жүргізу жөніндегі әдістемені бекіту туралы
Қазақстан Республикасы Жер кодексінің 14-бабы 1-тармағының 4-5) тармақшасына сәйкес БҰЙЫРАМЫН:

жүргізу жөніндегі әдістеме бекітілсін.

«КЕЛІСІЛДІ»
Қазақстан Республикасы
Цифрлық даму, инновациялар және
аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі

Қазақстан Республикасының
Ауыл шаруашылығы министрі
2023 жылғы 22 ақпандағы
№ 75 бұйрығымен
бекітілген
Жердің ірі масштабты топырақ іздестірулерін
жүргізу жөніндегі әдістеме

2) егістік – жүйелі түрде өңделетін және көпжылдық шөптердің егістігін қоса алғанда, ауыл шаруашылығы дақылдары егістіктеріне пайдаланылатын жер учаскесі,сондай-ақ таза сүрі жер. Алдын ала егiлетiн дақылдардың егiстiгi орналасқан (үш жылдан аспайтын уақыт аралығында), түбегейлi жақсарту мақсатында жыртылған шабындықтар мен жайылымдардың жер учаскелерi, сондай-ақ бақтардың егiске пайдаланылатын қатар аралығы егiстiкке жатпайды;

5) суармалы жерлер – суармалы ауыл шаруашылығы алқаптарына ауыл шаруашылығында пайдалануға және суаруға жарамды, су ресурстары жүйесiнiң қазiргi пайдалы жұмыс коэффициентiнде суару нормаларының жобалау немесе қолданыстағы нормативтерi бойынша осы жердi сумен қамтудың қолайлы мерзiмi iшiнде қамсыздандырудың кемiнде 75 процентiнен кем емес су ағынымен қамтамасыз ететiн суару көзiмен байланысты тұрақты және уақытша суару жүйесi бар жерлер;

11) топырақ – биотикалық, абиотикалық және антропогендік факторлардың ұзақ әсер етуі нәтижесінде жер бетінде пайда болған, минералдық және органикалық қатты бөлшектерден, су мен ауадан тұратын және өсімдіктердің өсуі мен дамуы үшін тиісті жағдайлар жасайтын өзіндік ерекше генетикалық-морфологиялық белгілері, қасиеттері бар дербес табиғи-тарихи органикалық-минералдық табиғи дене;

4) егіншілік дақылдарын арттыру жөніндегі агротехникалық іс-шаралардың сараланған жүйесін әзірлеу; топырақ құнарлылығын ескере отырып, ауыл шаруашылығын мамандандыру және орналастыру үшін оңтайлы жағдайларды айқындау; топырақтың құнарлылығын және ауыл шаруашылығы дақылдарының түсімділігін арттыру (топырақ-климаттық жағдайларды ескере отырып), жерді мелиорациялау жөніндегі іс-шараларды жүргізу.

8. Топырақ іздестірулер бойынша дала жұмыстары басталғанға дейінгі дайындық кезеңінде Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі Жер ресурстарын басқару комитетінің «Жерлерге зерттеп-қарау жұмыстарын жүргізу мемлекеттік институты» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорны «Жер қатынастары саласындағы мемлекеттік қызметтерді көрсету жөніндегі қағидаларды бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің 2020 жылғы 1 қазандағы № 301 бұйрығымен (Нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 21366 болып тіркелген) бекітілген «Іздестіру жұмыстарын жүргізу үшін жер учаскелерін пайдалануға рұқсат беру» мемлекеттік қызметін көрсету қағидаларына сәйкес іздестіру жұмыстары үшін жер учаскесін пайдалануға рұқсат алады.

Жердің топырақ іздестіруі суарылмайтын егіншілік аймағында 1:25000 масштабта, суармалы егіншілік аймағында 1:10000 масштабта, шөл, шөлейт және таулы аймақтардағы жайылымдарда 1:50000 және 1:100000 масштабта жүргізіледі.
Фермер және шаруа қожалықтарының, қарқынды шаруашылық пайдалану (әр түрлі тыңайтқыштардың және топырақты өңдеу тәсілдерінің қолданылуын қажет ететін бақтар, жүзім егістері, бақшалар, сортты сынаудың тәжірибе учаскелері) жерлерінде, сондай-ақ суаруға, құрғатуға, мелиорациялауға және қалпына келтіруге жобаланатын жер учаскелерінде топырақ іздестірулері 1:1000 масштабында жүргізіледі.
Бір жер пайдалану (шаруашылық) шегінде жекелеген учаскелерде іздестірулер әртүрлі масштабтарда жүргізілуі мүмкін.

Фотожоспарлар болмаған кезде топырақ түсірілімі топографиялық карталарда, аэрофотосуреттерде немесе осындай немесе одан да үлкен масштабтағы ғарыштық суреттерде жүргізіледі.
1:2000 масштабында ірі масштабты топырақ іздестірулер кезінде 1:2000-1:5000 масштабына дейін 3-4 есе үлкейтілген аэросуреттер немесе ғарыштық суреттер пайдаланылады. 1:5000 масштабында түсірген кезде 1:5000-1:10000 масштабындағы үлкейтілген аэросуреттерр немесе ғарыштық суреттер пайдаланылады.
Ірі масштабты топырақ іздестірулер кезінде:

Маршруттық танысу жөніндегі жұмыстар жер бедерінің әртүрлі элементтерін, алқаптарды қиып өтетін ерекше маршрут бойынша жүргізіледі және ең типті орналасқан жерлерде негізгі қималардың негізін салумен қатар жүреді.

21. Топырақты далалық зерделеу маршруттық қозғалыстармен, сондай-ақ ілмектер немесе кірме жолдар әдісімен бар жолдарды пайдалана отырып, жүргізіледі. Маршруттар мен кескіндерді салу алдын-ала кешке жоспарланады, бірақ далалық зерттеп-қарау барысында түзетіледі. Топырақты далалық картографиялау барысында алдын-ала белгіленген және жаңадан таңдалған пункттерде топырақ кескіндері салынады.

22. Табиғи жағдайлар (жер бедері, өсімдік жамылғысы, топырақ түзуші жыныстар, ылғалдану) біркелкі болған кезде топырақ түсірілімінің дәлдігіне қол жеткізу үшін маршруттық жолдарды салу жиілігі және кескіндерді салу тығыздығы осы алаңда азаяды. Табиғи жағдайлар әр түрлі болған кезде маршруттық жолдарды салу жиілігі және кескіндерді салу тығыздығы ұлғаяды.

Талдауға, зерттеп-қаралған аумақтың 1000 (бір мың) гектарындағы (бұдан әрі – га) талдауға тағайындалатын шартты кескіндердің шамамен алынған саны осы Әдістемеге 4-қосымшаға сәйкес топырақты зерттеп-қарау масштабына және аумақтың күрделілік санатына байланысты айқындалады.

Топырақ қазбалары (кескіндер, жартылай шұңқырлар және қазбашықтар) өздерінің бірыңғай нөмірленуі, су-физикалық қасиеттерін – басқаларды айқындау алаңдары бар.

27. Кескіндер, жартылай шұңқырлар және қазбашықтар координаттары GPS (Global Positioning System) навигациялық аспаптың, компастың немесе бағдарламалық қамтылымның көмегімен белгіленеді. Жергілікті жерге байданыстыру және жұмыс фотожоспарына салу үшін қолда бар нүктелі, алаңды немесе сызықтық объектілер, жол қиылыстары, тригопункттер пайдаланылады.

28. Негізгі кескіндер барлық қат-қабаттар мен аналық жыныстың жоғарғы 10 (он) сантиметрін ашатын топырақтың толық профилін зерттеу үшін барынша типтік жерлерде орналастырылған. Кескіннің жалпы тереңдігі 80 (сексен) сантиметрден 200 (екі жүз) сантиметрге дейін, алдыңғы қабырғаның ені 60 (алпыс) сантиметрге дейін. Кесіндіде қиыршық тас, тығыз жыныстар немесе су болған жағдайда, негізгі топырақ кесіндісінің тереңдігі тығыз жынысты ашу тереңдігімен немесе судың пайда болуымен шектеледі.

29. Жартылай шұңқырлар топырақтың түрлерін және аналық жыныс басталғанға дейінгі барлық топырақ горизонттарын аша отырып, олардың кеңістіктік өзгеруін анықтау үшін типтік жерлерде қазылады. Жартылай шұңқырлардың тереңдігі топырақ түзетін жыныс ашылғанға дейін 80 (сексен) сантиметрден 10 (он) сантиметрге дейін, ені – 60 (алпыс) сантиметрден кем болмайды.

30. Қазбашықтар негізгі кесінділермен және жартылай шұңқырлармен анықталған және сипатталған жекелеген топырақ контурларының шекараларын нақтылау үшін пайдаланылады, қазбашықтың жалпы тереңдігі кемінде 50 (елу) сантиметр. 2-3 (екі-үш) негізгі қат-қабатты қазу арқылы ашу топырақтың жекелеген жалпы және түрлік белгілерін (қарашірік қат-қабатының қалыңдығы, карбонаттылық, кебірлілік, сортаңдану) анықтау үшін жүргізіледі.

35. Барлық негізгі кескіндерден және кейбір жартылай шұңқырлардан химиялық талдаулар жүргізу үшін топырақ үлгілері алынады. Іріктеу генетикалық қат-қабаттардан бөлінген кескін сипатталғаннан кейін жүргізіледі. Топырақ үлгісінің салмағы - әрқайсысы кемінде 0,5 (нөл бүтін оннан бес) килограмм. Үлгілер генетикалық қат-қабаттардан тұтас таспалық бағанасы бар кескіннің тазаланған сипатталатын қабырғасынан алынады.

36. Табиғи алқаптарда жоғарғы қат-қабаттың барлық тереңдіктегі үлгісі алынады. Бұрын жыртылған алқаптарда топырақ үлгілері жырту қат-қабатынан оның барлық тереңдігіне, жырту қат-қабатының тығыздығы немесе осы қабаттардың қалыңдығы бойынша басқа да белгілері (құрылымы, түсі) бойынша айқын сараланған аудандарда, ал жел эрозиясы байқалған жағдайда – бөлек, жоғарғы 10 (он) см бөлігінен және оның қалыңдығының төменгі бөлігінен, және міндетті түрде жер асты қат-қабатынан алынады.

Топырақ үлгісінің әрқайсысына осы Әдістемеге 11-қосымшаға сәйкес топырақ үлгісінің заттаңбасы толтырылады, ол үлгі буып-түйілген кезде ішіне салынады. Бір кескіннен алынған үлгілерді бірге буып-түйеді. Үлгілерді құрғақ, жақсы желдетілетін жерде сақтау керек, ылғалды және дымқылдарын кептіру керек.
Талдау үшін су сынамаларын шөлмектерге құяды, тығындармен жабады, бөтелкеге заттаңба байлайды.

Кебірлі топырақтарда және тұзданудың төмен және орташа дәрежесіндегі кебірлерде сіңіру қабілеті мен алмасатын натрийді айқындау талдауларының орнына сіңірілген кальций, натрий және магнийге тапсырыс береді.
Зертханалық талдау жүргізу үшін зертханаға топырақ үлгілерін беру кезінде осы Әдістемеге 13-қосымшаға сәйкес талдау үшін зертханаға тапсырылған топырақ үлгілерінің ведомосі жасалады.

42. Талдауға топырақ үлгілері алынатын салынған кескіндер мүмкіндігінше барлық типтерді, кіші типтерді, түрлерді және негізгі өзге түрлерді қамтуы керек, сондай-ақ айтарлықтай алаңдарды алып жатқан және маңызды өндірістік маңызы бар топырақтар үшін жеткілікті қайталануды (кемінде үш) қамтамасыз етуі керек.

43. Зерделенген топырақ кескіндерінің, жер бедерінің, өсімдіктердің, басқа да жергілікті жерде айқындалған ландшафт элементтерінің және топыраққа шаруашылық әсер етудің негізінде далада топырақ контурларын, топырақ түрлерінің таралу учаскелерін немесе кешенді топырақ жамылғысын орнатады және картографиялық негізге (ғарыштық суреттер, аэрофотосуреттер, фотожоспарлар, топографиялық карта) салады.

45. Өту қиын жерлерде (таулар, ормандар, батпақтар) шағын репрезентативті учаскелерді – кілттерді егжей-тегжейлі генетикалық-географиялық талдауға және топырақ жамылғысының бір типті құрылымымен ірі аумақтарда алынған деректерді интерполяциялауға негізделген кілт әдісі қолданылады. Негізгі тексеріп-қарау орындары мен кілттердің мөлшері аумақпен маршруттық танысу кезеңінде нақтыланады.

46. Әртүрлі топырақ жамылғысы бар жерлерде топырақ кешендері бөлінеді. Кешендер әртүрлі типтегі топырақтың ұсақ дақтарының жиі (бірнеше метрден немесе ондаған метрден кейін) кезектесуін, сирегірек өзінің дамуында, және салыстырмалы биіктіктердің 0,5-1 (нөл бүтін оннан бес) м-нен ауытқуымен 1-2 (бір-екі) шаршы метрден (бұдан әрі - м2) бірнеше ондаған шаршы метрге дейін жер бетінің біркелкі еместігін білдіретін микрорельеф элементтерімен жиі байланысты өзара шартталған кіші типтерді білдіреді. Кешеннің әр компонентін сапалы бағалау әр түрлі, бірақ зерттеліп-қаралатын аумақта мұндай алаңдарды шаруашылықта пайдалану мүмкіндігі жалпы алғанда кешеннің топырақ қасиеттерімен анықталады.

Әрбір компоненттің салыстырмалы қатысуы мынадай градацияларды ұстана отырып, таралу алаңы бойынша пайызбен көрсетіледі: 10%-ға дейін (он), 10-нан 30%-ға дейін (оннан отызға дейін), 30-дан 50%-ға дейін (отыздан елуге дейін). Егер компоненттің үлестік қатысуы 50%-дан (елуден) жоғары болса, онда кешеннің негізгі (фондық) компоненті ретінде оның сандық шамасын көрсетпей қабылданады. Әрбір компоненттің контурға пайыздық қатысуы тексеріп-қарау барысында көзбен шолып байқалады. Негізгі учаскелер зерттеліп-қаралатын аумақтың тән элементтерінде орналасады. Жалпы алаңы картаға түсірілетін аумақтың 20-25%-ды (жиырма-жиырма бес) құрайды.

48. Картада бөліп көрсетілген топырақ контуры контурдың көлеміне байланысты бір немесе бірнеше кескіндермен негізделеді. Бұл ретте, контурда бөлінген және едәуір алаңды алып жатқан әрбір топырақ типі кемінде бір негізгі кескінмен сипатталады. Кішкентай, жиі қайталанатын бірдей контурлар ұқсастық бойынша бөлінеді.
Топырақ жамылғысы біркелкі болмаған кезде топырақ айырмашылықтарын бөліп көрсету идентификатор өсімдіктерімен негізделуі мүмкін.

Топырақ картасының дәлдігі – онда көрсетілген топырақтың орналасуының олардың жергілікті жердегі жағдайына сәйкестік дәрежесі. Берілген масштабтағы топырақ картасының дәлдігіне қолданылатын картаграфиялық негіздің түрі мен сапасы әсер етеді.
Топырақ контурлары шекараларының жылжуының рұқсат етілген шамасы (қателік шамасы) топырақ контурлары арасындағы шекаралардың айқындылық дәрежесіне байланысты.
Топографиялық карталарда анық көрсетілген және ғарыштық түсірілім немесе аэрофототүсірілім материалдарында жақсы көрінетін жергілікті жерде айқын көрінген шекараларда топырақ шекараларының жылжуы карталарда: топографиялық картада жұмыс істеген кезде ± 1 миллиметр (бұдан әрі – мм) (бір) және ± 2 (екі) мм аспайды. Топырақ картасының дәлдігі ең алдымен картаның масштабына байланысты, ол топырақ контурлары шекараларының жылжуының шекті рұқсат етілген мөлшерін және топырақ контурларының минималды өлшемдерін анықтайды.
Топографиялық карталарда автоморфты топырақтың жазық учаскелері мен жартылай гидроморфты топырақтың жазық төмендетулері арасындағы қат-қабаттардың өзіндік үлгісімен көрсетілген, ғарыштық түсірілім немесе аэротүсірілім материалдарында бөлінетін жергілікті жерде анық көрсетілген шекаралар үшін топырақ контурларының шекаралар карталарында жылжуы: ғарыштық түсірілім немесе аэрофототүсірілім материалдары бойынша жұмыс кезінде ± 2 (екі) мм және топографиялық карта бойынша жұмыс кезінде ± 4 (төрт) мм.
Жергілікті жерде айқын көрінбейтін шекаралар үшін (біртіндеп ауысулар) кез келген негізде жұмыс істеген кезде оларды картада ± 10 (он) мм-ге дейін, өте жайпақ беткейлерде нашар шайылған және шайылмаған топырақтар арасында, сортаңдану дәрежесі әртүрлі топырақтар арасында жылжытуға жол беріледі.

