пайдалану ережесі.

жартылай асыл және асыл тас қондырғыларын, сондай-ақ түсті әйнектен жасалған күрделі формадағы қондырғыларды кичке, кассета шпилькаларына және гуттаперчті айлабұйымдарға жапсыру және қайта жапсыру;
түрлі алмастарды оправкаларға орнату және жапсыру;
алмастарды өлшеу.

тастан жасалған қондырғыларды жапсыру және қайта жапсыру технологиясы;
қырлы станок жартылай автоматтың құрылымы;
алмастарды оправкаларға орнату және жапсыру құралдары;
жартылай асыл және асыл тастардың физикалық-химиялық қасиеті;
оларды қыздыру режимі, жартылай асыл және асыл тастарды қырлау формалары.

түсті әйнектен жасалған қарапайым формадағы қондырғыларды қырлау станоктарында және қолмен қырлау;
абразивтік дөңгелек және сумен салқындатуды пайдаланып шыныдан жасалған қарапайым формадағы қондырғылардың дайындамаларын қайрау;

түсті әйнектен жасалған дайындамаларды қырлау технологиясы мен қайрау, қырланған бір шпиндельді станоктың құрылымы мен пайдалану ережесі;
абразивтік дөңгелекті және сумен салқындатуды пайдалану ережесі;
қарапайым өлшеу аспаптарын пайдалану ережесі;
түсті шынының физикалық-механикалық қасиеті.

түсті әйнектен жасалған қарапайым формадағы қондырғыларды бір шпиндельді қырлау станоктарында және қолмен коронкалардың сыналарын және павильонды бөле отырып қырлау;
абразивтік дөңгелек және сумен салқындатуды пайдаланып шыныдан жасалған күрделі формадағы қондырғылардың дайындамаларын қайрау.

жартылай асыл тастардан жасалған қондырғылардың дайындамаларын қайрау технологиясы;
жартылай асыл тастардың физикалық-механикалық қасиеті.

түсті әйнектен жасалған орташа күрделіктегі формадағы қондырғыларды абразивтік материалдарды пайдалана отырып қалайы дөңгелектегі коронка сыналарын бөле отырып қырлау;
алмас құралдарды пайдаланып жартылай асыл тастан жасалған түрлі формадағы қондырғылардың дайындамаларын қайрау;
бұрғылау станоктарында түсті әйнектен және жартылай асыл тастан жасалған көлемді зергерлік және көркемөнер бұйымдарындағы саңылауларды белгілеу және бұрғылау.

абразивтік паста және ұнтақты пайдаланып қалайы дөңгелектердегі әйнек қондырғыларды қырлау технологиясы;
түсті әйнек және тастан жасалған бұйымдардағы саңылауларды бұрғылау жолдары;
барлық үлгідегі механикалық және қолмен істейтін қайрау және бұрғылау станоктарын пайдалану ережесі, квадранттың құрылымы мен пайдалану ережесі;
алмас планшайбаларын, абразивтік пасталар мен ұнтақтарды пайдалану жолдары;
абразивті үнемді пайдалану тәсілдері, жартылай асыл тастардың сапасын бағалау негіздері.

арнайы айлабұйымдарды пайдалана отырып қырлау бір шпиндельді станоктарда түсті әйнектен жасалған күрделі формадағы және жартылай бағалы тастардан және табиғи әрі синтетикалық асыл тастардан жасалған қарапайым және орташа күрделіктегі формадағы қондырмаларды қырлау;
жартылай бағалы тастардан жасалған қондырғылардың дайындамаларындағы рундистіні және конусты қайрау;
жартылай бағалы тастан жасалған қарапайым формадағы қондырғыларды реставрациялау.

жартылай бағалы тастан жасалған қондырғыларды қырлау технологиясы, жартылай бағалы тастардың оптикалық қасиеті;
оларға түсті дақтардың орналасу ережесі;
барынша жалтырату үшін жартылай бағалы тастан жасалған дайындамаларға қырды орналастыруын есептеу әдістері және ережесі;
жартылай бағалы тастарды қырлаудағы шығын нормалары, түйіршек абразивтерді жасау ережесі және қасиеті;
даяр тастардың техникалық шарттары мен нормалары.

