Қазақстан Республикасының 2003 жылғы 8 шiлдедегi Орман кодексiне сәйкес Қазақстан Республикасының Үкiметi ҚАУЛЫ ЕТЕДI:

Қазақстан Республикасы
Үкiметiнiң
2005 жылғы 14 ақпандағы
N 141 қаулысымен
бекiтiлген
Мемлекеттiк орман қоры учаскелерiнде ағаш кесу ЕРЕЖЕСI

1. Мемлекеттiк орман қоры учаскелерiнде ағаш кесу ережесi (бұдан әрi - Ереже) ағаш кесу түрлерiне байланысты Қазақстан Республикасы мемлекеттік орман қорының шегінде жүзеге асырылатын ағаш кесу тәртiбiн, мерзiмiн және тәсiлдерiн айқындайды және барлық орман иеленушiлер мен орман пайдаланушылар үшiн мiндеттi болып табылады.

2) аралық пайдалану (орманды күтiп-баптау мақсатында кесу, iрiктеп санитарлық мақсатта кесу және құндылығы аз орман екпелерiн, сондай-ақ қорғаныштық, су қорғау және басқа да функцияларынан айырыла бастаған екпелердi қайта жаңғыртуға байланысты кесу, балауса талдар iшiндегi бiрлi-жарым ағаштарды кесу);

7) тау ормандары - тау жүйелерi және жергiлiктi жердiң салыстырмалы биiктiгi 100 метрден астам мөлшерде ауытқып тұратын және тау жоталарының етегiнен шыңдарына дейінгі беткейiнiң орташа көлбеулiгi 5 градустан асатын жекелеген алқаптар шегiнде, сондай-ақ жергiлiктi жердiң көлбеулiгi көлемiне қарамастан таулы үстiрттер мен қырқаларда орналасқан ормандар;

Құламасы бойынша тау баурайлары былай бөлiнедi:
Шы­ғыс Қа­зақ­стан об­лы­сы­ның тау ор­ман­да­ры
Ал­ма­ты, Жам­был
және Оң­тү­стiк
Қа­зақ­стан об­лы­ста-
ры­ның тау ор­ман­да­ры
Ақ­мо­ла, Қа­ра­ған­ды,
Пав­ло­дар және
Сол­тү­стiк Қа­зақ­стан
об­лы­ста­ры­ның
Қа­з­ақ­тың ша­ғын
адыр­лы ор­ман­да­ры
10 о дей­iн қи­я­лы
Еңiс - 11-20 о
Құ­ла­ма­лы - 21-30 о
Аса қи­я­лы: - 31 о және одан жо­ға­ры
10 о дей­iн қи­я­лы
Еңiс - 11 о -20 о
Құ­ла­ма­лы: оң­тү­стiк
экс­по­зи­ци­я­лар -
21 о -30 о
сол­тү­стiк
экс­по­зи­ци­я­лар -
21 о -35 о
Аса қи­я­лы:
оң­тү­стiк экс­по­зи­ци­я­лар - 31 о
және одан жо­ға­ры
сол­тү­стiк
экс­по­зи­ци­я­лар - 36 о
және одан жо­ға­ры
10 о дей­iн қи­я­лы
Еңiс - 11-20 о
Құ­ла­ма­лы - 21-30 о
Аса қи­я­лы: - 31 о және одан жо­ға­ры
Солтүстiк экспозициялардың баурайларына солтүстiк, солтүстiк-батыс, солтүстiк-шығыс және шығыс; оңтүстiк экспозициялардың баурайларына - оңтүстiк, оңтүстік-батыс, оңтүстік-шығыс және батыс баурайлар жатады.
Баурайлардың құламалығы, егер баурайдың жекелеген учаскелерi құламалығы бойынша 5 градустан аспайтын болса, телiмнiң төменгі шекарасынан жоғарғысына дейiн анықталады. Құламадағы 5 градустан асатын және ағаш кесу тәсiлдерiн өзгертуге әкеп соқтыратын ұзындығы 200 метрден астам жекелеген бөлiктерiнiң айырмашылығы болған жағдайда, олардың әрқайсысы үшiн өз құламасы айқындалады.

9. Орман учаскелерiн қаз-қалпында кесуге алдын ала iрiктеудi орманшы немесе оның тапсырмасы бойынша орманшының көмекшiсi жүргiзедi. Жекелеген учаскелердiң таксациялық сипаттама мен планшеттер деректерiне сәйкес келмеуi анықталған жағдайда тиiстi түзетулер енгізіледi (актілер жасала отырып) немесе олар кесуден алынып тасталады.