51. Осы Әдістемеге 14-қосымшаға сәйкес әртүрлі масштабтағы топырақ карталарында көрсетілуге жататын ең кіші топырақ контурының өлшемдері топырақ картасындағы топырақтар арасындағы шекаралардың айқындылық дәрежесін ескере отырып белгіленеді, ал сызықтық (ұзартылған) үшін – шегі қатар шекаралар арасында 2 (екі) мм құрайды.
Топырақ картасында көрсетілуге жататын топырақ контурларының көрсетілген өлшемдері кешенділік компоненттеріне жатпайды.

Негізгі көрсеткіштерде физикалық қасиеттерді зерделеу бағдарламасы топырақ жұмыстарын жалпы жоспарлау кезеңінде белгіленеді және дала кезеңінің басында нақтыланады. Топырақты зерттеп-қарау масштабына және күрделілік санатына байланысты топырақтың физикалық қасиеттерін анықтаудың бір нүктесімен сипатталатын есептеу алаңдары осы Әдістемеге 15-қосымшаға сәйкес жүргізіледі.

56. Бірнеше іргелес жер пайдаланушыларды қамтитын зерттеліп-қаралатын аумақтың үлкен көлемінде осы алапта анықталған топырақтың барлық алуан түрлілігінің физикалық қасиеттерін айқындауды қамтамасыз етуге ұмтылу қажет, бұл орындалған зерттеулердің нәтижелерін кеңінен экстраполяциялауға мүмкіндік береді. Жұмыстарды неғұрлым ұтымды ұйымдастыру мақсатында іргелес жер пайдаланушылардың аумағында ұқсас жағдайларда таралған әртүрлі топырақты қамти отырып, бір жер пайдалануда физикалық қасиеттерді айқындаудың бірқатар нүктелерін шоғырландыруға жол беріледі.

57. Жаңа перспективалы суармалы учаскелер немесе ескі суармалы учаскелер топырағының физикалық қасиеттерін зертханалық жағдайларда осы мақсат үшін арнайы алынған құрылымы бұзылмаған топырақ үлгілері немесе монолиттер бойынша осы Әдістемеге «Топырақтың физикалық қасиеттерін зерделеу және бағалау әдістерінің қысқаша сипаттамасы» 17-қосымшаға сәйкес айқындайды.

Зертханада жүргізілген топырақ талдауларының сапасы:

Зертханадан алынған топырақты талдау нәтижелері бар ведомосты топырақтың негізгі және шифрланған үлгілері бойынша деректерді салыстыру арқылы тексереді.
Топырақ үлгілері топырақ іздестірулер материалдарын мұрағатқа және тапсырыс берушіге тапсырғанға дейін сақталады.

62. Талдамалы деректер негізінде осы Әдістемеге 18-қосымшаның топырақтың морфологиялық белгілері кестесінің нысанына сәйкес және далалық материалдар (топырақ қазбаларын сипаттаудың далалық журналы) далалық топырақ картасындағы топырақтың атауын нақтылайды және оған түзетулер енгізеді. Топырақтың әртүрлілігі бойынша мынадай кестелер жасалады:

64. Электрондық цифрлық топырақ картасының түпкілікті нұсқасын жасау үшін нақтыланған далалық топырақ картасынан (фотожоспарлар, аэротүсірілімдерді контактілі басып шығару, топографиялық карта) дайындалған жұмыс негізіне талданатын топырақ қазбалары, топырақ контурларының шекаралары және топырақ контурының шифры көшіріледі.

65. Картадағы және түсінік сөздердегі топырақтың механикалық құрамы тың топырақтар үшін А қат-қабаты бойынша (жыртылған топырақ үшін – жырту қабаты бойынша), қабықты және ұсақ сортаң топырақтар үшін – А және В1 қат-қабаттарының физикалық саздақтың орташа өлшенген құрамы бойынша қойылады. Топырақты гранулометриялық (механикалық) құрамы бойынша жіктеу осы Әдістемеге 23-қосымшада келтірілген. Топырақтың қаңқалылығын анықтау үшін осы Әдістемеге 24-қосымшаға сәйкес қаңқа дәрежесі бойынша (қиыршық тас, қабыршақ, шақпатас – 1 мм-ден 3 мм-ге дейін (бірден үшке дейін) бөлшектер) топырақтың жіктемесін пайдаланады.

66. Топырақты қарашірік қат-қабатының қалыңдығы және ұсақ топырақ қалыңдығы бойынша бөлу осы Әдістемеге 25-қосымшаға сәйкес жүргізіледі. А немесе Ажырту жоғарғы қат-қабытындағы қарашіріктің құрамы бойынша топырақты қарашірінділік бойынша бөлу осы Әдістемеге 26-қосымшаға сәйкес жүргізіледі. Сонымен қатар осы Әдістемеге 27-қосымшаға сәйкес топырақтың қарашірік жай-күйінің көрсеткіштері бөліп көрсетілген.
Қазақстанның негізгі топырақтары үшін көміртектің азотқа ара қатынасы (С:N) осы Әдістемеге 28-қосымшаға сәйкес жүргізіледі. Жылжымалы магний бір қалыпты хлорлы калий ерітіндісінің сіріндісінде айқындалады.

67. Өңдеп-өсірілетін дақылдарға байланысты (100 (жүз) грамм топыраққа миллиграмм Р2О5) фосфаттардың жылжымалы нысандарымен қамтамасыз етілуі бойынша топырақты топтастыру осы Әдістемеге 29-қосымшаға сәйкес жүргізіледі. Өңдеп-өсірілетін дақылдарға байланысты (100 (жүз) грамм топыраққа миллиграмм К2О) жылжымалы калиймен қамтамасыз етілуі бойынша топырақты топтастыру осы Әдістемеге 30-қосымшаға сәйкес жүргізіледі. Өңдеп-өсірілетін дақылдарға байланысты (100 (жүз) грамм топыраққа миллиграммда) азотпен қамтамасыз етілуі бойынша топырақты топтастыру осы Әдістемеге 31-қосымшаға сәйкес жүргізіледі. Алма ағашы мен жүзім үшін топырақтың жылжымалы фосформен және калиймен қамтамасыз етілуі осы Әдістемеге 32-қосымшаға сәйкес жүргізіледі. Дәнді, отамалы, жеміс және жидек дақылдары үшін жылжымалы магний құрамы бойынша топырақты осы Әдістемеге 33-қосымшаға сәйкес топтастыру. Қазақстан топырағындағы жылжымалы микроэлементтер мөлшерінің сипаттамасы (килограммына миллиграмм) осы Әдістемеге 34-қосымшаға сәйкес сипатталады.

69. Топырақтың карбонаттылығын анықтау үшін оларды осы Әдістемеге 36-қосымшаға сәйкес топырақтың НСl 10%-нан көпіршуі және СаСО3 мөлшері бойынша тексереді. Көпіршу тереңдігі бойынша топырақтың карбонаттылығы мен сілтілік дәрежесі осы Әдістеменің 37-қосымшасына сәйкес айқындалады. Топырақтың карбонаттылық дәрежесін СаСО3 мөлшері бойынша топтастыру осы Әдістемеге 38-қосымшаға сәйкес жүргізіледі.

Әртүрлі дақылдар үшін рН оңтайлы мәнін анықтау осы Әдістемеге 40-қосымшада келтірілген. Жеміс дақылдары үшін әртүрлі тереңдіктегі топырақ ортасы (рН) реакциясының мәні осы Әдістемеге 41-қосымша бойынша жүргізіледі. Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығысында алма бақтары үшін рН максималды мәндерін (метрлік қабатта) және оның өнімділігіне әсер етуін белгіленді.
Алма ағашының өнімділігіне ең жоғары рН мәндері (метрлік қабатта) және түзету коэффициенттері осы Әдістемеге 42-қосымшада келтірілген. ҚазҒЗТжСИ деректері бойынша жеміс ағаштарының қурауы рН 8,6-8,7-ден жоғары сілтілі топырақтарда кездеседі. Жеңіл саздақты механикалық құрамдағы ашық түсті сұр топырақтарда алма ағашының қанағаттанарлық өсуі және жеміс беруі су рН 8,8-8,8 болған кезде байқалады.
Жоғарылаған сілтілік микроэлементтердің (мырыш, бор, кейде мыстың да) қолжетімділігінің төмендеуіне алып келеді.

75. Топырақ іздестірулері нәтижелерін іс жүзінде пайдаланудың дұрыстығы мен толықтығы үшін топырақ картасына жердің санаттары мен сыныптарының (топырақты агроөндірістік топтастыру) картограммасы дайындалады, оның көмегімен топырақ жамылғысының өндірістік маңызды ерекшеліктері қарапайым және көрнекі түрде көрсетіледі және топырақ іздестірулер нәтижелеріне көмекші ретінде арнайы түсіндіру беріледі.

Жердің санаттары мен сыныптарының (топырақты агроөндірістік топтастыру) картограммасы топырақты зерттеудің кешенді, мақсатты қорытындысы болып табылады. Топырақты агроөндірістік топтастыру мүмкіндік береді:

79. Жер сыныптары – топырақтың айырмашылығы, олардың механикалық құрамы мен топырақ түзуші жыныстары бойынша, сондай-ақ жер бедері мен ылғалдану жағдайлары бойынша жарамдылық санаттарының оқшауланған бөліктері. Жердің әр сыныбы жерді пайдалану технологиясының ортақтығын, оларды құнарландыруды, жер өнімділігін арттыру әдістерінің бағытын және оларды қорғауды анықтайтын табиғи және шаруашылық көрсеткіштердің жақындығымен сипатталады.

топырақ бейінінің, әсіресе үстіңгі топырақ қат-қабаттарының морфологиялық құрылымы;
топырақ түзуші жыныстар және топырақтың механикалық құрамы;
топырақтың негізгі физикалық қасиеттері, олардың су, ауа және жылы режимдері;
химиялық, физика-химиялық қасиеттерін, қоректік заттардың құрамы мен қорын сипаттайтын көрсеткіштер;

81. Жерді олардың ауыл шаруашылығында жарамдылығы бойынша жіктеу негізінде жерді жіктеу осы Әдістеменің 46-қосымшасына сәйкес бөлінген жер санаттары мен сыныптарының (агроөндірістік топтардың) толық сипаттамасы келтіріледі. Жіктеу бөлімдері рим және араб цифрларымен көрсетіледі. Рим цифларымен – жердің жарамдылық санаттары. Араб цифрларымен – жер сыныптары.

83. Осы Әдістемеге 47-қосымшаға сәйкес жер санаттары мен сыныптарының картограммасына түсінік сөздерде ұсынылған жерлердің бөлінетін санаттары мен сыныптарының (топырақтың агроөндірістік топтарының) контурлары әртүрлі қарама-қарсы түстерге (бірінші санат – сұр түс, екінші – жасыл, үшінші – сары, төртінші – күлгін, бесінші – қызғылт сары, алтыншы – көгілдір, жетінші – қызыл) боялады. Топырақ контурларының шекараларын олардың индекстерімен, егер олар жер сыныптарының (топырақтың агроөнеркәсіптік топтары) нөмірлері мен санаттарын жазуға кедергі жасамаса, сақтауға болады. Картограммаға бөлінген жерлердің санаттары мен жарамдылық сыныптарының алаңдары жердің санаттары мен сыныптарының картограммасына түсінік сөздерге енгізіледі.

86. Кіріспеде іздестіру мақсаттары, міндеттері, масштабы, өткен жылдардағы іздестірудің пайдаланылған жоспарлы негізі мен материалдарының сипаттамасы, өткізілген қазбалардың жалпы саны, талдауға іріктелген кескіндердің саны, жұмыстар мен талдауларды орындау әдістемесі, далалық және камералдық жұмыстарды жүргізу уақыты, орындалған жұмыстардың көлемі, орындаушылар мен жауапты басшылар көрсетіледі.

87. Жалпы мәліметтерде есептік тоқсанның, жер пайдаланудың немесе учаскелердің атауы, географиялық және әкімшілік орналасуы, жер пайдаланудың және негізгі ауыл шаруашылығы алқаптарының жалпы алаңы, шаруашылықты ұйымдастыру уақыты, бағыты мен мамандануы, егіс алқаптарының құрылымы, агротехника және зерттелген аумақ шегіндегі егіншіліктің жай-күйі көрсетіледі.

1) климат туралы негізгі орташа көпжылдық мәліметтер – жауын-шашын, температура, құрғақшылықтың жиілігі мен ұзақтығы, гидротермиялық коэффициент және ылғалдану коэффициенті, ауаның салыстырмалы ылғалдылығы, жел режимі, аңызақ жел, шаңды дауылдар, булану, топырақтағы өнімді ылғал қоры, топырақтың пісіп-жетілу күні (топырақтың су-физикалық қасиеттерін зерттеу деректері бойынша), климаттың топырақ түзілу процесіне (қолда бар әдеби деректер бойынша) әсері;

4) жер үсті және ыза сулары: өзендер, көлдер, ескі арналар, ағынды жылғалар, жасанды су айдындары. Су тасқынының уақыты мен сипаты, селдің өтуі туралы мәліметтер. Ыза суларының қоректену көздері, пайда болу тереңдігі, режимі, химиясы, ағынды сулардың сипаты, олардың топырақтың тұздануы мен батпақтануына әсері, сондай-ақ топырақ түзілудің жалпы процестеріне және ауыл шаруашылығы дақылдарының өсіп-өнуіне әсері. Дренаждық желінің болуы және тиімділігі;

90. Топырақтың генетикалық сипаттамасы жүйелі тізім тәртібімен түрлер бойынша беріледі. Жер бедері бойынша жату жағдайлары, топырақ түзуші және төсеніш жыныстар, сумен қоректену типі, шаруашылықта пайдалану түрі мен мерзімі, құнарландырылуы баяндалады. Қазіргі және алдыңғы топырақ зерттеулерінің нәтижелері бойынша топырақтың морфологиялық, химиялық, физикалық қасиеттеріне сипаттама беріледі. Соңғысының негізінде топырақ түзілу процесінің сипаты мен бағытының өзгеруі (қайталама тұздану, эрозия, батпақтану, құрғау) туралы тұжырым жасалады. Бұл ретте, бірнеше түрлермен немесе әртүрлермен ұсынылған типтер мен кіші типтерде ең көп таралған немесе күрт ерекшеленетін түрлерге (әртүрлілігіне) толық сипаттама беру керек, ал қалғандары үшін белгілер мен қасиеттердегі негізгі ауытқуларды ғана жүргізген жөн.

92. Мәтінде топырақ түрін сипаттау кезінде осы топырақтың қасиеттерін сипаттайтын заттардың (қарашірік, жалпы азот және фосфор, жылжымалы фосфор және калий) құрамы бойынша көрсеткіштерді (минимум-максимум), сипаттама бланкілерінен типтік топырақтар бойынша морфометриялық параметрлерді келтіре отырып, жалпыланған сипаттама беріледі. Барлық кестелік материалдар мен типтік кескіндердің сипаттамалары қосымшаға енгізіледі. Топырақтардың химиялық, физика-химиялық, су-физикалық қасиеттерінің деректері өңделеді, түрлері бойынша жүйеленеді және кесте нысанында қосымшаға енгізіледі.

93. Морфологиялық, химиялық және физикалық қасиеттерді зерделеу нәтижелері бір-бірімен салыстырылады, топырақтың агрономиялық сипаттамасы және топырақты агроөндірістік топтастыру (жер санаттары мен сыныптары) және ұсыныстарды әзірлеу үшін пайдаланылатын табиғи жағдайлар туралы мәліметтермен байланыстырылады, бұл очерктің соңғы бөлімі болып табылады. Мұнда картограммадан туындайтын практикалық ұсыныстарды қамтитын картограммаға қысқаша түсініктемелер орналастырылады.

94. Жұмыс материалдарын және топырақ іздестірулерінің түпкілікті материалдарының қор данасын сақтау үшін: топырақ сипаттамасының далалық журналдарын, топырақтың морфологиялық белгілерінің кестелерін, талдау үшін зертханаға тапсырылған топырақ үлгілерінің ведомостарын, топырақ пен ыза суларын талдау нәтижелерінің ведомостарын, сондай-ақ көбейтілген топырақ карталарын, картограммаларды және топырақ очеркін қамтитын іс қалыптастырылады.

96. Түзету бұрын жүргізілген іздестірулер материалдарына түзетулер енгізуді көздейді және мазмұнын толықтыруды, картадағы топырақ контурларының шекараларын нақтылауды немесе картографиялық қосымшаларды қайта жасауды, осы Әдістеменің талаптарына сәйкес өткен жылдардағы ірі масштабты іздестірулер материалдарын келтіруді қамтиды.

Топырақ картасында мынадай кемшіліктер болуы мүмкін:

1) топырақ картасында көрсетілген жекелеген контурлардың топырақ картасы жасалған жоспарлы негіздің сапасының төмен болу салдарынан, түбегейлі мелиорация жүргізу, топырақтың құнарланған нұсқаларының пайда болуы, олардың дұрыс пайдаланылмауы (эрозия, су басу, батпақтану) салдарынан табиғатқа сәйкес келмеуі;

Тізімде:

Түзету кезінде қолданылатын ғарыштық суреттердің немесе аэрофотосуреттердің масштабы түзетілетін картаның масштабынан үленірек, тең немесе сәл кішірек.
Фотожоспардың масштабы түзетілетін картаның масштабына тең немесе одан үлкенірек.
Топырақ картасын түзету үшін түзетілетін картаның түпнұсқалары және оның ілеспе құжаттары, сондай-ақ енгізілген кескіндері бар жұмыс далалық топырақ картасы және кескіндердің сипаттамаларын қамтитын далалық журналдар пайдаланылады.