жартылай бағалы және табиғи әрі синтетикалық асыл тастардан жасалған күрделі формадағы қондырмаларды қырлау;
жартылай бағалы және асыл тастардан жасалған күрделі формадағы қондырғыларды реставрациялау.

жартылай және асыл тастан жасалған күрделі формадағы қондырғыларды қырлау технологиясы;
бағалы тастардың оптикалық қасиеті, жартылай бағалы және асыл тастардың түс ерекшеліктері мен кемшіліктері.

жартылай бағалы және табиғи әрі синтетикалық асыл тастардан жасалған күрделі ғажайып формадағы қондырмаларды қырлау;
зергерлік бұйымдардың сызбалары немесе үлгілері бойынша қырлаудың күрделі түрлері;
жартылай бағалы және асыл тастардан жасалған күрделі формадағы қондырғыларды реставрациялау.

жартылай және асыл тастан жасалған күрделі формадағы қондырғыларды қырлау технологиясы, оптикалық қасиеттер;
жартылай бағалы және асыл тастардың түс ерекшеліктері мен кемшіліктері.

түсті және табиғи әрі синтетикалық асыл тастардан жасалған қарапайым конфигурациялы зергерлік және көркемөнер бұйымдарындағы қарайтылған күміс балқымасы қабатын егеулеу;
ойылған суреттің контуры шыққанға дейін қарайтылған күміс балқымасының қатты қабатын рашпиль, шиферлік брусоктар мен ағаш көмірді қолдана отырып алу.

қарапайым конфигурациялы қарайтылған күмістен жасалған зергерлік және көркемөнер бұйымдарын егеулеу жолдары;
бұйымдарды қарайту технологиясы, түсті және бағалы металдардың физикалық-химиялық қасиеті.

түсті және асыл тастардан жасалған орташа күрделіктегі конфигурациялы зергерлік және көркемөнер бұйымдарындағы қарайтылған күміс балқымасы қабатын егеулеу.

орташа конфигурациялы қарайтылған күмістен жасалған зергерлік және көркемөнер бұйымдарын егеулеу жолдары.

түсті және асыл тастардан жасалған күрделі конфигурациялы зергерлік және көркемөнер бұйымдарындағы қарайтылған күміс балқымасы қабатын егеулеу.

күрделі конфигурациялы қарайтылған күмістен жасалған зергерлік және көркемөнер бұйымдарын егеулеу жолдары.

өңделетін, жартылай бағалы және асыл тастарды егеулеуден алдын сурет, түсі, физикалық-химиялық қасиеттері бойынша іріктеу:
тастан жасалған зергерлік және көркемөнер бұйымдарын жасауға арналған пластиналарды іріктеу:
егеулеуден алдын пластиналарды белгілеу;
зергерлік және көркемөнер бұйымдарының даяр қондырғыларын мөлшері және салмағы бойынша жұптап іріктеу.

тастар мен пластиналарды іріктеу ережесі;
пластиналарды белгілеу жолдары, түрлі тастарға қойылатын техникалық талаптар, тастардың физикалық-механикалық және құрылымдық қасиеттері;
минерал кесектерін егеулеу және қондырғыларды қырлау процесі;
тастың табиғи суретін және барынша аз қалдық қалдыра отырып егеулеу ережесі;
тас өңдеу шектері.

тастарды бетінің сапасына, көлеміне, түсі мен суретіне қарай оларды егейтін жерге апару үшін қазылған жерінде немесе дайындау орнында іріктеу;
жеткізушіден тастарды қабылдау алдын іріктеу және сұрыптау, табиғи суреті мен түс гаммасын анықтау;
бұйымның формасына сәйкес берілген мөлшер бойынша қондырғыларға тегістелген пластиналарды белгілеу;
зергерлік және көркемөнер бұйымдарының даяр қондырғыларын тастың түсіне және суретіне қарай іріктеу.