10. Мемлекеттік орман қоры учаскелерінде кеспеағаштарды бөліп беру мен мөлшерлеу және ағаштарды таңбалау Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 12 желтоқсандағы № 1512 қаулысымен бекiтілген Мемлекеттік орман қоры учаскелерінде кеспеағаштарды бөліп беру мен мөлшерлеу қағидаларына және Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 26 маусымдағы № 852 қаулысымен бекітілген Мемлекеттік орман қорында таңбалар қолдану қағидаларына сәйкес жүргізiледi.

11. Дайындау жұмыстары жүргізiлгенге және оны қаз-қалпында бөлгенге дейiн әрбiр кеспеағашқа технологиялық карта жасалады, онда ағаш кесу және сүректi, сүйретiп тасу, ағашы кесiлген жерлердi кесу қалдықтарынан тазарту тәсiлдерi, орманды молықтыру әдiсi; ағаш тасу жолдарын, оны сүйретіп шығаратын қиғаш және соқпақ жолдарды, тиеу алаңдарын орналастыру схемасы, қоймалар, механизмдер тұрақтары және жұмысшыларға қызмет көрсету объектiлерi орналасқан орындар; кесуге жатпайтын өскiндер мен жас шыбықтар сақталуға тиiс алаңдар, күзет аймақтарына алынған ағаштар, құмырсқа илеулері; топырақты эрозиядан қорғау және сүрекдіңнің қалған бөлiгiн сақтау жөнiндегi талаптар көрсетiледi.

Егер орман пайдаланушыға мемлекеттiк орман қорының орманшылық мөлшерiндегi учаскелерi сүрек дайындау үшiн ұзақ мерзiмдi орман пайдалануға бекiтiп берiлген жағдайда орман пайдаланушыға бекiтiп берiлген кеспеағаштың технологиялық карталарын орман пайдаланушының мамандары әзiрлейдi және ағаш кесу билетiн беретiн орман мекемесiнiң бас орманшысына бекiтуге ұсынады. Егер технологиялық картада Ағаш кесу ережесiнен ауытқушылыққа жол берiлсе, онда орман мекемесiнiң нұсқауы бойынша оған өзгерiстер енгізiледi.

14. Кеспеағаш жұмыстары басталғанға дейiн технологиялық картаға сәйкес қаз-қалпында кеспеағашты алаңшаларға бөлу, тиеу алаңдарын, қоймаларды, магистралдық және алаңшалық сүйретiп шығару жолдарын, сүйрету қондырғыларының арқандарына арналған жолдарды шектеу, қауіпті ағаштарды жинау және басқа да жұмыстар жүргiзiледi.
Жер бедерi тегiс болған жағдайда алаңшалар түзу сызықты нысаналармен бөлiнедi. Ағын сулармен және төбешiктермен қатты бүлiнген учаскелердегі алаңшалардың шекарасы олар үшiн белгіленген енi сақталып, қисық сызықты болуы мүмкiн.

Жер бедерi ойлы-қырлы болған және кеспеағашты көлденең тарту мүмкiндiгi болмаған жағдайларда оларды су арналарына қатарлас бөледi.
Кеспеағашты қарама-қарсы баурайларға бір мезгiлде бұруға рұқсат етiледi.

17. Технологиялық карта кеспеағаштарды алаңшаларға шектеудi және жазықта енi 3-5 метрлiк және таулы жерлерде 5-7 метрлiк ағаш сүйрету жолдарын (технологиялық дәлiздер) тартуды көздейдi. Оларды табиғи кедергілерден айналып өтудi ескере отырып (шығыңқы тастар, батпақты учаскелер, өскiндер шоғыры және сол сияқтылар) орналастырады. Соқпаққа шыға берiсте ағаш сүйрету жолдары енi жазықта - 7 метрге дейiн және таулы жағдайларда 9 метрге дейiн айналып өтетiндей мөлшерде болуы тиiс. Олардың бұрылыстарындағы тосқауыл ағаштарды механикалық зақымданудан арнайы қаптамалармен немесе дәнекерленген айырлармен қорғау керек.
Таулы ормандарда, құламалығы 25 о астам баурайларда бульдозердiң көмегiмен тракторға арналған ағашты сүйретіп шығарудың ирелең жолын тарту тәсiлi тиiмдi болады.