104. Келесі кезең ғарыштық түсірілім немесе аэрофототүсірілім материалдарын зерделеу және топырақ картасын аэротүсірілімдердегі аумақтың бейнесімен салыстыру болып табылады, нәтижесінде жергілікті жердің ландшафтына байланысты топырақтың таралу заңдылықтары туралы объективті түсінік қалыптасады, әртүрлі топырақтардың шифрларын ашу белгілері белгіленеді, түзетілетін карта қамтитын топырақ контурларын бөлудегі дәлсіздіктің алғашқы жуықтауында анықталады.

106. Адамның шаруашылық қызметімен байланысты топырақ жамылғысында өзгерістер болып жатқан аумақты (топырақтың жақсаруы немесе нашарлауы) фотобейнені талдау арқылы белгілейді. Танаптың көлемі, олардың бейнесінің түсі, олардың бетінде дақтардың болмауы немесе болуы, тұздар «жиналымдарының», эрозиялық жырмалардың бейнесі топырақ жамылғысының күйін анықтауға арналған тірек белгілері болып табылады.

107. Бастапқы материалдар мен ғарыштық түсірілім немесе аэрофототүсірілім деректерін талдау негізінде аэросуреттердің шифрларын ашу арқылы жаңартылған топырақ картасының алдын ала макеті жасалады. Ғарыштық түсірілім немесе аэрофототүсірілім материалдарымен жұмыс істеу тәсілдері, оларды жұмысқа дайындау, шифрларын ашу, топырақ контурын негізге көшіру топырақ картасын жасау кезіндегі жұмысқа ұқсас.

109. Далалық жұмыстарды жүргізу кезінде камералдық талдау және жергілікті жерде тексеруді талап ететін аэрофотосуреттер немесе ғарыштық суреттер бойынша түзету нәтижесінде бөлінген топырақтың барлық контурларына қарап-тексеру жүргізіледі. Далалық жұмыстар кезінде маршруттар желісі жаңа орындарда кескіндер салу қажеттілігіне нақтыланады.

110. Далалық жұмыстар алдыңғы жүргізілген іздестірулерден кейін жер пайдалану жағдайында болған өзгерістер, жүргізілген мелиорациялар, топырақ жамылғысында жаңа құбылыстардың пайда болуы туралы ақпарат алудан басталады. Нәтижесінде даладағы топырақты міндетті түрде зерттеу орындары, кескіндерді салу пункттері және маршрут схемалары нақтыланады.

111. Топырақ картасын түзету бойынша далалық жұмыстарды жүргізу үшін негізгі кескіндер, жартылай шұңқырлар мен қазбашықтар салынады. Негізгі кескіндер түсірілім сәтінен бастап топырақта болған өзгерістерді анықтау үшін, сондай-ақ картада бұрын көрсетілмеген даулы және жаңадан бөліп көрсетілген контурларды диагностикалау үшін салынады. Барлық негізгі кескіндерден және бірқатар жартылай шұңқырлардан талдауға топырақ үлгілері алынады.
Негізгі топырақ кескіндерінің саны зертханалық талдауларға топырақ үлгілері таңдап алына отырып, зерттеп-қарау масштабымен және күрделілік санатымен айқындалады. Негізгі топырақ кескіндері бастапқы топырақ іздестірулер кезінде бұрын салынған кескіндермен біріктіріледі. Жартылай шұңқырлар мен қазбашықтардың саны 1:1 (бір бірге) шамамен алынған қатынасында анықталатын қазбалардың жалпы санының кемінде 25% (жиырма бес) сәйкес келеді, сондықтан масштаб күрделілігінің үшінші санатында 1:25 000 негізгі кескіндер, жартылай шұңқырлар мен қазбашықтар арасындағы қатынас 1000 (мың) гектарға 2,5 (екі бүтін оннан бес): 2 (екі): 2 (екі) болады.
Кескіндер санын анықтау өлшемшарттары зерттелетін жер пайдалану алаңы және тексерудің күрделілік санаты болып табылады. Егер жаңадан бөлінген контурлардың арасында жиі қайталанатын қайталану байқалса, онда кескінділерді кескінділер салуға тән учаскесі бар контурларға салуға рұқсат етіледі, ал басқалары аэрофототүсірілім бойынша дешифрленеді (жылғаларға, су ойпаңдарына ұштастырылған контурлардың қалдырылып кеткен көп саны).

112. Түбегейлі мелиорация (құрғату, суару) жүргізілген аумақта топырақ картасын түзету кезінде далалық жұмыстар кезеңінде ең алдымен топырақтың неғұрлым динамикалық қасиеттері: тұздардың пайда болу тереңдігі, ыза суларының пайда болу тереңдігі мен минералдануы, қарашірік қат-қабатының қалыңдығы зерттеледі. Механикалық құрам сияқты тұрақты сипаттамалар бақылау үшін таңдамалы түрде тексеріледі.

115. Егер ірі масштабты іздестірулер материалдары қатерсіз болса, бірақ жер пайдаланушылардың қазіргі шекаралары бұрынғы жер пайдаланушылардың шекараларына сәйкес келмесе немесе ол жерде алқаптар құрамында және оларды пайдалануда елеулі өзгерістер болса, жаңа жер пайдалану жоспарының шекараларында қолданыстағы топырақ карталарын (немесе олардың бөліктерін) біріктіру қажет. Егер аумақтың бір бөлігінде топырақты зерттеп-қарау болмаса немесе қолданыстағы топырақ картасы түзетуді талап етсе, топырақтық зерттеп-қарауды жүргізу ұсынылады.

116. Топырақ картасы құрамының оның әртүрлі бөліктерінде 20-25%-ға (жиырма-жиырма бес) өзгеруі топырақты агроөндірістік топтастыру бойынша барлық материалды қайта құрылымдауға әкеп соғады, тиісінше жер санаттары мен сыныптарының картограммасы (топырақты агроөндірістік топтастыру) және оларды пайдалану жөніндегі ұсынымдар қайта құрылуға жатады. Топырақты агроөндірістік топтастыруды қайта құру үшін бастапқы материалдар (бұрынғы жылдардағы материалдарды түзету тәртібімен) түзетілген топырақ картасы және далалық түзету жұмыстары кезеңінде жиналған, егістіктердің өнімділігі, олардың тарихы туралы мәліметтер және бұрын жиналған (алғашқы топырақ іздестірулер кезінде) және түзету кезеңінде алынған басқа да мәліметтер болып табылады.

117. Очерк соңғы камералдық кезеңде орындалады. Оны құрастырудың бастапқы материалы болып түзетілген топырақ картасы және қосымша жиналған далалық және зертханалық-талдамалық материал пайдаланылады. Түзетілетін картограмма мен очерктің бастапқы материалы кіріспеде зерттелетін объектінің топырақ жамылғысындағы өзгерістер, сондай-ақ осы өзгерістердің себептері туралы көрсетіле отырып, толық көлемде пайдаланылады.

118. Топырақ іздестіру бойынша жұмыстарды бақылау мен қабылдаудың мақсаты – бағдарламаға сәйкес келетін жұмыстардың көлемі мен толықтығы және қолданыстағы нұсқаулардың талаптары бойынша сапалы материалдарды белгіленген мерзімде алу, сондай-ақ жұмыстарды ұйымдастыру мен жүргізудегі қателерді дер кезінде жою.

Акт бір данада жасалады және бақылаушы тұлғада қалады, актінің көшірмесі жұмыс орындаушысына беріледі.
Актіде жұмыстарды бақылау және қабылдау нәтижесінде анықталған кемшіліктер көрсетіледі.
Түзетуге жататын жұмыс көлемі бақылаушы тұлға белгілеген мерзімде пысықталады және кемшіліктерге жол берген тұлғаның есебінен жүргізіледі.

121. Цифрлық форматта орындалған, дискіге жазылған далалық материалдар (журналдар, ведомостар, жоспарлар, карталар), зертханалық талдаулардың түпнұсқа ведомостары және карталар жұмысты жүргізетін ұйымның мұрағатында сақталады. Топырақ картасының түпнұсқасы, кескіндер түсірілген далалық топырақ картасы, далалық журналдар топырақ картасы кезекті түзетілгенге дейін сақталады, ал үлгілер талданған кескіндердің сипаттамалары, сондай-ақ топырақтың морфологиялық белгілерінің кестелері тұрақты сақталуға жатады.

122. Топырақ очеркісінде қамтылған топырақты ұтымды пайдалану жөніндегі ұсынымдарды жергілікті атқарушы органдар жер учаскелерінің меншік иелерімен және ауыл шаруашылығы алқаптарын ұтымды пайдалану жөніндегі жер пайдаланушылармен бірлесе отырып, іс-шаралар жоспарын әзірлеуі үшін жұмыстар орындалған жылдан кейінгі жылдың бірінші тоқсанында жергілікті атқарушы органдарға жолдайды.

Жердің ірі масштабты топырақ
іздестірулерін жүргізу жөніндегі
әдістемеге 1-қосымша
Ірі масштабты топырақ іздестірулерді жүргізу күрделілігі
бойынша аумақ санаттары
Санат
Санат сипаттамасы
бірінші
Жазықты, әлсіз бөлшектелген жер бедері, біркелкі, топырақ түзуші жыныстары мен топырақ жамылғысы бар орманды дала, дала, шөлейттті және шөлді аймақтардың аудандары. Біркелкі және шағын кешенді топырақ контурлары зерттелетін алаңның 90 %-дан астамын алып жатыр.
Біркелкі топырақ контурлары деп бір түрімен ұсынылған контурларды түсіну керек;
Шағын кешенді топырақ контурлары деп кешенді құрайтын топырақтардың қаситеттері мен генезисі жақын бола тұра, 30 %-ға дейінгі бағынышты компоненті бар және кешенге кіретін топырақтар әр типті бола тұра, 10 %-ға дейінгі бағынышты топырақтары бар топырақ контурларын түсіну керек.
екінші
1) Айқын оқшауланған элементтерге бөлшектелген жер бедері, біркелкі, топырақ түзуші жыныстары мен күрделі емес топырақ жамылғысы бар орманды дала, дала, шөлейттті және шөлді аймақтардың аудандары. Біркелкі және шағын кешенді топырақ контурлары зерттелетін аумақтың 90 %-дан астамын алып жатыр;
2) Эрозияға ұшыраған топырақ алаңы 10-20 % бірінші санаттағы аумақтар.
үшінші
1) Ойлы-қырлы, бөлшектелген жер бедері, әртүрлі топырақ түзуші жыныстары, біркелкі емес топырақ жамылғысы бар орманды дала, дала, шөлейттті және шөлді аймақтардың аудандары;
2) Зерттелетін алаңның 60-80 %-ын алып жатқан біркелкі және шағын кешенді топырақ контурлары бар бірінші санаттағы аумақтар;
3) Эрозияға ұшыраған топырақ алаңы 20-40 % бірінші санаттағы аумақтар;
4) Зерттелетін алаңның 80-90 %-ын алып жатқан біркелкі және шағын кешенді топырақ контурлары бар екінші санаттағы аумақтар;
5) Эрозияға ұшыраған топырақ алаңы 10-20 % екінші санаттағы аумақтар;
6) Қайталама тұздану белгілері жоқ жақсы жай-күйдегі суармалы жерлер;
7) Қайталама және қалдық батпақтану белгілері жоқ жақсы жай-күйдегі құрғатылған жерлер.
төртінші
1) Бөлшектелген жер бедері, алуан түрлі топырақ түзуші жыныстары немесе 20-40 % эрозияға ұшыраған топырағы бар орманды дала, дала, шөлейтті және шөлді аймақтар аймақтардың аудандары;
2) Топырақ жамылғысының кешенділігі мен эрозияға ұшырауы қатты дамыған орманды дала, дала, шөлейтті және шөлді аумақтар. Біркелкі және шағын кешенді топырақ контурлары зерттелетін аумақтың 40-60 %-ын алып жатыр;
3) Топырақ жамылғысы күрделі емес, орманды және бұталы (алаңның 20 %-нан аз) жайылмалар, қорыстар, өзен атыраулары;
4) Ормансыз таулы және бөлшектелген тау етегіндегі аумақтар;
5) 15 %-ға дейінгі алаңда қайталама тұздану белгілері бар суармалы жерлер;
6) 15 %-ға дейінгі алаңда қайталама немесе қалдық батпақтану белгілері бар құрғатылған жерлер.
бесінші
1) Топырақ жамылғысының кешенділігі мен эрозияға ұшырауы қатты дамыған орманды дала, дала, шөлейтті және шөлді аумақтар. Біркелкі және шағын кешенді топырақ контурлары зерттелетін аумақтың 40 %-дан азын алып жатыр;
2) Топырақ жамылғысы күрделі емес, біркелкі емес жайылмалар, қорыстар, өзен атыраулары (20 %-дан астам аумақта алуан түрлі механикалық құрам, тұздану, батпақтану және орман жамылғысы);
3) 15 %-дан астам аумақта қайталама тұздану белгілері бар суармалы жерлер;
4) 15 %-дан астам аумақта қайталама немесе қалдық батпақтану белгілері бар құрғатылған жерлер (ауыл шаруашылығына жарамсыздау жерлерде (нашар дамыған топырақтар, байырғы жыныстардың көп бөлігінің қатысуымен контурлар, шөп-шаламды, мамықты сортаңдау жерлер) топырақты зерттеп-қарау жүргізілген кезде күрделілік санаты бір градацияға төмендетіледі).

Жердің ірі масштабты топырақ
іздестірулерін жүргізу жөніндегі
әдістемеге 2-қосымша
Күрделілік санаттары бойынша бір топырақ кескініне (қазбашықтарды қоса алғанда) келетін гектар саны
Топырақты түсірілімдер масштабы
Күрделілік санаттары бойынша
бір кескінге гектар саны
Картадағы бағыттар арасындағы қашықтық, сантиметрмен
Жергілікті жердегі бағыттар арасындағы қашықтық, метрмен
I
II
III
IV
V
I
II
III
IV
V
I
II
III
IV
V
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
1:500
1,5
0,8
0,5
0,12
0,06
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
0,8
0,4
0,3
0,08
0,04
1:1000
2,5
2,0
1,5
1,0
0,5
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
1,5
1,0
0,8
0,6
0,4
1:2000
4,0
3,2
2,6
2,0
1,0
7,0
6,3
5,5
4,5
3,5
140
125
110
90
70
2,5
2,0
1,5
1,0
4,5
1:5000
10
8,0
6,5
5,0
3,0
6,0
5,4
4,8
4,0
3,0
300
270
240
200
150
1:10000
25
20
16
12
10
5,0
4,5
4,0
3,5
2,5
500
450
400
350
250
1:25000
100
80
65
50
30
4,0
3,6
3,2
2,6
2,0
1000
900
800
650
500
1:50000
200
160
130
100
60
3,0
2,7
2,4
2,0
1,5
1500
1350
1200
1000
750
1:100000
470
375
320
250
175
2,5
2,2
2,0
1,6
1,3
2500
2200
2000
1600
1300

Жердің ірі масштабты топырақ
іздестірулерін жүргізу жөніндегі
әдістемеге 3-қосымша
Топырақ танушының далалық жұмыстарына
арналған далалық жабдықтың және материалдардың тізімі

Жердің ірі масштабты топырақ
іздестірулерін жүргізу жөніндегі
Әдістемеге 4-қосымша
Зерттеп-қаралған аумақтың 1000 (бір мың) гектарындағы талдауға тағайындалатын
шартты кескіндердің шамамен алынған саны
Топырақты зерттеп-қарау масштабы
Күрделілік санаттары
бірінші
екінші
үшінші
төртінші
бесінші
1
2
3
4
5
6
1:2000
60
80
100
120
140
1:5000
10
15
20
25
30
1:10000
2,0
3,0
4,0
5,0
6,0
1:25000
1,0
1,5
2,5
3,5
4,0
1:50000
0,5
0,75
1,0
1,3
1,5
1:100000
0,1
0,2
0,3
0,4
0,5

Жердің ірі масштабты топырақ
іздестірулерін жүргізу жөніндегі
әдістемеге 5-қосымша
Қазбалардың шартты белгілері
□ 5
негізгі кескін және оның нөмірі
■ 6
химиялық талдауға үлгілері бар негізгі кескін және оның нөмірі
∆ 8
жартылай шұңқыр және оның нөмірі
▲9
химиялық талдауға үлгілері бар жартылай шұңқыр және оның нөмірі
Х 10
қазбашық және оның нөмірі
◊ 2
топырақтың су-физикалық қасиеттерін айқындау алаңы және оның нөмірі