жартылай бағалы және асыл тастардың түрлері, оларды айқындау тәсілдері;
табиғи тастарды синтетикалық тастардың айыру, тастың оптикалық қасиеті;
қырлау теориясы негіздері.

зергерлік және көркемөнер бұйымдары мен қондырғылардың эмаль бетіне контактілі әдіспен кейіннен муфта пештерінде күйдіре отырып жарық сезгіш эмульсия мен керамикалық бояуды пайдалана отырып графикалық бір тонды сурет салу.

сурет салу жолдары;
жарық сезгіш эмульсияның құрамы мен химиялық қасиеті, оны әзірлеу ережесі;
муфта пешінде күйдіру режимі, оның құрылымы мен пайдалану ережесі.

зергерлік және көркемөнер бұйымдары мен қондырғылардың эмаль бетіне контактілі әдіспен кейіннен муфта пештерінде күйдіре отырып жарық сезгіш эмульсия мен керамикалық бояуды пайдалана отырып графикалық көп тонды сурет салу;
миниатюралар әзірлеу.

жарық көзінде экспонирлеу және сурет салу процестерін реттеу режимдері;
керамикалық бояулардың құрамы, химиялық қасиеті;
оларды эмальмен араластыру, күйдіру ерекшеліктері мен күйдіргеннен кейін олардың өзгеру сипаты, көп тонды сурет эмалын күйдіруде муфта пешінің жұмысын реттеу ережесі.

арнайы аспаптар мен материалдарды пайдаланып 3-5 түстегі қарапайым фото дайындамалар мен графикалық суреттердің эмаль бетіне үлгі бойынша көркем сурет салу;
қарапайым контурлы суреттердің ағарған пластинкалы эмаль бетіне даяр үлгіні салу.

қағаздан эмаль бетке контурлы суреттерді аудару және қылқаламмен финифтянды бояу жағу әдістері;
3-5 түске бояу техникасы, бояуды кетіру тәсілдері, финифтянды бояудың құрамы және химиялық қасиеті;
салынған суреті бар пластиналарды муфта пештерінде күйдіру режимі, қарапайым трафареттерді әзірлеу жолдары мен оларды қолдану тәсілдері.

арнайы аспаптар мен материалдарды пайдаланып 6-8 түстегі фото дайындамалар мен графикалық суреттердің эмаль бетіне үлгі бойынша көркем сурет салу.

6-8 түске бояу техникасы;
түс гаммасы мен түс үйлестірудің негізгі заңдылықтары;
балқыту температурасына байланысты бояу жағу кезектілігі;
финифтянды бояудың түсін және балқыту температурасын нөмірлері бойынша айқындау, табиғи формадағы элементтердің құрылуы және орнаментті композициялардың түзілу заңдары;
жануарлар мен адамдардың пластикалық анатомия негіздері, перспективасы негізгі заңдары мен көлеңкелеу, финифтянды суреті бар бұйымдарды күйдіру ережесі.

6-8 түстегі финифтянды бояумен күрделі фотодайындамалар мен графикалық суреттердің эмаль бетіне үлгі бойынша көркем сурет салу;
Күрделі композициядағы эмальға үлгі бойынша көркемдеп сурет салу.

6-8 түске бояу техникасы, жартылай тондай отырып түстерді үйлестіру заңдары, күрделі тематикалық композицияларды, көлемді формаларды сурет салу құралдарымен салу ережесі.

суретті өз бетінше варьирлей отырып, жоғары көркемөнер, көрмелік бұйымдарға ерекше күрделіктегі суреттерді үлгілер, модельдер және эмаль бетін эскиздары бойынша салу.

көркем сурет салу заңдылықтары мен көп фигуралы композицияларды әзірлеу жолдары.

қарапайым композициядағы ойылған суретті түсті және бағалы металдан жасалған зергерлік және көркемөнер бұйымдарын алдын ала күйдіріп және күкірт қышқылы ерітіндісінде ағартып қарайтылған күміс балқытпасымен қабаттау арқылы қарайту.