Ағаш сүйрету жолдары мен тиеу алаңдарын ерекше қорғалатын учаскелер шегiнде және су арналарының бойымен орналастыруға тыйым салынады.

Тексеру процесiнде алаңы, сүрекдiңнiң жасы, құрамы және ағаш кесудiң түрi бойынша учаскенiң бекiтiлген жоспарға сәйкес келуi анықталады. Учаскелердi шектеу бойынша қаз-қалпындағы жұмыстардың сапасы (қажет болған жерлерде нысаналарды кесу мен тазалаудың мұқияттылығы, бұрыштарда тиiстi жазбалары бар бағаналардың болуы және т.б.), таксациялық жұмыстардың орындалу дұрыстығы: ағаштардың сапалық санаттарға бөлiнуi, биiктiк разрядтардың белгiленуi және сортименттік кестелердiң таңдалуы, ағаштардың қайта есептелуi, кеспеағаштың материалдық және ақшалай бағалануы анықталады.

22. Басты мақсатта пайдалану үшiн ағаш кесу мемлекеттік орман қорының "егiстiк және топырақ қорғайтын ормандар" санатының пiсiп-жетілген және қураған сүрекдiңдерiнде және мемлекеттік орман қорының "өзендер, көлдер, су қоймалары, арналар және басқа да су объектiлерi жағалауларындағы тыйым салынған орман белдеулерi" санатының бұтақшалану жолымен қалпына келетiн жайылма жапырақты сүрекдiңдерде жүргiзіледi.
Мемлекеттiк орман қорының санатына, өсiп тұрған жерiнiң жағдайларына, ағаш тұқымдарының биологиялық ерекшелiктерiне, екпелердiң жас құрылымына, пiсiп-жетiлуiне, баурайлардың құламасы мен экспозицияларына, топырақтың эрозияға қарсы төзiмдiлігіне, басты тұқымдар өскiндерiнiң болуына және олардың жай-күйiне қарай осы Ережеге сәйкес басты мақсатта пайдалану үшiн ағаш кесiлетiн жекелеген екпелерде мақсаты бойынша шектеулер белгiленедi.

2) орманды дала және дала аймақтарының құм адырларының төбесiндегі ормандардың өте құрғақ түрлерiнiң, ормандардың ылғалды түрлерiнiң (жайылмадан басқа) учаскелерiн қоса алғанда, жыралар мен сайларда, сумен тез шайылатын және топырағын жел оңай ұшырып әкететiн жерлер шегінде өсетiн орман учаскелерi, сондай-ақ осы учаскелердiң периметрi бойынша енi 100 м жолақтар;

3) санаторийлер, демалыс үйлерi, пансионаттар, мектеп және альпинистiк лагерьлер, туристік базалар мен басқа да емдеу және сауықтыру мекемелерi, сондай-ақ емдеу және сауықтыру мақсаттарында пайдаланылатын немесе перспективалық маңызы бар минералды су көздерi төңiрегіндегi, егер жасыл аймақтардың орман саябағы бөлiктерi бөлiнбесе, селолық елдi мекендер мен қала үлгісiндегi кенттер; көкорайлы өңiрлер, құдықтар және сумен жабдықтау үшін қызмет ететiн су ұңғылары төңiрегіндегі және құмды шөл далалардағы мал суаттары төңiрегiндегi 1 км радиустағы орман учаскелерi;

6) ғылыми және тарихи құндылығы бар көне және эндемикалық тұқымдар бар орман учаскелерi, сондай-ақ арнайы орман шаруашылығы мақсатын орындайтын орман учаскелерi (орман тұқымы, жаңғақ жемiсi, бал беретiн, эталонды және артықшылығы бар екпелер, артықшылығы бар ағаштар төңiрегiндегі радиусы 50 метрлiк күзетiлетiн аймақтар, генетикалық резерваттар, өздерiнiң төңiрегiнде 50 метрге дейiн күзет аймағы бар тұрақты сынақ алқаптары және басқалар);

9) Қалба тауларында, Кенді Алтайда, Оңтүстiк Алтайда және Сауырда құламалығы 3 градус және одан да жоғары баурайларда өсетiн орман учаскелерi. Солтүстiк Тянь-Шань мен Жоңғар Алатауында құламалығы 31 градус және одан жоғары оңтүстік беткейлердегі, құламалығы 36 градус және одан жоғары солтүстiк баурайлардағы орман учаскелерi;

24. Басты мақсатта пайдалану үшiн ағаш кесу, сондай-ақ құнды, сирек кездесетін, эндемикалық және құрып бара жатқан ағаш тұқымдары (самырсын қарағай, шарын шағаны, сағақты емен, грек жаңғағы, арша, Семенов үйеңкiсi, тораңғыл, ақ сексеуiл, таудаған, шеркес, қайыңтоз, ақ қараған, тiкенекағаш, қандағаш, шетен, жиде, алма ағашы, алмұрт, өрік, пiсте, тұт, миндаль, шие) және талдарды, жыңғылды және сары қарағанды қоспағанда, Қызыл кiтапқа енгізiлген басқа да тұқымдар, барлық бұталар басым екпелерде белгiленбейдi.