Жердің ірі масштабты топырақ
іздестірулерін жүргізу
жөніндегі әдістемеге
6-қосымша
Нысан
Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі Жер ресурстарын басқару комитетінің «Жерлерге зерттеп-қарау жұмыстарын жүргізу мемлекеттік институты» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорнының
_________облысы бойынша филиалы
Кескін № _____ _________ бастап __________ дейін
Кескіндер саны:
негізгі _____
жартылай қазбалар_____
қазбашықтар _____
Топырақты зерттеп-қарау
___ «____» _____бастап
___ «____» _____ дейін жүргізілді

Жердің ірі масштабты топырақ
іздестірулерін жүргізу
жөніндегі әдістемеге
7-қосымша
Нысан
№ ____ кескін
_____________________________________ ____________________________________
(топырақ танушының тегі) (сипаттау күні) (облыс, аудан, жер пайдалану)
N….……°..…..…´……………..…´´Е………°………..´…………..….´´
(координаттар)
_________________________________________________________________________________________
(алқап және оның жай-күйі – дақыл, шөп басқан,
__________________________________________________________________________________________
өсімдік жамылғысы, жобалық жамылғы)
__________________________________________________________________________________________
(топырақ бетінің жай-күйі)
__________________________________________________________________________________________
(жалпы жер бедері)
__________________________________________________________________________________________
мезобедер (жер бедері элементі, алаңы бойынша
__________________________________________________________________________________________
басым контур аумағындағы
__________________________________________________________________________________________
беткейлердің экспозициясы мен тіктігі градуспен), микробедер
__________________________________________________________________________________________
(топырақ түзуші және төсеніш жыныстар)
Ке­сін­ді­нің те­рең­ді­гі (сан­ти­метр)
Кө­пір­шік­ті­лік (сан­ти­метр)
Са­СО3 жи­на­лым­да­ры
Гипс
Тез ері­гіш тұз­дар
Тот дақ­тар
Глей дақ­та­ры
те­рең­ді­гі (сан­ти­метр)
әл­сіз
аса
те­рең­ді­гі (сан­ти­метр) және пі­ші­ні
са­ны (астын сы­зу)
те­рең­ді­гі (сан­ти­метр) және пі­ші­ні
са­ны (астын сы­зу)
те­рең­ді­гі (сан­ти­метр) және пі­ші­ні
са­ны (астын сы­зу)
көп аз
көп аз
көп аз
___________________________________________________________________________________________
(контурдың агроөндірістік сипаттамасы – біртектілік немесе кешенділік,
____________________________________________________________________________________________
контурдағы компоненттердің пайыздық арақатынасы,
____________________________________________________________________________________________
өндірістік бағалау)
Топырақтың анықтамасы
1) далалық___________________________________________________________________________________
2) түпкілікті__________________________________________________________________________________
Го­ри­зонт­тар­да­ғы қа­си­ет­те­рі мен бел­гі­ле­рі
Ге­не­ти­ка­лық го­ри­зонт­тар­дың бел­гі­ле­нуі, ор­на­ла­су те­рең­ді­гі және қа­лыңды­ғы, сан­ти­метр­мен
Тү­сі
Ме­ха­ни­ка­лық құ­ра­мы
Ылғал­ды­лы­ғы
Құ­ры­лы­мы
Тығ­ы­зды­ғы (бай­ла­ны­сты­лы­ғы)
Кө­пір­шуі (си­па­ты, те­рең­ді­гі)
Ке­уек­ті­лі­гі (қуы­сты­лы­ғы)
Тү­бір­лер (көп, аз)
Кі­рік­пе­лер мен жа­ңа жа­ра­лым­дар
Ауы­су си­па­ты
Үл­гі алу те­рең­ді­гі
Топырақтанушының қолы _______________________

Жердің ірі масштабты топырақ
іздестірулерін жүргізу жөніндегі
әдістемеге 8-қосымша
Топырақтың морфологиялық белгілерін қысқартылған индекстері
1.Түсі
ҚрҚ – қарқынды қара
ҚС – қара сұр
СҚ – сұр қоңыр
СлҚ – сұрлау қара
АшС – ашық сұр
ҚҚ – қара қоңыр
СҚ – сұр қара
АС – ақ сұр
АшҚ – ашық қоңыр
ҚлҚ – қоңырлау қара
ҚңС – қоңырлау сұр
АСҚ – ақшыл сары қоңыр
ҚңҚ – қоңыр қара
ЖС – жасылдау сұр
СрҚ – сары қоңыр
ҚңС – қоңыр сұр
КС – көгілдірлеу сұр (көкшіл сұр)
ҚзҚ – қызыл қоңыр
КС – күлгін сұр
ҚҚң – қара қоңыр
ЖҚ – жасылдау қоңыр
Қ – қоңыр
АҚ – ашық қоңыр
ҚҚ – қара қоңыр
2. Механикалық құрамы
АС – ауыр сазды
АСқ – ауыр саздақ
Қт – құмайт
С – сазды
Сқ – саздақ
Қ – құмды
ЖС – жеңіл сазды
ЖСқ – жеңіл саздақ
3. Ылғалдылығы
Қ – құрғақ
Ы – ылғалды
С – сулы
Бл – балғын
Д – дымқыл
4. Құрылымы
ІШ – ірі шойтасты
ІТ – ірі түйіршікті
Пс – пластинкалы
ҰШ – ұсақ шойтасты
ҰТ – ұсақ түйіршікті
Ж – жапырақты
ІК – ірі кесекті
Ұ – ұнтақты
Қ – қабыршақты
К – кесекті
ІБ – ірі бағаналы
Қс – құрылымсыз
ҰК – ұсақ кесекті
Б – бағаналы
Т – тақталы
ІЖ – ірі жаңғақша
ҰБ – ұсақ бағаналы
ҰП – ұсақ призматикалық
Ж – жаңғақша
ІП – ірі призматикалық
ҰЖ – ұсақ жаңғақша
П – призматикалық
5. Тығыздығы (орамдылығы)
Бк – біріккен
Т – тығыз
Б – борпылдақ
ӨТ – өте тығыз
СН – сәл нығыздалған
Қ – қалың
6. Көпіршіктілігі*
С – сәл
А – аса
Қ – қоңыр
7. Кеуектілігі (қуыстылығы)
ҰК – ұсақ кеуекті
КК – көз-көз немесе тесік-тесік
Ж – жарық
К – кеуекті
Қ – қуыс
Г – губкалы
Ж – жарықшақты
8, 9. Түбірлер, кірікпелер мен жаңа жаралымдар – сөзбен беріледі
10. Басқа қат-қабатқа ауысу сипаты
Б – біртіндеп, бір қалыпты
А – айқын
З – заклинсклармен (тілдік)
АК – анық көрінбейтін
Ө – өткір

Жердің ірі масштабты топырақ
іздестірулерін жүргізу жөніндегі
әдістемеге 9-қосымша
Ыза сулардың орналасу тереңдігіне (метрмен) байланысты
ылғалдану түрі бойынша топырақтар жүйелілігі
Тө­се­ніш жы­ны­стар
Ылғал­да­ну тү­рі
ШЖт (шал­ғын­ды то­пы­рақ­ты)
ШЖү (шал­ғын­ды жер үсті)
ШДжт (шал­ғын­ды-да­ла­лы то­пы­рақ­ты)
ШДб (шал­ғын­ды-да­ла­лы жер үсті)
ШДжү (шал­ғын­ды-да­ла­лы, то­пы­рақ­ты-жер үсті)
Д (да­ла)
С (су­ай­ы­рық­тар)
Т (өзен, көл тер­ра­са­ла­ры)
С (су­ай­ы­рық­тар)
Т (өзен, көл тер­ра­са­ла­ры)
С (су­ай­ы­рық­тар)
Т
(өзен, көл тер­ра­са­ла­ры)
В
Т (өзен, көл тер­ра­са­ла­ры)
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
Ор­та­ша түй­ір­шік­ті құм­дар
< 1,0
1,0-1,5
1,0-2,5
2,0
3,0
1,0-2,0
1,0-3,0
> 1,5
> 2,5
Ұсақ түй­ір­шік­ті құм­дар
< 1,2
1,2-1,7
1,2-2,7
2,2
3,2
1,2-2,2
1,2-3,2
> 1,7
> 2,7
Құ­майт­тар
< 1,7
1,7-2,2
1,7-2,2
2,7
3,7
1,7-2,7
1,7-3,7
> 2,2
> 3,2
Же­ңіл саз­дақ­тар
< 2,5
2,5-3,0
2,5-4,0
3,5
4,5
2,5-3,5
2,5-4,5
> 3,0
> 4,0
Ауыр саз­дар мен ор­та­ша саз­дақ­тар
< 3,0
3,0-3,5
3,0-4,5
4,0
5,0
3,0-4,0
3,0-5,0
> 3,5
> 4,5
Ауыр саз­дақ­тар мен ор­та­ша саз­дар
< 4,5
3,5-4,0
3,5-5,0
4,5
5,5
3,5-4,5
3,5-5,5
> 4,0
> 5,0
Же­ңіл саз­дар
< 4,0
4,0-4,5
4,0-5,5
5,0
6,0
4,0-5,0
4,0-6,0
> 4,5
> 5,5

Жердің ірі масштабты топырақ
іздестірулерін жүргізу жөніндегі
әдістемеге 10-қосымша
Ыза суларының минералдану дәрежесі
Р/с
№№
Топ
Тығыз қалдық (1 (бір) литрге грамм)
1
Тұщы
1,0-ден аз
2
Аз минералданған
1,0-3,0
3
Орташа минералданған
3,0-10,0
4
Қатты минералданған
10,0-50,0
5
Тұзды
50,0-ден жоғары

Жердің ірі масштабты топырақ
іздестірулерін жүргізу жөніндегі
әдістемеге 11-қосымша
Топырақ үлгісінің заттаңбасы
Облыс ________________________________________ Аудан _________________________
Жер пайдалану ______________________________________________________________
№ _____________ кескін
Топырақ атауы ___________________________________________________
Қат-қабат және үлгінің тереңдігі «____» ________________________________________________________
Топырақтанушы _____________________________________

Жердің ірі масштабты топырақ
іздестірулерін жүргізу жөніндегі
әдістемеге 12-қосымша
Әртүрлі топырақ қазбаларында (шартты кескін) талдау жасалатын үлгілердің
шамамен алынған саны
Хи­ми­я­лық тал­да­у­лар­дың түр­ле­рі
Қа­ра то­пы­рақ
Қыз­ғы­лт
Қо­ңыр
Сұр то­пы­рақ
Ке­бір­лі то­пы­рақ­тар мен ке­бір­лер
Тұз­дан­ған то­пы­рақ­тар мен сор­лар
то­пы­рақ қаз­ба­ла­ры­ның түр­ле­рі
негіз­гі
жар­ты­лай щұң­қыр, қаз­ба­шық
негіз­гі
жар­ты­лай щұң­қыр, қаз­ба­шық
негіз­гі
жар­ты­лай щұң­қыр, қаз­ба­шық
негіз­гі
жар­ты­лай щұң­қыр, қаз­ба­шық
негіз­гі
жар­ты­лай щұң­қыр, қаз­ба­шық
негіз­гі
жар­ты­лай щұң­қыр, қаз­ба­шық
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
Қа­ра­ші­рік
3-5
2-3
3-5
2
3-4
2
3-4
1
3-5
3-4
3-5
2
Жал­пы азот
2-3
2-3
2-3
2
2-3
-
2-3
-
2
-
2
-
Жал­пы фос­фор
2-3
2-3
3
2
2-3
-
2-3
-
2
-
2
-
Гид­ро­л­из­де­ле­тін азот
2-3
2-3
3
2
2-3
2
2-3
2
2-3
2
-
-
Жы­л­жы­ма­лы фос­фор
2-3
2
3
2
2
2
2-3
2
2-3
2
2
-
Жы­л­жы­ма­лы ка­лий
2-3
2
3
2
2
3
2-3
2
2-3
2
2
-
Сі­ңі­ру қа­бі­ле­ті
-
-
-
-
-
-
-
-
3-4
3
3-4
3
Сі­ңі­рі­л­ген негіз­дер
3
3
3
3
3
2
3
2
-
-
-
-
Сі­ңі­рі­л­ген на­трий
3
3-
3
3-
3
2-
3
-
3-4
2-3
3
-
Кар­бо­нат­тар­дың СО2
4-5
2-3
4-5
3
3-5
3
4-5
2-3
4-5
2-3
4-5
3
Гипс
1-2
-
2
-
2-3
2
1-2
-
2-3
2
2-3
2
Ме­ха­ни­ка­лық тал­дау
4-5
2-3
4-5
2-3
3-5
3
4-5
3-4
3-5
3
3-5
3
Су сі­рін­ді­сі:
то­лық
3-5
-
3-5
-
3-5
2
3-5
2
4-5
4-5
4-5
4
қы­сқар­ты­л­ған
-
2
2
2
-
2
-
2
3
2
-
-
рН
5
4
5-4
3
4
2
4
2
5
2
5
3
Ауыр
ме­тал­дар
3
3
2-3
2-3
2-3
2-3
2-3
2-3
2
2
2
2
Бар­лы­ғы:

Жердің ірі масштабты топырақ
іздестірулерін жүргізу жөніндегі
әдістемеге 13-қосымша
Нысан
Талдау үшін зертханаға тапсырылған топырақ үлгілерінің ведомосі
__________________________________________________________________
(жер пайдалану)
__________________________________________________________________
(аудан, облыс)
р/с №№
То­пы­рақ кес­кі­ні­нің нө­мі­рі
Қат-қа­бат, үл­гі­нің те­рең­ді­гі (сан­ти­метр)
То­пы­рақ ата­уы
Тал­дау тү­рі
Ес­керт­пе
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
Бар­лы­ғы
Басқарма басшысы ____________________________________________________ аты, әкесінің аты, тегі
(қолы)
Топырақтанушы ____________________ аты, әкесінің аты, тегі ___________________________
(қолы)
Топырақ үлгілерін тапсырған ______________ аты, әкесінің аты, тегі_____________________________
(күні және қолы)
Қабылдаған ____ аты, әкесінің аты, тегі ____________________
(күні және қолы)

Жердің ірі масштабты топырақ
іздестірулерін жүргізу жөніндегі
әдістемеге 14-қосымша
Әртүрлі масштабтағы топырақ карталарында көрсетілуі тиіс
ең кіші топырақ контурының өлшемдері
Жер бетіндегі топырақтар арасындағы шекаралардың айқындылығы
Масштаб
1:50000
1:25000
1:10000
1:5000
1:2000
1
2
3
4
5
6
Айқын шекаралар
25 мм2
________
6,25 га
25 мм2
_______
1,5 га
25 мм2
______
0,25 га
10 мм2
________
0,03 га
10 мм2
_______
0,004 га
Анық шекаралар
50 мм2
_______
12,5 га
50 мм2
______
3,0 га
50 мм2
_________
0,5 га
30 мм2
_______
0,08 га
30 мм2
_______
0,012 га
Анық көрінбейтін шекаралар (топырақтың біртіндеп ауысуы)
400 мм2
______
100,0 га
400 мм2
______
25,0 га
400 мм2
_______
4,0 га
250 мм2
________
0,6 га
250 мм2
________
0,1 га

Жердің ірі масштабты топырақ
іздестірулерін жүргізу жөніндегі
әдістемеге 15-қосымша
Топырақты зерттеп-қарау масштабына және күрделілік санатына байланысты
топырақтың физикалық қасиеттерін анықтаудың бір нүктесімен сипатталатын есептеу алаңдары
Топырақты түсіру масштабы
Топырақты зерттеп-қараудың күрделілік санаттары бойынша топырақтың физикалық қасиеттерінің кешенін анықтаудың бір нүктесімен қамтамасыз етілетін
егістік алаңы (мың гектар)
бірінші-екінші
үшінші
төртінші-бесінші
1:2000
0,3
0,2
0,1
1:5000
1,5
1
0,8
1:10000
5
4
3
1:25000
10
8
6

Жердің ірі масштабты топырақ
іздестірулерін жүргізу жөніндегі
әдістемеге 16-қосымша
Топырақтың физикалық қасиеттерін анықтау тізбесі
Топырақ қасиеттері
Толық бағдарлама бойынша
Қысқартылған бағдарлама бойынша
Қайда анықталады
1
2
3
4
Көлемдік салмағы
+
+
Далада және зертханада
Үлестік салмағы
+
+
Зертханада
Кеуектілігі
+
+
Есептеу арқылы
Микроагрегаттық құрамы
(механикалық құрамды анықтаумен біріктіріледі.)
+
-
Зертханада
Құрылымдық жай-күйі
+
+
Далада және зертханада
Су өткізгіштігі
+
-
Далада
Далалық ылғал сыйымдылығы
+
+
Далада
Өсімдіктердің солу ылғалдылығы
+
-
Зертханада
Қылтүтіктік жиектің жоғарғы шекарасы (ыза сулары жақын орналасқан кезде анықталады (3 метр және одан да жақын))
+
-
Далада
Қасиеттердің барлығы:
9
5

Жердің ірі масштабты топырақ
іздестірулерін жүргізу жөніндегі
әдістемеге 17-қосымша
Топырақтың физикалық қасиеттерін зерделеу және бағалау әдістерінің
қысқаша сипаттамасы

1. Топырақтың көлемдік салмағы деп бұзылмаған, яғни табиғи түзілімдегі құрғақ (яғни 105-110ºС температурада кептірілген) топырақтың бір текше сантиметрінің (бұдан әрі – см3) граммен өлшенетін салмағын атайды (осы сан бір литрдегі құрғақ топырақтың килограммдары санын және оның бір текше метрдегі тонналары санын да білдіреді). Көлемдік салмақтың шамалары топырақтың жалпы сипаттамасы үшін пайдаланылуы мүмкін, бірақ оларды топырақтағы судың және басқа да заттардың салыстырмалы мөлшерін абсолюттік қорларға қайта есептеу үшін, кеуектілік пен ауа мөлшерін есептеп шығару үшін де пайдаланады.