қарайтылған күміс балқымасын бұйымға жағу операцияларының кезектілігі, флюс рецептурасы, қарайтылған күміс балқымасын балқытудың температуралық режимі.

орташа күрделіктегі және күрделі композициядағы ойылған суретті түсті және бағалы металдан жасалған зергерлік және көркемөнер бұйымдарын қарайту.

қарайтылған күмісті қырналау және тегістеу жолдары, түсті және бағалы металдардың физикалық-химиялық қасиеті.

ерекше күрделі композициядағы ойылған суретті түсті және бағалы металдан жасалған бірегей және көрмелік зергерлік және көркемөнер бұйымдарын қарайту;
антиквар зергерлік бұйымдарды реставрациялау.

бірегей бұйымдарды қарайту жолдары, қарайтылған күміс балқымасы ингредиенттерінің физикалық-химиялық қасиеті.

0,3 см-ден асатын ішкі мөлшердегі оюы бар штампыланған бұйымдарға бір түсті эмаль жағу;
эмаль жағылған бұйымдарды ыстықтай кептіруге дайындау;
бір түсті финифтянды бояумен күйдіргеннен кейін оюды көркемдеу.

бір түсті эмальды жағу, кептіру, ысқылау жолдары, эмальдың жарамдылығын және эмал жағатын метал бетті дайындау сапасын айқындау әдістері;
эмальдың термиялық қасиеті;
бояу қырнағыш және араластырғышты пайдалану ережесі.

0,2-0,3 см ішкі мөлшердегі оюы бар штампыланған және ширатылған бұйымдарға бір-екі түсті эмаль жағу;
қалғалағыш және қалқанды эмальды бұйымға үш ретке дейін арасында кептіру және күйдіруді ескере отырып бірнеше қабат эмаль жағу;
үш түске дейін финифтянды бояумен күйдіргеннен кейін оюды көркемдеп салу.

көп түсті эмальды жағу жолдары, эмальды оларды балқыту температурасын және тотық пленкасының пайда болу шарттарын ескере отырып жағу кезектілігі.

0,2 см-ге дейінгі ішкі мөлшердегі оюы бар штампыланған, ширатылған, басылған және филиграньды бұйымдарға төрт-бес түсті эмаль жағу;
кептіру және күйдіру режимін бақылау;
төрт түске дейін финифтянды бояумен күйдіргеннен кейін оюды көркемдеп салу;
балқыту температурасы әр түрлі үш түстегі, оның ішінде екеуі мөлдір түстегі эмаль жағу.

түрлі балқыту температурасындағы эмальды жағу жолдары;
эмальданған бұйымдарды кептіру және күйдіру ережесі;
температураға байланысты эмаль түстерінің өзгеру заңдылықтары.

алты-жеті жартылай тонды эмаль жағу;
эмаль жағылған бұйымдарды күйдіру, және төрт түстен асатын финифтянды бояумен одан әрі бояу;
эмаль тонға балқытылатын металл қосымшалары бар бұйымдарды орындау;
Үш түсі балқытудың түрлі температурасында және мөлдір болып келетін эмальданатын учаскемен қатар рельеф бұйымдарға бес түске дейін эмаль жағу.

түсті үйлестіру және орнаментті графикалық құру заңдылықтары;
дәнекерлеу және ажурлы ширатпа орындау әдістері;
кептіру және ыстықтай күйдіруде эмальдың қасиеті.

лессирлеу арқылы түспен және жарық көлеңкесімен рельефті бейне беретін ширатпалы бөлгішпен ойылған оюға жоғары көркемдік бұйымдарға эмаль жағу;
күрделі тақырыптық сурет немесе ойылған, рельефті және контррельефті бейнелер бойынша көп қабатты мөлдір эмаль жағу;
мөлдір эмальды бұйымдарды орындау. күрделі филиграньды оюларды жан-жақты рельефті бөлшектермен дәнекерлеу.