28. Шағын адырлы ормандар бойынша және жазық жерлер бойынша шоқ ағашты ормандардың оңтүстік шетiнiң екпелерiнде олардың өсiп тұрған кезiндегi жоғары ролi мен молықтырудың қиындығы салдарынан басты мақсатта ағаш кесу жүргiзiлмейдi. Оларда орманға күтiм жасау мақсатында кесу мен санитарлық кесу ғана белгiленедi. Жаппай санитарлық кесу болған алаңдарда кесуден кейiнгi алғашқы жылы-ақ орман дақылдары отырғызылады.

Кеспеағаштың енi - 40 метрге дейiн немесе екпе биiктігінiң екi еселiк мөлшерiнен аспайды, кеспеағаштың ұзындығы орам өлшемдерiмен шектеледi, алаңы - 5 гектардан аспайды, жанасуы - ықтырмалы жанасу (2-3 кеспеағаштан кейiн). Телiмнiң енi кемiнде 100 метрден кем болған жағдайда жанасуы - бiр белдеуден кейiн (бiр кеспеағаштан кейiн), жанасу мерзiмi - 2 жыл. Кесу жылы жанасу мерзiмiне қосылмайды (1-кесте, 1.1-тармақ).
Кеспеағаштар ұзын жағымен жел қатты соғатын жаққа көлденең тартылады. Ағаш кесудiң бағыты - жел қатты соғатын жаққа қарсы.
Алаптың жел өтi жағында соңғы кеспеағаш кесiлгеннен кейiн 2 жылдан соң кесiлетiн кеспеағаштың енi шегiнде қорғаныштық белдеу қалдырылады.
Сүрекдiңнiң жуандығына және ағаш өскiндерiнiң болуына қарамастан көлемi 5 гектардан кем шоқ ағаштарда олардың қорғаныштық әсерiн сақтау мақсатында жаппай тар кеспеағаштық кесу екi кезекте жүргізiледi. Бiрiншi кезекте оның жел өтiндегi жартысы кесiледi. Шоқ ағаштың екiншi жартысы ағашы кесiлген жердi ойдағыдай қалпына келтiру және өскiннiң биiктiгі 1,5 метрден асуы үшiн қажет мерзiм аяқталғаннан кейiн iрiктеп алынады.
Шоқ ағаштың кесiп алынған бөлiгі қанағаттанарлық дәрежеде қалпына келмеген жағдайда онда орман дақылдары отырғызылады; екпелердiң екiншi жартысы олар отырғызылғаннан кейiн үш жылдан соң кесуге белгiленедi.

30. Басты мақсатта пайдалану үшiн ағаш кесу рұқсат етілген жайылма сулардағы жапырақты сүрекдiңдерде кеспеағаштың енi 25 метрден аспайтын мөлшерде белгiленiп, ұзына бойымен өзен арнасына немесе көл жағалауының шетiне қарама-қарсы орналастырылады. Кеспеағаштың ең үлкен көлемi - 1,5 га. Ағаш кесу бағыты - өзен ағысына немесе қатты соғатын желдерге қарама-қарсы (1-кесте, 1.2-тармақ). Кеспеағаштардың жанасуы - бiр жолақтан кейiн (бiр кеспеағаштан кейiн), жанасу мерзiмi - 2 жыл, және де кесу жылы жанасу мерзiмiне қосылмайды.

32. Шоқ ағашты ормандарда ағаш өскiндерiн өсiру үшін ағаш кесудiң оңтайлы мерзiмi - қазан айынан сәуiр айының ортасына дейiн. Ағаш дайындау кезiнде томарды жаруға және оның қабығын сыдыруға жол берiлмейдi. Егер ағашы кесiлген жерлерде кейiннен орман дақылдары отырғызылатын болса, кесу мерзiмiне шек қойылмайды.