2. Қазіргі уақытта ТМД-да көлемдік салмақты айқындау үшін аспаптардың екі түрін шығарады. АМ-7 аспабының (Качинский аспабы) жиынтығына көлемі 100 және 500 см3 екі болат цилиндр-бұрғы, шағын цилиндрлерді топыраққа тігінен батыруға арналған бағыттағыш, цилиндрді топыраққа басып енгізуге немесе қағып кіргізуге арналған шомпол, балға, шағын күрек, күрекше, пышақ, цилиндрден үлгіні тасымалдайтын және оны өлшейті қақпақтары бар алюминий банкалар кіреді.

3. Екінші БП-50 аспабының жиынтығына көлемі шамамен 550 см3 болат цилиндр-бұрғы, көлемі 500 см3 20 металл цилиндр және көлемі 250 см3 10 цилинд кіреді, олар бұрғыға енгізіледі және оларға бұзылмаған түзілімдегі үлгілер, бағыттағыш, шомпол, ауыр балға, шағын күрек, итергіш (бұрғыдан топырағы бар цилиндрді алып шығуға арналған құрылғы) салынады.
АМ-7 аспабындағы үлкен бұрғы және БП-50 аспабындағы үлкен металл цилиндрлер борпылдақ топырақтардан үлгілерді алуға арналған, АМ-7 аспабындағы шағын цилиндр-бұрғымен, БП-50 аспабының шағын цилиндрлерімен тығыздалған қабаттардан үлгілер алынады.
Жұмыс басталу алдында бұрғылардың өлшемдері мен көлемі мұқият өлшеніп, жазып алынуы тиіс. Бұрғы көлемі (V) мына формула бойынша айқындалады:
мұндағы π = 3,14; d – бұрғы бөлігінің диаметрі, h – бұрғының биіктігі (барлығы сантиметрмен).

4. Көлемдік салмақты айқындау үшін топырақ үлгілері мынадай тәртіппен алынады: қазылған топырақ кескінінің (шурфтың) қабырғасында сипатталуынан кейін тереңдіктерді белгілейді, олар бойынша топырақтың көлемдік салмағын анықтаған жөн. Әдетте айқындау әрбір генетикалық қат-қабатта жүргізіледі, ал оның қалыңдығы үлкен болған кезде – қат-қабаттың бірнеше бөлігінде (20-30 сантиметр сайын).
Сынамаларды кескіннің түбінен ала бастайды, өйткені жұмыс барысында ол топырақпен көміледі. Сосын тереңдеген сайын топырақтың артық қабаттарын кертпештермен кесіп, бетінен бастап топырақ сынамаларын жүйелі түрде алуға кіріседі, кертпештердің көлемі кескін қабырғасының енінен шамамен 50 сантиметр және топырақтың түбіне қарай 25-30 сантиметр болуы тиіс. Әрбір қабаттан топырақ үлгілері үш немесе төрт рет қайталап алынады, ал борпылдақ қабаттарда – бес рет қайталап алынады.

5. АМ-7 аспабымен жұмыс істеу техникасы. Дайындалған тегіс алаңға бағыттағышты орнатып, оның саңылауына цилиндрді салып, оны шомполмен және балғамен (тығыз қат-қабатында) топыраққа батырады. Шомпол бағыттағыштың саңылауына иініне дейін кірген бойда цилиндр толық тереңдікке топыраққа батады. Осыдан кейін бағыттағышты алып тастап және цилиндрді шомполмен жауып, оның жан-жағын пышақпен қазады және астыңғы жағында біраз артығы қалатындай оның астындағы топырақты кеседі.
Шомполды алмай, цилиндрді көтереді, аударады және өткір пышақпен топырақтың шетін цилиндрдің астыңғы шетімен бірдей қылып кеседі. Сосын үлгіні алдын ала нөмірленген және тарировка жасалған банкаға мұқият (шығынсыз) тасымалдайды.

Жұмыс дәптеріне қат-қабаттар және үлгі алу тереңдігі, банкалар мен кептіргіш стакандардың нөмірлері жазылады.
Топырағы бар банканың салмағын және бос банканың салмағын біле отырып, айырмашылық бойынша осы ылғалдылықтағы топырақтың салмағын табады. Ылғалдылықты %-бен айқындап, мүлдем құрғақ топырақтың салмағын есептеп шығарады. Мүлдем құрғақ топырақтың салмағын оның көлеміне (бұрғы көлемі) бөліп, топырақтың көлемдік салмағын табады.

7. АМ-7 аспабынан айырмашылығы, БП-50 аспабымен жұмыс істегенде бағыттағыштың саңылауына кесетін цилиндр енгізіледі, оған, өз кезегінде, бір үлкен немесе екі шағын цилиндр енгізілген. Кесетін цилиндрге арнайы металл бастиек кигізеді. Шомполмен және ауыр балғамен бұрғы-цилиндрді топыраққа қажетті тереңдікке батырады. Осыдан кейін бағыттағышты алып тастап, жан-жағын қазып, цилиндрді алып шығады, оның ішінен үлгісі бар цилиндрді алып шығады. Үлгінің шеттерін цилиндрдің үстіңгі және астыңғы бетінен оның шеттерімен бірдей қылып кеседі. Цилиндр екі жағынан да қақпақтармен жабылады. Сонымен, үлгі өлшенуге дайын, өлшеу далада немесе зертханада жүргізіледі. Өлшеуден кейін кептіргіш стаканға ылғалдылық үлгісі алынады. Топырақтың қалған бөлігін қатты фазаның меншікті салмағын айқындау үшін және басқа да талдауларға пайдалануға болады.
Топырақтың көлемдік салмағын есептеу жазбасының нысаны
Күні, жұмыс орны, кескін №, топырақ
Қат-қабат, тереңдігі сантиметрде
Банка немесе цилиндр №-і
Топырағы бар банканың салмағы (а)
Бос банканың салмағы (б)
Топырақ
салмағы
Р = а - б
Топырақ ылғалдылығы (в), %
Мүлдем құрғақ топырақтың салмағы
г = р*100
100+в
Бұрғы немесе цилиндр көлемі, (д)
Көлемдік салмақ
КС = _г_,
д
г/см3

М = р * КС * h (т/га) = 0,1 рКС (кг/м2); (2,3)

б) егер салыстырмалы мөлшері құрғақ топырақтың 100 граммындағы миллиграммен (m) көрсетілген болса,
М = mКС (кг/га) = 0,1 mКС (г/м2).
Топырақтың көлемдік салмағының (КС, г/см3) немесе кеуектілігінің (КК, көлемнің %-ы)
шамалары бойынша тығыздалу сипаттамасы
Қабаттың тереңдігі
КС немесе КК
Топырақтың тығыздалу дәрежесі
Топырақ бөлшектірінің
Үлес салмағы
өте борпылдақ
борпылдақ
орташа
тығыз
тығыз
өте тығыз
Топырақ үшін топырақтың беткі қабатындағы қарашіріктің мөлшері 4 %
0-20
КС
1,00
1,00-1,20
1,20-1,40
1,40-1,50
1,50
2,60
Жыртылған
КК
60
60-53
53-47
47-42
42
2,60
20-50
КС
1,20
1,20-1,35
1,35-1,48
1,48-1,60
1,60
2,65
Жыртылмаған
КК
55
55-50
50-45
45-40
40
2,65
30-100
КС
1,35
1,35-1,50
1,50-1,60
1,60-1,67
1,67
2,70
Топырақ үшін топырақтың беткі қабатындағы қарашіріктің мөлшері 4 % және одан жоғары
0-20
КС
0,95
0,95-1,10
1,10-1,20
1,20-1,30
1,30
2,50
Жыртылған
КК
62
62-56
56-52
52-48
48
2,50
20-50
КС
1,10
1,10-1,20
1,20-1,30
1,30-1,40
1,40
2,60
Жыртылған
КК
58
58-54
54-50
50-46
46
2,60
50-100
КС
1,25
1,25-1,32
1,32-1,40
1,40-1,50
1,50
2,70
КК
54
54-51
51-48
48-44
44
2,70

12. Пикнометр дегеніміз қылтүтіктік түтік өтетін тығыз тығыны бар белгілі бір көлемдегі кішкентай колба. Егер мұндай колбаға ернеуіне дейін дерлік су құйса, ал сонан соң оны қылтүтігі бар тығынмен жауып қойса, бүкіл артық су төгіліп, пикнометрді сүрткеннен кейін онда судың тек белгілі бір көлемі қалады.

15. Зерттелетін топырақты алдын ала ауада кептіреді, ыдысқа (ступкаға) салып ұнтақтайды және миллиметрлік елеуіштен өткізеді, бұл ретте ондағы кірікпелерді (өсімдіктердің ұсақ түптері, ірі құм, карбонаттардың, темірдің жиырылымдары) тастамай, ұсақтайды. Сосын жалпы топырақ үлгісінен 10-15 граммдық төрт бөлік өлшенеді, екеуі ылғалдылықты (W) айқындау үшін алюминий бюкстерге өлшенеді, ал қалған екеуі топырақ бөлшектерінің үлес салмағын айқындау үшін пикнометрге салынады. Егер топырақ бөлігі М граммды құрайтын болса, ал топырақ ылғалдылығы W % болса, құрғақ топырақтың салмағы (m) мынадай формула бойынша есептеледі:

16. Топырағы бар пикнометрлерге суланғаннан кейін топырақ 3-5 миллиметр су қабатымен жабылатындай мөлшерде тазартылған су құйылады. Пикнометрлер 10-12 сағатқа ашық күйінде қалдырылады. Осыдан кейін пикнометрлер вакуумға, яғни тубусы (мойыны) бар бос эксикаторға орналастырылады, оның ішкі қысымын 160 миллиметр сын.бағ. дейін жеткізіп, сорғышпен ауаны сорып алады. Вакуумда пикнометрледі бір сағат ұстайды. Осы уақыт ішінде ауа топырақ пен судан шығарылады. Сонан соң эксикаторға ақырын ғана ауа кіргізеді. Пикнометрлерді алып шығып, ернеуінен асыра тазартылған су құяды (СО2-сыз). Саусақпен пикнометрдің қабырғаларын қағып, топырақтан ауаның қалдықтарын шығарады. Пикнометрдің мойнында тұрып қалған ауа көпіршіктерін жіңішке металл сыммен және 1-2 (бір-екі) тамшы эфир қосып шығарады. Бетіне қалқып шыққан түптерді жіңішке сымды жылдам айналдырып, сұйықтықтың ішіне бұрап кіргізеді. Пикнометр тығынмен жабылып, құрғақ сүлгімен сүртіледі және өлшенеді (суы мен топырағы бар пикнометрдің салмағы Рст).

17. Ваккум қондырғысы болмаған жағдайда ауаны шығару үшін бір сағаттық қайнатуды қолданады. Ол үшін топырақты 10-12-сағаттық сулаудан кейін пикнометрге көлемінің ортасына дейін тазартылған су құйып, оны құм немесе этернит плитасына қояды.
Бір сағаттық қайнатудан кейін пикнометр мен оның ішіндегісін суытып, ернеуіне шейін су құяды. Одан арғы операциялар вакуум қолданылған кездегідей.
Топырақ бөлшектерінің меншікті салмағының мәні мына формула бойынша есептеледі:
Топырақ бөлшектерінің үлес салмағын айқындау жазбасының үлгісі 2-кестеде көрсетілген.
Топырақ бөлшектерінің үлес салмағын айқындау зертханалық жазбаның үлгісі
Кескіннің орналасқан жері және нөмірі ________________________________________________
Топырақ сынамаларын алу күні __________________________________________________________
Сынамаларды алған топырақ танушының тегі _______________________________________________
Үлгіні
алу тереңдігі (см)
Пикнометр №
Топырақ бөлігі (грамм)
Топырақ ылғалдылығы (%)
Құрғақ топырақтың салмағы (грамм)
Пикнометр салмағы (грамм)
Топырақ бөлшектерінің үлес салмағы
Үлес салмағының орташа мәні
суы бар
суы мен топырағы бар
А, 0-11 қат-қабаты
19
20
15,87
16,29
6,04
14,92
15,31
83,42
98,77
92,69
108,24
2,64
2,62
2,63
В, 11-23 қат-қабаты
21
22
14,32
15,05
5,32
14,07
14,32
88,24
86,31
97,02
95,23
2,66
2,65
2,66

Топырақтың жалпы кеуектілігін (қуыстылығын)
және ондағы ауа мөлшерін есептеу

Топырақтағы ауа мөлшері (А) оның ылғалдану дәрежесіне байланысты кеуектілігіне жақын (құрғақ топарықтар үшін) шамалардан бастап нөлге дейін (топырақ кеуектері толығымен сумен толтырылған кезде) өзгеріп отырады.

26. Топырақ ылғалдылығын кептіру әдісімен айқындау үшін қажетті жабдық: 1) ВТК-500 таразысы, техникалық (100-200 г дейін); 2) ұсақ гірлер (0,01 г-нан 100 (жүз) г-ға дейін); 3) электр кептіргіш шкаф; 4) термометр (150 ºС дейін); 5) сағат; 6) сүлгі немесе қолғап (кептіргіш шкафтан ыстық бюкстерді алып шығу және оларды жабу үшін).

28. Ылғалдылықты айқындау үшін топырақ сынамалары кескін қабырғасынан немесе бұрғымен саңылаудан алынады. Бірінші жағдайда кескін сипатталғаннан кейін белгілі бір тереңдіктегі қабаттардан көлеңкелі қабырғасынан тазартылғаннан кейін (8-10 сантиметрге) алюминий бюкстерге пышақпен немесе қашаумен салмағы 15-20 грамм сынамалар алынады (төменде көрсетілген көлемдегі бюкстың 1/2-іне, бірақ 2/3-інен асырмай). Сынамалар генетикалық қат-қабаттарға сәйкес 10-сантиметрлік (үстіңгі қабаттарда тіпті 5 (бес) сантиметрлік) қабаттармен екі немесе үш рет қайалап алынады.

31. Ылғалды топырағы бар (кептіруге дейінгі салмағы) бюкстердің бірінші өлшенуінен кейін қақпақтарын шешіп, оларды түбіне кигізіп, бюкстерді кептіргіш шкафтарға қояды, онда олар тұрақты салмаққа дейін 105-110 градуста кептіріледі, желдету саңылаулары ашық болуы керек. Бақылау өлшеуін 5-6 сағаттан кейін жүргізеді, ал содан кейін 2 сағат сайын өлшеп отырады.

32. Кептірілген топырақ үлгілері бар бюкстерді сүлгімен немесе қолғаппен шкафтан алып шығып, бірден оларды қақпақтармен жабады және суығанша ашық ауада 1-2 сағатқа қалдырады. Осыдан кейін екінші өлшеу жүргізіледі (кептіруден кейінгі салмағы). Айқындау нәтижелері зертханалық журналға жазылады (3-кесте).

Кескіннің орналасқан жері және нөмірі __________________________________________________
Далада сынамаларды алу күні _____________________________________________________________
Сынамаларды алған топырақ танушының тегі ________________________________________________
Сы­на­ма­лар­ды
алу те­рең­ді­гі (см)
Қай­та­ла­нуы
Блок №-і
Ста­кан­ның сал­ма­ғы
Құр­ғақ то­пы­рақ­тың сал­ма­ғы (грамм)
Сал­мақ жо­ғал­ту (грамм)
Ылғал­ды­лы­ғы (%)
Ор­та­ша ылғал­ды­лы­ғы (%)
кеп­ті­ру­ге дей­ін
кеп­ті­ру­ден­кей­ін
бос
I
35
33,96
29,53
12,81
16,72
4,43
23,5
0-10{
II
44
37,82
32,33
11,92
20,41
5,49
26,9
}26,8
III
53
36,40
31,30
12,48
18,82
5,10
27,1
I
36
38,70
33,36
10,93
22,43
5,34
23,8
10-18{
II
45
37,85
33,77
11,59
21,18
5,08
24,0
}23,6
III
54
35,16
30,67
11,24
19,43
4,49
23,1
Ылғалдылықты айқындауды жүргізген _________________________________________________
(тегі)
Айқындау күні _____________________________________________________________________
Ылғалдылық (W) мынадай формула бойынша есептеледі:
мұндағы Ры, Рқ және Рб – тиісінше ылғалды топырағы бар (кептіруге дейін), құрғақ топырағы бар (кептіруден кейін) және бос бюкстердің салмақтары. Топырақ ылғалдылығы әдетте 0,1 %-ға дейнгі дәлдікпен есептеледі.