лессирлеу жолдары, графикалық және барельефті скульптуралық бейнелерді, жануарлар мен адамдардың пластикалық анатомиясын жасау негіздері;
портреттік бейнелеу жөніндегі эмаль жағу заңдылықтары.

бұйымдарды құрастырудан алдын дайындық операцияларын орындау. дәнекерлегеннен кейін сымды майсыздандыру, алу, жинақталған күйде бұйымдарды шаю;
ағарту құрамын әзірлеу;
мөлшері 0,5 см-ден жоғары дөңгелек және сопақ формадағы шыныдан, өңдеу тасынан және корундыдан жасалған қондырғыларды кейіннен қылтанақтарын алып тастай отырып түсті металл және күміс зергерлік бұйымдардың штампыланған крапанды касталарға бекіту;
түсті металл және күмістен жасалған ыдыс зергерлік бұйымдарын егеулеу, қырналау және қолмен жылтырату.

даярлық операцияларын орындау технологиялық кезектілігі мен тәсілдері;
майсыздандыру және шаю жолдары;
ағарту құрамын әзірлеу тәсілдері, крапанды қондырғыны бекіту жолдары;
аспапты бекітуде қолдану жолдары, қондырғыларды қырлау түрлері, корундының физикалық-химиялық қасиеті;
ыдыс тобы бұйымдарын және қолданылатын аспаптарды қолмен өңдеудің технологиялық процесі мен тәсілдері.

түсті және бағалы металдан жасалған қарапайым зергерлік және көркемөнер бұйымдарды монтаждау, жасау, жөндеу, тегістеу, жылтырату, қырналау, егеулеу;
бөлшектерді түзету және іріктеу;
дәнекерлеуге арналған бұрғыны шыңдау;
бұрғылы дәнекер қоспасын құрастыру;
бұйымдарды, бөлшектер мен тораптарды дәнекерлеуге дайындау, дәнекерлеу, дәнекерлейтін жерге апару, дәнекерлегеннен кейін ию, түзету, ортасын дәлдеу, қиыстыру, күйдіру, ағарту, шаю және кептіру;
қарапайым айлабұйымдарды пайдаланып саңылауларды бұрғылау;
звеноларды құлақтарға біріктіру;
аспапты қайрау және толтыру;
бұйымдарды контактілі пісіру;
мөлшері 0,5 см-ге дейінгі дөңгелек және сопақ формадағы шыны, өңдеу тасы және корунды қондырғыларын түсті метал және күмістен жасалған зергерлік бұйымдардың штампыланған және құйылған крапан касталарына бекіту;
желімнің көмегімен ұсақ қондырғыларды бекіту.

дайындық жұмыстарын, бұйымдарды монтаждау технологиясы;
дәнекерлеу қоспасының құрамы;
монтаждау операцияларын, желім бекітпелерін орындау жолдары;
күйдіру режимдері, айлабұйымдар мен аспаптар, контактілі пісіру аппаратының, жылтырату және тегістеу станоктарын пайдалану ережесі мен құрылымы;
қолданылатын материалдардың негізгі қасиеті;
бағалы және түсті металдардың маркалары, аспапты қайрау және түзету тәсілдері;
түсті және бағалы металдардың физикалық-химиялық қасиеті.