34. Толық ылғал сыйымдылығы, немесе су сыйымдылығы (ПВ), барлық дерлік топырақ кеуектерін толығымен толтыратын ылғал мөлшеріне сәйкес келеді, бұл, мысалы, жер асты суларының деңгейінен төмен орын алады. Бұл ретте әрқашан дерлік топырақ көлемінің шамамен 5-8 %-ын қысылған ауа алады. Толық ылғал сыйымдылығы қысылған ауаға түзетусіз мынадай формула бойынша есептеледі:
Осы жағдайда көлемінің пайызымен көрсетілген топырақтың толық ылғал сыйымдылығы топырақ кеуектілігіне сәйкес келеді.

35. Қылтүтіктік ылғал сыйымдылығы (бұдан әрі – КВ) топырақ кеуектерін ішінара толтыратын және қылтүтіктік (немесе мениск) күштерінің есебінен жер асты суларының деңгейінен жоғары кез келген биіктікте кеуектерде сақталып тұратын ылғал мөлшеріне сәйкес келеді. Қылтүтіктік ылғал сыйымдылығының шамасын шартты түрде 10-сантиметрлік топырақ бағанасы өзіне сіңіріп, сақтай алатын ылғал мөлшерімен сипаттайды, оның астыңғы шеті топырақ бағанасы тұрақты салмаққа дейін сумен қаныққанша бос су деңгейіне тиіп тұрады (суға 1-2 миллиметрге батырылып).

36. Шекті далалық ылғал сыйымдылығы деп (бұдан әрі – ППВ) топырақтың табиғи жағдайда судың белгілі бір мөлшерін өзіне сыйғыза алу, сондай-ақ оны мол ылғалданудан және бүкіл ағатын судың ағып кетуінен кейін қозғалмайтын немесе дерлік қозғалмайтын күйде сақтай алу қабілеті деп түсінеді. Ыза сулар терең орналасқан кезде (бұл көп жағдайда солай) топырақтың шекті далалық ылғал сыйымдылығының шамасы оның ең төменгі ылғал сыйымдылығына сәйкес келеді. Ыза сулар жақын орналасқан кезде (шалғынды топырақтардың әртүрлі түр бөліктері) топырақтың әртүрлі қат-қабаттардың шекті далалық ылғал сыйымдылығы олардың жер асты сулары деңгейінен жоғары орналасуының биіктігі ескеріле отырып, осы қат-қабаттардың қылтүтіктік ылғал сыйымдылығына сәйкес келеді.

37. Қажетті жабдық: 1) көлемі 1000-1200 литр сумен жабдықтауға арналған бөшкелер; 2) 2-3 шелек және кең ауызды темір воронка; 3) клеенка сантиметрі; 4) 1-2 шағын жаяу әскер күрегі; 5) полиэтилен пленкасы, пішен, сабан, мүк немесе топырақты жабуға (кебуінен) арналған жаңа кесілген шөп; 6) екі тақтай кесіндісі (топырақ сынамалары алынған кезде жабыныш үстінен бұрғылаушыны орнату үшін) және ылғалдылықты айқындауға қажетті барлық жабдық.

38. Топырақтың метрлік қабаты үшін дала жағдайында шекті далалық ылғал сыйымдылығын айқындау әдісі мынадай: нақты топырақ үшін тән учаскеде радиусы шамамен 1 метр дөңгелек алаңды топырақ үйіп бекітеді (үймектің биіктігі 30-35 сантиметр). Алаң ішіндегі топырақтың бетін оның өндірістік пайдаланылуы кезіндегі күйге келтіреді. Сосын топырақ үйіп бекітілген алаңды суландыру тереңдігі бір метр болған кезде 1 шаршы метрге 250-300 литр есебінен суарады. Топырақ бетін судың бүлдіруші әсерінен сақтау үшін су ағысының астына сабан бауын немесе пішеннің, шөптің үлкен байламасын салады.

39. Суарудан кейін алаңды жауып, бүкіл судың топырақтың төменгі қабаттарына ағып кетуі үшін бірнеше тәулікке қалдырады. Іс жүзінде құмды және құмайт топырақтарда бұл бір тәулік ішінде аяқталады, саздақ топырақтарда – екі тәуліктен кейін, сазды және кебірлі топырақтарда – 4-5 тәуліктен кейін. Осы мерзім өткеннен кейін алаңдағы топырақтан бұрғымен кемінде үш рет қайталап ылғалдылық айқындалатын топырақ сынамаларын алады. Ол топырақтың жалпы және бөлек қабаттарындағы шекті далалық ылғал сыйымдылығын сипаттайды.

41. Топырақтың шекті далалық ылғал сыйымдылығының табылатын шамасының сапалық бағасы топырақта қалған ауаның көлемі бойынша беріледі. Өсімдіктердің топырақ ауасын қажет етуі туралы бұрын келтірілген деректерге сүйене отырып, егер шекті далалық ылғал сыйымдылығы 80 %-дан аспайтын болса, ал топырақ ауасының үлесі топырақ көлемінің кем дегенде 20 пайызын құрайтын болса, онда шекті далалық ылғал сыйымдылығының мұндай шамасы тәуір, өсімдіктердің сумен және ауамен қамтамасыз етілуі үшін қолайлы болып есептеледі деп тануға болады. Егер ауа үлесі 20 %-дан 15 %-ға дейін құрайтын болса, жағдай қанағаттанарлық болып есептеледі. Топырақтағы ауа мөлшері 15 %-дан 8 %-ға дейін құрайтын болып төмендеген кезде жағдай қанағаттанарлықсыз болып есептеледі, ал 8 %-дан төмен болса – мүлдем қанағаттанарлықсыз, тіпті көптеген өсімдіктер үшін өлімге әкелетін болып есептеледі. Соңғы жағдайларда өсімдік тіршілігін жақсарту үшін бұл топырақ қабатын қопсыту немесе судың зиянды артықшылығын құрғатумен жою қажет.

Топырақтың бір түрі
Қабат қалыңдығы (сантиметр)
Ең төменгі ылғал сыйымдылығы
(көлемдік %)
Құмайт
0-25
24±2
25-50
22±3
50-75
18±2
75-100
17±2
Жеңіл саздақ
0-25
27±3
25-50
26±3
50-75
25±2
75-100
24±2
Орташа саздақ
0-25
31±3
25-50
29±2
50-75
28±2
75-100
27±2
Ауыр саздақ
0-25
40±3
25-50
35±3
50-75
35±2
75-100
34±2

42. Өсімдіктердің тұрақты солуының топырақ ылғалдылығы (немесе солу ылғалдылығы) деп кез келген топырақта өсетін өсімдіктер қурай бастайтын және оларды су буымен қаныққан атмосфераға орналастырған кезде де жапырақтарының тургоры қалпына келмейтін топырақ ылғалдылығын атайды. Топырақтардың бұл гидрологиялық сипаттамасы агроөндірістік тұрғыда өте маңызды, өйткені ол топырақ ылғалының бүкіл қорынан өсімдіктер тиімді пайдаланатын бөлігін айырып алуға мүмкіндік береді. Солу ылғалдылығы тікелей биологиялық әдіспен немесе жанама әдіспен айқындалуы мүмкін.

43. Солу ылғалдылығын тікелей биологиялық әдіспен айқындау үшін мынадай жабдық қажет: 1) ағаш келсабы бар ыдыс (ступка); 2) саңылаулары 2 миллиметр елеуіш; 3) алюминий бюкстер (биіктігі 60-70 мм) немесе шай стакандары, немесе өсімдіктерді өсіруге арналған кез келген басқа ыдыстар; 4) ұзындығы ыдыстың биіктігімен бірдей шыны түтік бөліктері; 5) өсірілетін дақылдарға байланысты арпа, сұлы немесе жаздық бидайдың (немесе басқа өсімдіктердің) тұқымдары; 6) шүмегі бар кружка (суару үшін); 7) парафин-вазелин қорытпасы (салмағы бойынша парафиннің 4 бөлігі + техникалық вазелиннің 1 бөлігі); 8) қақпағы бар қалың ағаш жәшік (су буымен қаныққан атмосфераны жасау үшін); сонымен қатар, топырақ ылғалдылығын айқындауға қажетті жабдық.

44. Солу ылғалдылығын айқындаудың биологиялық әдісінің ерекшелігі – кез келген ыдыста өсірілген қалыпты өсімдіктер сосын тұрақты солудың бірінші белгілері пайда болуына дейін суарусыз қалдырылады, бұл ретте солыған өсімдіктерді су буымен қаныққан атмосферасы бар жәшікке салып, оның тұрақтылығын сынайды.

46. Ылғалдылық мынадай түрде айқындалады: саңылаулары 22 миллиметр елеуіштен өткізілген топырақ үлгісінен екі рет қайталап алынған салмағы 10-15 грамм ауалы-құрғақ топырақ бөлігін кең және аласа шыны бюкстерге салып, саңылаулы фарфор табақтағы эксикаторға орналастырады. Эксикатордың түбіне 2-3-сантиметрлік қабатпен алдын ала дайындалған күкірт қышқылды калий ерітіндісінің қанық ерітіндісін құяды (судың әрбір 100 текше сантиметріне күкірт қышқылды калийдің 15 граммы) және оған қатты тұздың 5-10 граммын қосады. Мұндай ерітіндінің үстіндегі ауаның салыстырмалы ылғалдылығы шамамен 98 % болады. Мұндай атмосферада топырақ үлгілері ылғалданудың белігілі бір дәрежесіне дейін су буымен қанығады, ол шартты түрде максималды гигроскопиялылық (ылғал тарқыштығы) болып аталады. 5-6 күннен кейін ең қарашірікті және түйірөлшемдік құрамы бойынша ауыр топырағы бар 3-5 стаканның бірінші бақылау өлшенуі жүргізіледі. Осындай өлшеулер әрбір 2-3 күн сайын, екі кейінгі өлшеулердегі стакандардың салмағы тұрақты болғанша дейін қайталанады (0,01 граммға дейінгі дәлдікпен өлшенеді).

47. Максималды гигроскопиялылық шамасы топырақтың түйірөлшемдік құрамы мен қарашіріктілігі ұлғайған сайын табиғи түрде өседі.
Орташа қарашірікті (2-5 % қарашірік) топырақтардың
максималды гигроскопиялылығы (ылғал тартқыштығы)
Құмды
0,5-1,5
Орташа саздақтар
5,0-6,0
Құмайт
0,5-3,0
Ауыр саздақтар
6,0-8,0
Жеңіл саздақтар
2,0-5,0
Сазды
8,0-12,0
және жоғары

49. Бұдан әрі келтірілетін формулалардағы әріп белгілерінің (жоғарыда келтірілгендерден басқа) мынадай мәні бар: W1, W2, W3 және т.т. – бетінен төменге қарай санағанда топырақтың бірінші, екінші, үшінші және одан кейнгі қабаттары үшін топырақтың пайызбен алынған салмақтық ылғалдылығы; Р1, Р2, Р3 және т.т. – тиісінше топырақтың көлемдік салмақтары; h1, h2, h3 және т.т. – тиісті топырақ қабаттарының қалыңдығы, сантиметрмен; Н – қабаттың жалпы қалыңдығы, сантиметрмен, ол үшін су қоры есептеледі; ППВ – шекті далалық ылғал сыйымдылығына сәйкес келетін ылғалдылық, салмақ пайызымен; ВЗ – өсімдіктердің тұрақты солуының топырақ ылғалдылығы, салмақ пайызымен; ВТ – өсімдіктердің дамуы тежелуінің ылғалдылығы, салмақ пайызымен. Су қорлары барлық жерде су қабатының миллиметрімен көрсетілген.

Вн = 0,1 х (W1Р1h1 + W2Р2h2 + WпРпhп) (10)
5-кестеде қаралған (төменде қараңыз) нақты топырақ түрі (қара қызғылт) үшін, 1972 ж. 19/IX, 23 см тереңдікке дейін топырақтағы судың жалпы қоры төмендегіні құрайды:
0,1 х (7,3 х 1,12 х 5 + 9,8 х 1,12 х 6 + 12,2 х 1,21 х 12 + 12,5 х 1,46 х 10) = 45,3 мм

ППВн = 0,1 х (ПВ1Р1h1 + ПВ2Р2h2 + ПВпРпhп) (11)
Біздің нақты жағдайымызда (23 см қабаты) топырақтағы судың максималды қоры мынаны құрайды:
ППВ23 = 0,1 х (35,5 х 1,12 х 5 + 31,1 х 1,12 х 6 + 29,4 х 1,21 х 12) = 83,5 мм

ДВн = 0,1 х (ППВ1 – W1)Р1h1 + (ППВ2 – W2)Р2h2 + (ППВп – Wп)Рпhп = ППВп – Вп (12)
Немесе біздің жағдайымызда 1972 ж. 19/IX 0-23 қабатындағы ылғал тапшылығы төмендегідей болады (5-кестені қараңыз):
ДВ23 = 0,1 х (35,5 – 7,3) х 1,12 х 5 + (31,1 – 9,8) х 1,12 х 6 +
(29,4 – 11,2) х 1,21 х 12) = 83,5 – 27,0 = 56,5 мм

ЗПВн = 0,1 х Р1h1 (W1 – ВЗ1) + Р2h2 (W2 – ВЗ2) + Рпhп (Wп – ВЗп) (13)

МЗПВ = 0,1 х [Р1h1 (ППВ1 – ВЗ1) + Р2h2 (ППВ2 – ВЗ2) + Рпhп (ППВ – ВЗ)] (14)

bm = 0,7ПВ (15)

52. Баяндалғаннан айқын көрінетіні, ауыл шаруашылығы өсімдіктерінің ең жоғары өнімділігін алу үшін олардың вегетациясы кезінде (пісіп жетілу кезеңін қоспағанда) топырақтағы ылғалдылықты оның далалық ылғал сыйымдылығының 0,7 көрсеткішінен төмен түсірмей сақтау қажет, ал топырақ осы шамаға дейін құрғап қалған кезде суару жұмыстарын жүргізу керек. Осыдан оңтайлы суару нормасының шамасы туралы ұғым туындайды, оны суару режимі жобаланған кезде ескеру керек. Оның шамасы келесі қарапайым түрде айқындалады:
ОПНн = 0,3 ППВн (16)

Топырақ: аз кебірлі ауыр саздақ қара қызғылт.
Орналасқан жері: ____________________________________ ауданы _____________________________ облысы, құмды көлден оңтүстікке қарай 2 км жерде.
Бедер бойынша орналасуы: өзеннің 2-ші жайылма үстіндегі террасасы ___________________________
________________________________________________________________________________________
Еңісі: солтүстікке – солтүстік-батысқа қарай шамамен 0,005.
Алқап: тыңайма
Топырақ зерделенді ___________________________________________________________________
(ұйым, топырақ танушының тегі)
То­пы­рақ қат-қа­бат­та­ры­мен олар­дың те­рең­ді­гі
(см)
Кө­лем­дік сал­ма­ғы
(г/см3)
Сы­на­ма­лар­ды алу
те­рең­ді­гі (см)
19/IX
то­пы­рақ ылғал­ды­лы­ғы
Шек­ті да­ла­лық
ылғал сый­ым­ды­лы­ғы
19/IX ылғал тап­шы­лы­ғы (мм)
Өсім­дік­тер­дің да­му ылғал­ды­лы­ғы (то­пы­рақ сал­ма­ғы­ның %-ы)
Оң­тай­лы есеп­тік су­а­ру нор­ма­сы (мм)
то­пы­рақ сал­ма­ғы­ның %-ы
ылғал­дың жал­пы қо­ры (мм)
то­пы­рақ сал­ма­ғы­ның %-ы
ылғал­дың жал­пы қо­ры (мм)
А 0-11
1,12
0-5
7,3
4,1
35,5
19,9
15,8
24,9
6,0
5-11
9,8
10,7
31,1
40,8
30,1
21,8
12,2
В1 11-23
1,21
11-23
11,2
27,0
29,4
83,5
56,5
20,6
25,1
В2 23-42
1,46
23-33
12,5
45,3
27,8
124,1
78,8
19,5
43,2
33-42
12,1
61,2
26,6
157,7
96,5
17,8
47,2
В3 42-54
1,50
42-54
11,0
82,0
24,9
203,5
121,5
17,4
61,1
ВС 54-125
1,55
54-70
10,7
108,5
22,9
260,3
151,8
16,0
78,1
75-90
10,3
132,4
20,9
308,9
176,5
14,6
92,7
85-100
10,8
158,8
19,5
356,6
197,8
13,6
107,0
Топырақ қат-қабатының
тереңдігі (см)
Солу ылғалдылығы
(топырақ салмағының %-ы)
Ылғалдың жалпы қоры (мм) өсу қорытындысымен
19/IX
пайдалы ылғалдың қабаттық қоры (мм)
Топырақ бөлшектерінің үлес салмағы
(г/см3)
Кеуектілігі
Толық далалық ылғал сыйымдылығы кезіндегі топырақтағы ауа мөлшері
топырақ көлемінің %-ы
0-11
12,1
14,9
-4,2
2,63
57,7
20,3
11-23
11,6
31,7
-0,5
2,66
54,5
18,9
23-42
10,9
61,9
4,0
2,68
45,6
6,5
42-54
9,8
79,5
3,2
2,70
44,4
7,0
54-85
9,0
122,7
7,2
2,71
42,8
8,9
85-100
9,0
144,7
4,4
2,71
39,9
8,1

53. Топырақтың қылтүтіктік қасиеттері деп қылтүтіктік күштердің әсерінен топырақтағы судың қозғалуы жылдамдығын белгілейтін қасиеттерін түсінеді. Топырақ дамуы процестерінде және топырақ құнарлылығы жағдайларын жасауда судың ыза сулары деңгейінен жоғары қылтүтіктік көтерілуі процестерінің ерекше зор маңызы бар. Топырақ қалыңдығындағы жер асты суларының қарқынды қылтүтіктік көтерілуінің биіктігін айқындау әдістерін келтіреміз.