түсті және бағалы металдан жасалған орташа күрделіктегі зергер және көркемөнер бұйымдарын монтаждау, жасау, жөндеу, тегістеу;
мыс-мырыш құймалар мен сымдардан, күміс және алтын дәнекерден дайындамалар;
зергерлік бұйымдардың бөлшектері мен қондырғыларын, байланған бұрышы бар, екіжақты фаскалы және «кабюшон» формалы тастарды тегістеу, жылтырату және жетілдіру;
түрлі айлабұйымдарды пайдалана отырып саңылау тесу және бұрғылау;
даяр үлгі бойынша суретті салу үшін қарапайым формадағы бөлшектерді жасау;
қарапайым фасондағы ширатылған бауларды өру;
звено, винт және шайбалардың негізін егеулеу;
ранттарды, шарнирлер мен пластиналарды дәнекерлеу;
ажурлы ширатпа бұйымына немесе қағазына қағаздан немесе модельден сурет бойынша даяр бөлшектерді дәнекерлеу;
50 сантиметр квадратке (бұдан әрі - смІ) дейін филиграньды ойылатын бұйымдарға жапсырмалы филиграньды дәнекерлеу;
металды химиялық өңдеу және патиндеу;
композициялардың ойылмаған суреті бар түсті және бағалы металдан жасалған зергерлік және көркемөнер бұйымдарын қарайту;
арнайы кесетін аспапты қайрау, түзету және термоөңдеу;
шыныдан, өңделген тастан жасалған қондырғыларды, тік бұрышты, төрт бұрышты, сопақша формадағы корундыны крапанды және бос кастаға бекіту;
желім арқылы ірі қондырғыны бекіту;
диаметрі 0,25 миллиметрден (бұдан әрі – мм) асатын сымнан зәкір және панцирь тәрізді өрілген шынжырды өруге арналған шынжыр өретін автоматтарға қызмет көрсету;
күрделі емес формадағы бұйымдар мен бөлшектердегі күрделі емес табиғи және геометриялық оюлар ою;
бағалы металл сүйменін балқыту.

қатты дәнекерлермен дәнекерлеу тәсілдері, дәнекерлердің қызметі және олардың сызбадағы шарты белгілері;
кесетін аспапты қайрау, түзету және термоөңдеу геометриясы;
бағалы металдың барынша аз шығынын қамтамасыз ететін өңдеу жолдары мен тәсілдері;
түрлі кесілген сымдарды созғылау тәсілдері, оправаны пассовкалау және қиыстыру жолдары;
бекіту кезінде брак түрлері мен себептері, оның алдын алу және түзету әдістері, саңылауларды бұрғылау және тесуде түрлі айлабұйымдарды қолдану тәсілдері;
түсті және бағалы металдардан жасалған бұйымдарды термиялық өңдеу ережесі;
муфта пештерінің құрылымы, ширатпа және филигрань дәнекерлеу технологиясы;
бөлшектерді балқыту жолдары;
өңдеу әдістері;
сурет негіздері;
шынжыр жасау технологиясы;
шынжырмен байланатын автоматтардың құрылымы;
оларды жұмыс процесінде баптау әдістері;
тез тозатын бөлшектерді ауыстыру тәсілі мен шынжыр тізбегін жіберу және формалау, шынжыр төсемін өру және тізбектердің қиысу сапасын бақылау әдістері;
бақылау-өлшеу аспаптары мен құралдарының қызметі мен қолдану шарттары, тез тозатын бөлшектердің материалы мен негізгі қасиеттері;
бағалы металдармен жұмыс істеуде – бағалы металдарды есептеу, сақтау, өңдеу және тапсыру жөніндегі нұсқаулықтар.

түсті және бағалы метадан күрделі зергерлік және көркемөнер бұйымдарын монтаждау, жасау, жөндеу, тегістеу, жылтырату және қырналау;
іші бос бұйымдар жасау;
берілген химиялық құрамды сақтай отырып ломды балқыту;
металды білікпен, кескін біліктермен өңдеу;
бормашинаның көмегімен бұйымдарды өңдеу;
калибрмен жинақтау сапасын тексеру;
күміс бұйымдарды реставрациялау;
орташа күрделіктегі ширатпалы бөлшектер мен ажурлы филиграньды бұйымдар мен шаблондар жасау және жинақтау;
ажурлы филиграньды жинақтарды дәнекерлеу;
зерньді балқыту;
бұйымның формасы бойынша бұйымға модельден сурет аудару;
ойылған суреті бар түсті және бағалы металдан жасалған зергерлік және көркемөнер бұйымдарын қарайту;
бұйымдарды гальваникалық қаптау;
бұйымдарды эмальмен қаптау;
бұйымдарды нақыштау;
бағалы металдан жасалған зергерлік бұйым касталарын тегіс өңдей отырып крапанды және бос өңдей отырып бағалы және жартылай бағалы тас қондырғыларын бекіту;
оюлы бөлшектер мен қондырғылардан монтаждалған бұйымдарда құрама касталармен оправаларға бекіту;
диаметрі 0,25 мм-ден кем сымнан зәкір, панцирь тәрізді, екі жақты спираль, Бостон, кордлы, ирекше, француз өрмесі, екі жақты панцирлы, шырша тәрізді етіп шынжыр өретін автоматтарда өру;
автоматтарды баптау, бөлшектеу және құрастыру.

жартылай бағалы және бағалы тастардың физикалық-механикалық қасиеті;
қырау түрі, сырғалық жұп тастарды іріктеуге қойылатын талаптар, қондырғыларды бекіту мастикаларының құрамы мен әзірлеу тәсілдері;
зергерлік бұйымдардың күрделі бөлшектері мен тораптарын қиыстыру тәсілдері;
бекітудің түрлі үлгісіне арналған қондырғыларға оправа қиыстыру тәсілдері;
бор машинамен бұйымдарды өңдеу жолдары, жинақтауда калибрлерді қолдану ережесі;
кедір-бұдырлық квалитеттері мен параметрлері;
бөлшектерді арасында монтаждай отырып филиграньды бұйымдарды дәнекерлеу жолдары;
зерньді балқыту тәсілдері;
дәнекер сапасын сыртқы түріне қарай айқындау әдістері;
фигураларды құрастыру есептерін орындау ережесі;
қарайтылған күмісті қырналау және тегістеу жолдары, күміс бұйымдарды реставрациялау тәсілдері;
қызмет көрсетілетін жабдықтың кинематикалық тәсілдері;
звено тораптары мен формалау бөлшектерін позициялау дәлдігіне шынжыр байлайтын автоматтардың жұмысын тексеру тәсілдері.

жеке, ұсақ және орта сериялы өндірілетін суретшінің макеті, мүсіні, суреті және эскизі бойынша жоғары көркемдік зергерлік бұйым үлгілерін әзірлеу және жөндеу;
асыл тасты бағалы металдан қолмен жасалған ерекше күрделі зергерлік бұйымдарын монтаждау және жөндеу;
бұйым элементтері мөлшерін айқындау және оны әзірлеу жұмыстарын орындау технологиясы;
монтаждау, бекіту, жылтырату жұмыстарын орындау мақсатында үлгі дайындамаларын құрылымдық, технологиялық талаптарды ескере отырып белгілеу;
құрылымдық элементтердің дәлдік деңгейі техникалық құжаттамасына сәйкес құю моделін әзірлеу;
7 бірліктегі төзімдіктегі материалдан Моос шкаласы бойынша қолмен тас кесетін бұйымдар жасау;
қарапайым және орташа күрделіктегі мозаикалы панно жасау. 50 смІ-ден асатын филиграньды ойылған бұйымдарға жапсырмалы филиграньды дәнекерлеу;
мөлдір эмальға қарапайым және орташа күрделіктегі оюларды таңдау;
күрделі формадағы ширатпалы бөлшектер мен ажурлы филиграньды бұйымдарды немесе шаблондарды әзірлеу және таңдау;
түсті және бағалы металдан жасалған зергерлік және көркемөнер бұйымдарының бетіне сызба бойынша түрлі фасонда ойылған оюлар салу;
қарайтылғаннан кейін және дейін нақыштау;
жартылай асыл және асыл тастарды гризантпен бос кастаға бекіту;
бағалы металдан жасалған жоғары көркемдік антиквар бұйымдарды реставрациялау;
үш жақты кордылы, құрама зәкір, құрама панцирь, шарик, үш жақты панцирь, венециандық тәрізді шынжырларды шынжыр өретін автоматтарда өру;
бағалы металдан жасалған зергерлік бұйым касталарын тегіс өңдей отырып крапанды және бос өңдей отырып бағалы және жартылай бағалы тас қондырғыларын бекіту;
химиялық құрамды есептеу;
техникалық талаптарға сәйкес бағалы метал Ломын балқыту.