54. Ылғалдылықтың тік таралуы әдісі ылғалдылықты ыза суларға дейін қабаттық терең айқындау нәтижелерін осы қабаттардың ең төменгі ылғал сыйымдылығының шамаларымен салыстырудан тұрады. Оны графикалық салыстыру арқылы жүргізген ыңғайлы, бұл жағдайда тік ось (ординат) бойынша төмен қарай топырақтың әртүрлі қабаттарының тереңдігі белгіленеді, ал көлденең ось (абсцисс) бойынша – топырақ және топырақ қыртысының ылғалдылығы және оның ең төменгі ылғал сыйымдылығы көрсетіледі. Ылғалдылығы осы қабаттардың ең төменгі ылғал сыйымдылығының шамаларынан жоғары болған топырақтың барлық астыңғы қабаттарын (бұл оларда оңай қозғалатын қылтүтіктік ылғалдың болуын көрсетеді) салыстырмалы қарқынды қылтүтіктік көтерілу аймағында орналасқан деп есептеу керек, ол, басқаша айтқанда, қылтүтіктік жиек деп жиі аталады.

55. Топырақ қабырғасы әдісі 1-2 күн ашық күйінде тұрған топырақ кескінінің тік қабырғасы бойынша ылғалдың таралуын табиғи топырақ қалыңдығындағы ылғалдың таралуымен салыстырудан тұрады. Топырақ қалыңдығының қарқынды қылтүтіктік көтерілу жүзеге асырылатын астыңғы бөліктері ылғал мөлшеріндегі елеулі айырмашылықтарды көрсетпейді. Ал топырақ қабатының жоғары орналасқан бөліктері топырақ ылғалдылығының күрт төмендеуін көрсетеді.

56. Топырақтың құрылымдылығы деп оның ұсақтау механикалық әсерлерінің ықпалынан (жырту, қазу) әртүрлі көлемдегі кесектерге бөліну қабілетін түсінеді. Агрономия тұрғысынан топырақ құрылымының құнды жұмарланған (кесекті) бөлігі деп көлемі 0,25-10 миллиметр кесектерді есептейді. Одан үлкенірек кесектерді топырақтың шойтасты бөлігі деп санайды, ал кішірек кесектер шаң, топырақтың ұнтақталған бөлігі болып табылады. Топырақ құрылымының өте мыңызды қасиеті оның суберіктігі, яғни судың шайып кету әсеріне қарсы тұру қабілеті болып табылады.

57. Құрылымдық талдау үшін салмағы 0,5 килограммнан бастап 1,5-2 килограммға дейінгі топырақ сынамаларын бороздаға кенеп тілімін төсеп, соқаның астынан алады. Сынаманы топырақтың жаңадан жыртылған егістік қабатынан немесе тығыздалған топырақтан күрекпен алуға болады, бұл ретте күрекпен алынған топырақты жарты метр биіктіктен тастайды (қалың затқа: тақтайға, жәшіктің түбіне және т.т.). Топырақ үлгісін ауалы-құрғақ күйге дейін жеткізіп, саңылаулары 15, 10, 7, 5, 3, 2, 1, 0,5 және 0,25 миллиметр елеуіштер бағанасынан өткізеді. Топырақ кесектерінің он фракциясы әрқайсысының және шаңның салмағы талдауға алынған бөлік салмағының пайызымен көрсетіледі. Нәтижелер топырақтың табиғи құрылымдылығының сипаттамасын береді.

Осылай құрастырылған барлық топырақ сынамаларын алдын ала жай сумен толтырылған сыйымдылығы 150-200 см3 стакандарға төгеді, онда үлгілер келесі күнге дейін қала береді. Осыдан кейін топырақ үлгісі бар суды ақырындап стаканнан суы бар шелекке толығымен батырылған елеуіштер жинағына (саңылаулары 10 миллиметрден бастап және кішірек) тасымалдап, топырақ кесектерін ақырын ғана елеуіштерден өткізеді, бұл ретте кесектерді судан алып шығудың керегі жоқ.

59. Елеуіштерде қалған суға берік агрегаттар фарфор тостағандарға тасымалданады, ал олардан воронкаларға салынған кәдімгі, алдын ала ауалы-құрғақ күйінде өлшенген сүзгілерге ауыстырылады. Суға берік агрегаттар тасымалдануға дейін бұл сүзгілерге қарапайым қарындашпен топырақ кескінінің нөмірі, алынған үлгінің тереңдігі, суға берік агрегаттардың көлемі, сүзгінің ауалы-құрғақ күйіндегі салмағы жазылуы тиіс. Суға берік агрегаттары бар сүзгілер воронкада біраз кептіріледі, сосын бір үлгінің барлық фракциялары бір жіпке ілініп, соңғы кептірілу үшін жақсы желденетін орынға орналастырылады. Толық кептірілгеннен (тұрақты салмаққа дейін) кейін (ол сүзгілердің бүкіл будасын өлшеумен бақыланады) бөлек сүзгілер өлшенеді. Алынған суға берік агрегаттардың салмағын (сүзгі салмағын шегеріп тастағаннан кейін) 2-ге көбейтіп, олардың топырақтағы пайыздық мөлшерін табады. Шаңның мөлшері айырмашылық бойынша айқындалады, яғни 100-ден суға берік агрегаттардың барлық фракциялары пайыздық мөлшерінің қосындысын алып тастап.
Топырақтың құрылымдық жағдайын бағалау шәкілі
Көлемі 0,25-10 мм агрегаттардың салмағына қарай мөлшері
Құрылымдық жағдайын бағалау
ауалы-құрғақ
суға берік
> 80
> 70
Өте жақсы
80-60
70-55
Жақсы
60-40
55-40
Қанағаттанарлық
40-20
40-20
Қанағаттанарлықсыз
< 20
< 20
Нашар

60. Топырақ агрегаттарының суберіктігін дәлірек салыстыру үшін жеке сынақта олардың көлемі 3-5 миллиметр ауалы-құрғақ агрегаттардың 50 граммындағы мөлшерін айқындау керек. Кез келген топырақ агрегаттарының суберіктігін (бүкіл құрылымның суберіктігі емес) айқындаған кезде осындай талдаудың қажеттілігі бүкіл топырақ үлгісіне су талдауы жүргізілген кезде шығатын суға берік агрегаттардың мөлшері тек суберіктігіне ғана байланысты емес, ішінара талдауға алынған үлгідегі үлкенірек кесектердің және шағын шойтастардың мөлшеріне байланысты болуынан туындайды.

Суөтімділік шамаларын білу суарылатын және құрғатылатын топырақтар үшін ерекше маңызды, өйткені бұл топырақтар үшін мелиоративтік шаралардың көлемі мен сипаты суөтімділік шамасы ескеріле отырып белгіленеді.
Әдеттегі экспедициялық жағдайда суөтімділікті жақтаулар (рамалар) әдісімен (немесе цилиндрлер) айқындайды. Бұл әдіс тек қана жақын және көп жағдайда біршама жоғарылатылған мәндерді береді, өйткені оларды пайдаланған кезде судың топыраққа тігінен төмен сіңірілуіне оның көлденең жайылуы ілеспейтініне ешқандай сенім жоқ.
Қажетті жабдық:

Металл төрт бұрышты немесе цилиндрлік жақтауларды қалыңдығы 1-2 миллиметр табақ темірден жасайды. Жақтаудың астыңғы, топыраққа ойып кіргізілетін шеттері сүйір болуы керек. Жұмыс алдында жақтаудың көлемі өлшенуі тиіс, ол 1 см2 дейінгі дәлдікпен есептеліп, дәптерге жазылады.

Жақтау ойып кіргізілген кезде жақтаудың жанындағы артық топырақты уақытша алып тастауға болады,
ойып кіргізу аяқталғаннан кейін оны пайда болған ойыққа таптап тегістеуге болатындай. Сосын әрбір жақтаудың ішінде топыраққа кертпештері тегістелген топырақ бетінен 5 сантиметрге биік болатындай қазықтарды қағады. Осыдан кейін әрбір жақтаудың айналасында қалың қорғау үймегін жасайды (немесе екінші қорғау шеңберін орнатады). Үймек диаметрі жақтаудың диаметрінен 25-30 сантиметрге үлкен. Сонымен, жақтау мен үймек арасында қорғау шеңбері пайда болады, оның топырағына да қазықтар қағылады.
Сағаттың секунд тілі бойынша дәл белгіленген сәтте екі жұмыскер бір уақытта есептік жақтауға және қорғау шеңберіне су құйып, есептік жақтауға су құйыла басталған кезден сынақтың уақытын есептей бастайды. Бірінші сәттерден бастап су топыраққа қарқынды сіңеді, сондықтан судың 5-сантиметрлік қабатын сақтау үшін суды құйып отыру керек. Есептік жақтауға қазықтың кертпешіне дейін құйылатын су кружкамен (шелектен тура жарты литр су көсіп алынады) және мензуркамен (онда есептеу кезіне кружкадағы судың қалдығы өлшенеді) есептеледі.

64. Құйылатын судың бірінші есебі сынақ басталғаннан, яғни жақтауларға су құйылғаннан кейін 2 минут өткенде жүргізіледі, екінші есебі – біріншісінен кейін 3 минут өткенде және одан әрі сіңіру жылдамдығына байланысты 5-10 минуттық аралықта жүргізіліп отырады. Егер су баяу сіңетін болса, есептеулерді жарты-бір сағаттан кейін де жасауға болады, бірақ бұл ретте ішкі есептік жақтау буланудан жабық болуы керек.

66. Топырақ суөтімділігін жақтаулар әдісімен айқындау үшін ПВН аспабы өте ыңғайлы (бұдан әрі – Нестеровтің суөтімділік аспабы). Аспап жиынтығына екі цилиндр (есептік және қорғау), тіреуіш-штатив, тығыны бар 3 герметикалық кішкентай бак (әрқайсысының сыйымдылығы 6 л) және 2 түтік (біреуі цилиндрге су беру үшін, екіншісі ауалы – бакқа ауа беру үшін) кіреді.

67. Цилиндрлер топыраққа батырылғаннан кейін үлкен (қорғау) цилиндрдің шеңберінде штатив бекітіледі. Штативке сумен толтырылған бактар орнатылады (біреуі сыртқы цилиндрдің үстінде, екіншісі ішкі цилиндрдің үстінде). Цилиндрлерге бактардың ауалы түтіктерінің шеттері жабылатындай су құяды. Осыдан кейін бактардың су шығаратын түтіктерінің шүмектерін ашып, уақытын жазады (сынақтың басталуы). Су сіңген сайын оның цилиндрлердегі деңгейі төмендеп, ауалы түтіктің шеті ашылады. Ол арқылы бакқа ауа кіреді, ал су шығаратын түтік арқылы цилиндрге су барады. Ондағы су деңгейі көтеріліп, ауалы түтік жабылып қалады да бактан судың ағуы тоқтайды. Осылай осы түтіктердің арқасында (Мариоттың принципі) автоматты түрде цилиндрлердегі белгіленген деңгей сақталады. Су шығынын есептеу дәлдігі 0,05 литрге дейінгі бактардағы айқын шкала бойынша жүргізіледі. Бактан бүкіл су ағып кеткеннен кейін оны ауыстырады.

68. Судың топыраққа енуінің бүкіл процесін шартты түрде сіңіруге және сүзілуге бөледі. Алғашқы сәттерде су осыған дейін ауаға толы болған топырақ кеуектеріне сіңеді. Бұл сіңіру жылдамдығының тез баяулауымен сипатталатын процесс әдетте бірінші 1,5-2 сағатта аяқталады.
Осыдан кейін су кеуектері толығымен суға қаныққан топырақ арқылы сүзіледі. Бұл кезге қарай судың топыраққа ену жылдамдығы тұрақты шамасына келеді немесе аз өзгереді. 2-ден 3 сағатқа дейінгі аралықтағы осы тұрақты шаманы сүзілу процесін белгілейтін шама деп тануға болады, ол арқылы сыналатын топырақ қабатының сүзілу коэффициентін есептейді.
Судың топыраққа сіңуі жылдамдығын айқындау кезіндегі далалық жазба үлгісі
Сынақ орнының орналасқан жері (елді мекендерге қатысты) ______
__________________________________________________________________
Кескін нөмірі, бедер бойынша орналасуы _______________________________
__________________________________________________________________
Өлшеу күні. Ойып кіргізілген жақтаудың көлемі мен пішіні _________________
__________________________________________________________________
Ойып кіргізу тереңдігі (бастап – дейін) __________________________________
__________________________________________________________________
Алғашқы құйылған судың көлемі ______________________________________
__________________________________________________________________
Топырақ үстіндегі судың қабаты – 5 см _________________________________
__________________________________________________________________
Анықтаған тұлғаның тегі ____________________________________________
__________________________________________________________________
Уақыты (сағаттар мен минуттар)
Басталуы 9 с. 10 мин.
с.12мин.
с.15мин.
9с.20мин.
с.25мин.
9с.30мин.
9с.30мин.
Су шығыны (см3)
(2500)
565
570
560
468
392
725
Суөтімділікті камералдық айқындау нәтижелері жазбасының үлгісі
Топырақ атауы __________________________________________________
_______________________________________________________________
Кескін нөмірі. Анықтау күні _______________________________________
_______________________________________________________________
Жақтау көлемі. Анықтаған тұлғаның тегі ____________________________
_______________________________________________________________
Ойып кіргізу тереңдігі (бастап – дейін) 21-35 см _______________________
_______________________________________________________________
Топырақ үстіндегі судың қабаты – 5 см ______________________________
_______________________________________________________________
Сынақ басталуынан уақыты (минуттар)
2
5
10
15
20
30
Сіңірілген судың жалпы мөлшері (мм)
11,3
22,7
34,1
43,3
51,1
65,7
Сіңіру жылдамдығы (мм/мин)
5,65
3,80
2,28
1,87
1,57
1,45
Сіңіру коэффициенті (мм/мин)
4,24
2,85
1,71
1,38
1,18
1,10

69. Суөтімділікті айқындаудың алынған нәтижелерін бағалауды топырақтың суды сіңіруінің табиғи немесе өндірістік жағдайларын ескере отырып жүргізу керек. Мысалы, ирригаторлар суарылатын топырақтарды сіңіру жылдамдығы бойынша үш үлкен топқа бөледі (И.Д. Кременецкий):
1-ші. Едәуір суөтімділіктегі топырақтар – сіңірудің бірінші сағаты ішінде судың 150 миллиметрден астамын сіңіретін;
2-ші. Орташа суөтімділіктегі топырақтар – сіңірудің бірінші сағаты ішінде 50-ден бастап 150 миллиметрге дейінгі суды сіңіретін.
3-ші. Әлсіз суөтімділіктегі топырақтар – сіңірудің бірінші сағаты ішінде 50 мм-ден аз суды сіңіретін.
Жаңбыр суын әдеттегі табиғи сіңіру жағдайлары үшін топырақ суөтімділігін бағалаудың мынадай шәкілі ұсынылады (9-кесте).
Жаңбырларды және топырақ суөтімділігін бағалау шәкілі
Жаңбыр қарқындылығы немесе су сіңіру коэффициенті (мм/мин)
Жаңбырды бағалау
Топырақ суөтімділігін
сапалық бағалау
2,0 жоғары
Қатты нөсер жауын
Өте жоғары
2,0-0,5
Нөсер жауын
Жоғары
0,5-0,01
Қатты жаңбыр
Жоғарылаған
0,01-0,02
Орташа жаңбыр
Орташа
0,02-0,005
Жеңіл жаңбыр
Төмендеген
0,005-0,001
Сіркіреген жаңбыр
Төмен
0,001 төмен
Сіркіреген жаңбыр
Өте төмен
Жыныстардың сүзілу коэффициентін бағалау
Топырақ атауы
Сүзілу коэффициенті (м/тәул.)
Саз
0,0001
Саздақ
0,0001-0,01
Құмайт
0,01-0,1
Ұсақ түйіршікті құм
0,1-1,0
Орташа түйіршікті құм
1,0-10
Ірі түйіршікті құм
10-100
Малтатас пен қиыршық тас
100-1000