бағалы және түсті металдар мен тастарды көркемдеп өңдеудің барлық түрі, декоративтік қолданбалы өнердің негізгі стильдік ерекшеліктері;
құю, филиграньды нақыштау, эмальдау, тас кесу ісі, сүйектен жасалған бұйымдарды нақыштаудың ерекшеліктері;
сызбаларды оқу ережесі;
нақыштау жұмысы аспаптарын жасау әдістері;
карат өлшегішті, карат және талдама таразыларын пайдалану ережесі.

суретшілердің жобалары және жеке композициялар бойынша бірегей зергерлік бұйымдарды әзірлеу және жөндеу;
күрделі егелген суреті бар бұйымдарды орындау;
күрделі формадағы және конфигурациялы үлгілер мен модельдермен жұмыс істеу үшін арнайы аспаптарды, айлабұйымдар мен керек-жарақтарды әзірлеу;
Моос шкаласы бойынша 7 бірліктен асатын төзімділіктегі материалдан тас кесетін бұйымдарды қолмен жасау;
күрделі мозаикалы панно жасау;
жеке сызбалары, суретті мен композициялары бойынша нақыштау және ою;
күрделі көркемдік композициялы оюлы штампылар жасау;
арнайы айлабұйымдар арқылы түрлі үлгідегі касталарға жартылай бағалы және бағалы тастарды бекіту;
бағалы тастан жасалған жоғары көркемдік бұйымдардағы жапсырмалар мен асыл тастарды бекіту;
асыл тастарды іріктей отырып бос касталарға бекіту;
түрлі декоративтік бөлшектерді механикалық түрде бекіте отырып ажурлы суреттерді егеулеу, штифтілеу, тегістеу, сығымдау;
эмальмен орнаменттеу;
рельефті жапсырмалы және орнаментті оюлы көлемді ажурлық филиграньды бұйымдар жасау;
мөлдір эмальмен сурет салу және күрделі ширатпалы оюлар жасау;
ажурлы филиграньды жекелеген бөлшектерді модельге дәл сәйкестеп қиыстыру;
арасындағы операцияларды жүзеге асыра отырып жоғары рельефті бірегей көркемөнер бұйымдарын, алтын филиграньды бұйымдарды дәнекерлеу;
эмаль жіберу;
жоғары көркемдік және бірегей бұйымдарды реставрациялау;
орнаменттің суреттерді қалпына келтіру;
шынжыр төсемін қызыл, сары, жасыл, ақ түстермен алтын балқымаларын өру, шпрингельді құлып корпусын бір уақытта автоматта дәнекерлей отырып жасау;
лазерлі пісіру құрылғыларында зергерлік бұйымдарды пісіру.

ерекше күрделі ажурлы, фигуралы, фаденді, кармезинді оправаларды жасау жолдары, мастикалық мүсіндеу тәсілдері;
флорентиялық және орыс мозаикасын жасау ерекшеліктері;
көркем сурет, графика, сұңғат өнері негіздері;
классикалық және заманауи зергерлік өнер және зергерлік сәннің негізгі үрдістері;
шпрингельді автоматта дәнекерлеу режимдері мен тәсілдері;
зергер шынжырларын лазерьмен дәнекерлеу құрылғыларының жұмысын баптау әдістері мен режимдері.

📌 Ескертпе. Ерекше күрделі және бірегей зергерлік бұйымдарды жасауда КСРО және шет елдердегі негізгі классикалық және заманауи зергерлік өнер мен зергерлік сән үрдістерін ескере отырып және өндіру үшін көркемдік кеңесте мақұлданған әзірлемелердің болуына байланысты кәсіп «Зергер-модельер» деп аталады.

білезікті жасау алдын дайындық операцияларын орындау;
дәнекерлегеннен кейін сымды майсыздандыру, алу, бұйымдарды жинақталған күйінде шаю;
ағарту құрамын әзірлеу.

даярлық операцияларын орындаудың технологиялық кезектілігі және тәсілдері;
майсыздандыру және шаю жолдары, ағартатын құрамды дайындау тәсілдері.