К – сүзілу коэффициенті, м/тәулік;
Q – су шығыны, м3/тәулік;
F – кіші шеңбердің (зумпфтың) көлемі, м2

71. Сүзілу коэффициентін Н.С. Нестеровтің әдісі бойынша айқындау
К – сүзілу коэффициенті, м/тәулік;
Q – су шығыны, м3/тәулік;
Fс – зумпф түбінің көлемі, м2;
Z – зумпфтағы су қабатының қалыңдығы, м;
Hg – қолданыстағы қылтүтіктілік (төмендегі кесте бойынша қолданылады)
L – зумпфтың түбінен судың ағуы тереңдігі, м
Қолданыстағы қылтүтіктілік
Саз – 1,1
Жеңіл құмайт – 0,4
Ауыр саздақ – 1,0
Ұсақ түйіршікті, сазды құм – 0,3
Орташа саздақ – 0,9
Ұсақ түйіршікті, таза құм – 0,2
Жеңіл саздақ – 0,8
Орташа түйіршікті құм – 0,1
Ауыр құмайт – 0,6
Ірі түйіршікті құм – 0,05

Жердің ірі масштабты топырақ
іздестірулерін жүргізу жөніндегі
әдістемеге 18-қосымша
Нысан
Топырақтың морфологиялық белгілерінің кестесі
Қат-қа­бат­тар­ды бел­гі­леу
Те­рең­ді­гі
(сан­ти­метр)
р/с
№
то­пы-рақ
кес­кі­ні­нің №
кес­кін­нің жер бе­де­рі бой­ын­ша ор­на­ла­суы, тікті­гі гра­дуста
то­пы-рақ тү­зу­ші
жы­ны­стар
Қат-қа­бат­тың тө­мен­гі ше­ка­ра­сы­ның те­рең­ді­гі (см)
кес­кін­нің
жы­ны­стар ауы­суы­ның
та­сты кі­рік­пе­лер­дің
кө­пір
шік­ті­лі­гі­нің
кар­бо­нат­тар
дың мас­са
лық
жи­на­лым­да­ры­ның
гип­стің ор­на­ла­су
тез ері­гіш тұз­дар­дың шы­ғу
глей
ле­ну дақ­та
ры
ның
ба­стап
- дей­ін
то­пы-рақ-ыза су­ла­ры дең­гей­і­нің
А0
А1
А2
Ажыр­ту
В1
В2
ВС
А+В1
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
Көр­сет­кіш­тер­дің жиын­тығы
Са­ны
Ор­та­ша
Мак­си­мум
Ми­ни­мум

Жердің ірі масштабты топырақ
іздестірулерін жүргізу жөніндегі
әдістемеге 19-қосымша
Нысан
Су сорындысы нәтижелерінің кестесі
(құрғақ ауа топырақтың 100 граммына )
Шаруашылық атауы ___________________________ аудан ______________________ облыс______________________________
Рес­пуб­ли­ка­лық жүй­е­лі ті­зім бой­ы­ны­ша шиф­ры
Кес­кін нө­мі­рі
Ге­не­ти­ка­лық қат-қа­бат­тың ин­дек­сі мен қа­лыңды­ғы, сан­ти­метр
Үл­гі­ні алу те­рең­ді­гі, сан­ти­метр
Сі­л­ті­лік
Cl´
SO4´´
NO3´
Ca
Mg
Na
K
%-бен тұз­дар­дың қо­сындысы
%%-бен тығ­ыз қал­дық
0-30,
30-80, 80-150, >150 қа­бат­та­ры, сан­ти­метр
НСО3-те­гі жал­пы
СО2 қа­лып­ты кар­бо­нат­та­ры­нан
тұз­да­ну хи­ми­я­сы (ти­пі)
тұз­да­ну дә­ре­же­сі
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17

іздестірулерін жүргізу жөніндегі
әдістемеге 20-қосымша
Нысан
Топырақтың жалпы талдауы бойынша кесте
Шаруашылық атауы ___________________________ аудан ______________________ облыс ______________________________
Рес­пуб­ли­ка­лық жүй­е­лі ті­зім бой­ы­ны­ша шиф­ры
Кес­кін нө­мі­рі
Ге­не­ти­ка­лық қат-қа­бат­тың ин­дек­сі мен қа­лыңды­ғы, сан­ти­метр
Үл­гі­ні алу те­рең­ді­гі, сан­ти­метр
Пай­ы­з­бен
рН
Сі­ңі­ру қа­бі­ле­ті,
100 грам­ға
ми­ли­грамм-эк­ви­ва­лент
Сі­ңі­рі­л­ген негіз­дер
100 грамм­ға
%
________
мг-экв
Сі­ңі­ру қа­бі­ле­ті­нің
Na %-ы
Жы­л­жы­ма­лы ми­ли­грамм/100 грамм
қа­ра­ші­рік
жал­пы азот
жал­пы фос­фор
СО2-де­гі кө­мір қыш­қы­лы
гипс
су
тұз­ды
Ca..
Mg..
Na.
K.
гид­ро­л­из­де­ле­тін азот
Р2О5
К2О
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20

Жердің ірі масштабты топырақ
іздестірулерін жүргізу жөніндегі
әдістемеге 21-қосымша
Нысан
Механикалық талдау нәтижелерінің кестесі
(мүлдем құрғақ топырақтың 100 граммына пайызбен)
Шаруашылық атауы ___________________________ аудан ______________________ облыс ______________________________
Рес­пуб­ли­ка­лық жүй­е­лі ті­зім бой­ы­ны­ша шиф­ры
Қи­ма нө­мі­рі
Ге­не­ти­ка­лық қат-қа­бат­тың ин­дек­сі мен қа­лыңды­ғы, сан­ти­метр
Үл­гі­ні алу те­рең­ді­гі, сан­ти­метр
Гиг­ро­ско­пи­я­лық ылғал %-ы
Мак­си­мал­ды ылғал тарт­қы­штығы
Фрак­ци­я­лар­дың мөл­ше­рі
Бөл­шек­тер­дің қо­сындысы
< 0,001
Қат-қа­бат­тың
ме­ха­ни­ка­лық құ­ра­мы
> 3
3-1
құм
шаң
лай
1-0,25
0,25-0,005
0,05-0,01
0,01-0,005
0,005-0,001
< 0,001
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16

Жердің ірі масштабты топырақ
іздестірулерін жүргізу жөніндегі
әдістемеге 22-қосымша
Топырақ картасына түсінік сөздер
Р/с №
Есеп­тік то­пы­рақ то­бы­ның нө­мі­рі
Рес­пуб­ли­ка­лық жүй­е­лі ті­зім бой­ы­ны­ша нө­мі­рі (шиф­ры)
Бо­я­уы
То­пы­рақ ата­уы
Ме­ха­ни­ка­лық құ­рам
(әріп­тік ин­декс), ша­ғыл­ды­лық, та­сты­лық дә­ре­же­сі (бел­гі)
Жер бе­де­рі, бет­кей­лер­дің тікті­гі
То­пы­рақ тү­зу­ші және тө­се­ніш жы­ны­стар
Жер­дің са­на­ты мен сы­ны­бы (аг­ро­өн­ді­рі­стік, ме­ли­о­ра­ци­я­лық то­бы )
Бар­лы­ғы
Алаң (гек­тар)
оның ішін­де ал­қап­тар бой­ын­ша
егі­стік
ты­ңай­ған жер­лер
Көп жыл­дық ек­пе­лер
бар­лы­ғы
оның ішін­де су­ар­ма­лы
бар­лы­ғы
оның ішін­де су­ар­ма­лы
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
Кестенің жалғасы
Алаң (гек­тар)
оның ішін­де ал­қап­тар бой­ын­ша
ша­бын­дық
жай­ы­лым
Ауыл ша­ру­а­шы­лы­ғы ал­қап­та­ры бар­лы­ғы
Ор­ман алаң­да­ры
Ағаш-бұ­та­лы ек­пе­лер
бат­пақ­тар
Су астын­да
Алаң­дар­ға, жол­дар­ға ар­нал­ған
Құ­ры­лы­стар­ға ар­нал­ған
Өзге ал­қап­тар
бар­лы­ғы
оның ішін­де жақ­сар­ты­л­ған
оның ішін­де су­ар­ма­лы
бар­лы­ғы
оның ішін­де жақ­сар­ты­л­ған
со­ның ішін­де су­ар­ма­лы
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29

Жердің ірі масштабты топырақ
іздестірулерін жүргізу жөніндегі
әдістемеге 23-қосымша
Топырақты гранулометриялық (механикалық) құрамы бойынша жіктеу
Шартты белгілер
Механикалық құрамы бойынша топырақ атауы
Бөлшектердің мөлшері (0,01 миллиметр)
АС
Ауыр сазды
> 85
С
Орташа сазды
75-85
ЖС
Жеңіл сазды
60-75
АСқ
Ауыр саздақты
45-60
Сқ
Орташа саздақты
30-45
ЖСқ
Жеңіл саздақты
20-30
Қт
Құмайт
10-20
Қ
Құмды
5-10
БҚ
Борпылдақ құмды
0-5

Жердің ірі масштабты топырақ
іздестірулерін жүргізу
жөніндегі әдістемеге
24-қосымша
Нысан
Қаңқалық дәрежесі бойынша топырақтардың жіктемесі
(қиыршық тас, қабыршақ, шақпатас – 3 миллиметрден 5 сантиметрге дейінгі бөлшектер)
Бел­гі
Қаң­қа мөл­ше­рі бой­ын­ша то­пы­рақ­тар­дың ата­уы
0-30 сан­ти­метр­лік қа­бат­та­ғы то­пы­рақ сал­ма­ғы­ның %-пен қаң­қа мөл­ше­рі
Аг­ро­ме­ли­о­ра­ци­я­лық іс-ша­ра­лар қа­жет­ті­лі­гі
∆
Аз қаң­қа­лы
< 10
Қа­жет емес
∆∆
Ор­та­ша қаң­қа­лы
10-20
Қа­жет емес
∆∆∆
Қат­ты қаң­қа­лы
20-50
Ұсақ то­пы­рақ­пен, ор­га­ни­ка­лық заттар­мен бай­ы­ту және іші­на­ра мал­та­тас пен шақ­па­та­стан та­зар­ту қа­жет
∆∆∆∆
Өте қат­ты қаң­қа­лы
> 50
Егі­стікке ти­ім­ді­лі­гі тө­мен

Жердің ірі масштабты топырақ
іздестірулерін жүргізу жөніндегі
әдістемеге 25-қосымша
Топырақты қарашірік қат-қабатының қалыңдығы және ұсақ топырақ қалыңдығы бойынша бөлу
А+В1 қат-қабатының қалыңдығы, сантиметрмен
Ұсақ топырақ қабатының қалыңдығы
қара топырақ аймағы, тау етегіндегі және таулы аумақтардың қызғылт топырақ аймағы
жазық аумақтың қызғылт топырақ аймағы
Қалың
81 және одан астам
-
-
Орташа қалың
41-80
31 және одан астам
-
Жұқа
40 және одан кем
30 және одан кем
-
Толық дамымаған
-
-
40-80
Аз дамыған
-
-
40-тан кем

Жердің ірі масштабты топырақ
іздестірулерін жүргізу жөніндегі
әдістемеге 26-қосымша
Топырақты қарашірінділік бойынша бөлу
А немесе Ажырту үстіңгі қат-қабатындағы
қарашіріктің мөлшері, %-бен
Орташа қарашірікті
6,1-9,0
Аз қарашірікті
4,1-6,0
Әлсіз қарашірікті
4,0 және одан аз

Жердің ірі масштабты топырақ
іздестірулерін жүргізу жөніндегі
әдістемеге 27-қосымша
Топырақтың қарашірік жай-күйінің көрсеткіштері
Нышаны
Нышан деңгейі
Мөлшер шегі
Қарашірік мөлшері, %
Өте жоғары
10-нан астам
Жоғары
6-10
Орташа
4-6
Төмен
2-4
Өте төмен
2-ден кем
Қарашірік қоры
Өте жоғары
200
____
600 астам
20 см
_____
100 см қабатында, т/га
Жоғары
150-200
________
400-600
Орташа
100-150
_______
200-400
Төмен
50-100
______
100-200
Өте төмен
50
____
100 кем
Азотпен байытылуы C:N
Жоғары
5-8
Орташа
8-11
Төмен
11-14
Өте төмен
14-тен астам
Гумификация (қарашіріктену) дәрежесі
Өте жоғары
40-тан астам
Органикалық заттың дәрежесі
Жоғары
30-40
Орташа
әлсіз
өте әлсіз
20-30
10-20
10-нан кем

Жердің ірі масштабты топырақ
іздестірулерін жүргізу жөніндегі
әдістемеге 28-қосымша
Қазақстан топырақтарының негізгі типтері үшін көміртектің азотқа ара қатынасы (C:N)
Кермектелген сұр орманды
– 12
Сілтіленген қара топырақтар
– 9-11
Кәдімгі қара топырақтар
– 8,5-11,5
Оңтүстік қара топырақтар
– 9-11
Қара-қызғылт топырақтар
– 10-12
Қызғылт топырақтар
– 9,0
Ашық қызғылт топырақтар
– 8,5-9,0
Қоңыр топырақтар
– 6-8
Сұр-қоңыр топырақтар
– 6
Тақыр тәрізді топырақтар
– 6,5-7,0
Ашық түсті сұр топырақтар
– 7-8
Кәдімгі сұр топырақтар
– 7-9
Қара сұр топырақтар
– 9-10
Ашық қызғылт тау бөктері
– 7-9
Қара-қызылт тау бөктері
– 8-9
Сілтіленген таулы қара топырақтар

Жердің ірі масштабты топырақ
іздестірулерін жүргізу жөніндегі
әдістемеге 29-қосымша
Өңдеп-өсірілетін дақылдарға байланысты (100 (жүз) грамм топыраққа миллиграмм Р2О5) фосфаттардың
жылжымалы нысандарымен қамтамасыз етілуі бойынша топырақты топтастыру
Қам­та­ма­сыз еті­луі
Кир­са­нов бой­ын­ша
Чи­ри­ков бой­ын­ша
Тру­ог бой­ын­ша
Ма­чи­гин бой­ын­ша
Ар­ре­нис бой­ын­ша
дән­ді
ота­ма­лы
кө­кө­ніс
дән­ді
ота­ма­лы
кө­кө­ніс
дән­ді
ота­ма­лы
кө­кө­ніс
дән­ді
ота­ма­лы
кө­кө­ніс
дән­ді
ота­ма­лы
кө­кө­ніс
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
Өте тө­мен
< 3
< 8
< 15
< 2
< 5
< 10
< 3
< 7
< 12
< 1
< 1,5
< 3,0
< 8
< 15
< 30
Тө­мен
< 8
< 15
< 20
< 5
< 10
< 15
< 7
< 12
< 18
< 1,5
< 3,0
< 4,5
< 15
< 30
< 45
Ор­та­ша
8-15
15-20
20-30
5-10
10-15
15-20
7-12
12-18
18-25
1,5-3,0
3,0-4,5
4,5-6,0
15-30
30-45
45-60
Жо­ға­ры
> 15
> 20
> 30
> 10
> 15
> 20
> 12
> 18
> 25
< 3,0
> 4,5
> 6,0
> 30
> 45
> 60

Жердің ірі масштабты топырақ
іздестірулерін жүргізу жөніндегі
әдістемеге 30-қосымша
Өңдеп-өсірілетін дақылдарға байланысты (100 (жүз) грамм топыраққа миллиграмм К2О) жылжымалы калиймен қамтамасыз етілуі бойынша топырақты топтастыру
Қам­та­ма-сыз еті­луі
Мас­ло­ва бой­ын­ша
Пей­ве бой­ын­ша
Бров­ки­на бой­ын­ша
Ма­чи­гин, Про­та­сов бой­ын­ша
Гу­сей­нов бой­ын­ша
дән­ді, көп жылд. шө­птер
та­мыр же­мі­стер, кар­топ
кө­кө­ніс
дән­ді, көп жылд. шө­птер
та­мыр же­мі­стер, кар­топ
кө­кө­ніс
дән­ді, көп жылд. шө­птер
та­мыр же­мі­стер, кар­топ
кө­кө­ніс
дән­ді, көп жылд. шө­птер
та­мыр же­мі­стер, кар­топ
кө­кө­ніс
дән­ді, көп жылд. шө­птер
та­мыр же­мі­стер, кар­топ
кө­кө­ніс
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
Өте тө­мен
< 5
< 10
< 15
< 3
< 7
< 10
< 4
< 8
< 14
< 10
< 20
< 30
< 20
< 20
< 50
Тө­мен
< 10
< 15
< 20
< 7
< 10
< 15
< 8
< 14
< 20
< 20
< 30
< 40
< 30
< 30
< 70
Ор­та­ша
10-15
15-20
20-30
7-10
10-15
15-20
8-14
14-20
20-30
20-30
30-40
40-60
30-50
50-70
700-100
Жо­ға­ры
> 15
> 20
> 30
> 10
> 15
> 20
> 14
> 20
> 30
> 30
> 40
> 60
> 50
> 70
> 100