Ерiктi-iрiктеп кесу құламасы 21-30 градус барлық экспозицияның баурайларында өсетін жуандығы 0,6-1,0 орманның ылғалды, таза және құрғақ түрлерi қарағайының қарапайым және күрделi, таза және аралас бiр жастағы және әртүрлi жастағы екпелерiнде (2-кесте, 2.1, 2.2-тармақтар) және құламалығы 0-20 градус тiк қияның барлық экспозицияның баурайларында өсетiн орманның құрғақ түрлерiнiң дәл осындай екпелерiнде (2-кесте, 2.4-тармақ) жүргiзiледi.
Жуандығы 0,8-1,0 сүрекдiңдерде қордың 20-25 пайызы, ал жуандығы 0,6-0,7 екпелерде - 15-20 пайызы таңдап алынады. Барлық жағдайда сүрекдiңнiң жуандығы 0,5-тен кемiмейдi. Кеспеағаш көлемi 10 гектарға дейiн.
Келесi ағаш кесу кезеңi қарапайым сүрекдiңдер жуандығының 0,6-ға және одан көп мөлшерге немесе бiрiншi қабаттың жуандығы 0,3 және одан көп мөлшерге жетуiне және екiншi қабаттың жуандығы жас талдар үшін кемiнде 0,4, орта жастағылары үшін - 0,3 болып күрделi екпенiң қалыптасуына қарай жүргiзiледi.

34. Жаппай кеспеағаш кесу құламалығы 20 градусқа дейiнгi барлық экспозициялардың баурайларында өсетiн орманның таза және ылғалды түрлерiнiң қарапайым таза және аралас бiр жастағы және әртүрлi жастағы екпелерiнде жүргiзiледi. Қарағай жеткiлiктi түрде қалпына келмейтiн екпелерде олар алғашқы 2 жылда қарағай дақылдарын отырғызу арқылы жүзеге асырылады.
Кеспеағаш енi 40 метрден аспайды, көлемi - 2 гектарға дейiн. Жанасу мерзiмi - кесу жылын есептемегенде 5 жыл. Кеспеағаштардың жанасуы - тiкелей. Кеспеағаштар ұзын жағымен жел қатты соғатын жаққа қарама-қарсы, құламалығы 10 градустан астам баурайларда көлденең тартылады, ағаш кесудiң бағыты баурай бойынша жоғарыдан төмен қарай (2-кесте, 2.3-тармақ).

Ағаш өскiндерiнiң болуына қарамастан жуандығы 0,3-1,0 байырғы қайыңдар мен көктеректерде, сондай-ақ қарағай өскіні жоқ қолдан өсiрiлген сүрекдiңдерiнде осы Ереженiң 29, 32-тармақтарына сәйкес жаппай кеспеағаш кесу (3-кесте, 3.1, 3.2-тармақтар) жүргiзiледi. Кеспеағаштың ең үлкен ауданы баурайдың құламалығы және шоқ ағаштың 2 гектарға дейiнгi көлемi ескерiле отырып белгiленедi. Құламалығы 10 градустан асатын баурайларда олар ұзын жағымен көлденең тартылады, кесу бағыты баурай бойынша жоғарыдан төмен қарай. Туынды екпелерде кесуден кейiнгi бiрiншi жылы қарағай дақылы отырғызылады. Жанасу мерзiмi - олар отырғызылғаннан кейiн 3-5 жыл.

36. Қарағаймен араласқан туынды сүрекдiңдерде және қанағаттанарлықтай дәрежедегі қарағай өскiнi бар таза жапырақты екпелерде осы Ереженiң 24-тармағында көзделген технология бойынша ерiктi-iрiктеп кесу белгiленедi. Бұл ретте жапырақты ағаш тұқымдарын қылқан жапырақты ағаштарға алмастыру мақсаты көзделедi. Кезектердiң қайталануы - 15 жыл, кеспеағаштар көлемi 10 гектарға дейiн (3-кесте, 3.3-тармақ).

Ерiктi-iрiктеп кесу өсiп тұрған жерiнiң құрғақ жағдайларында қарапайым және күрделi, таза және аралас бiр жастағы және әртүрлi жастағы жуандығы 0,6-1,0 қарағай екпелерде жүргiзiледi (4-кесте, 4.1, 4,2-тармақтар).
Жуандығы 0,8-1,0 қарапайым және күрделi сүрекдіңдерде қор бойынша iрiктеу қарқындылығы 25-30 пайызды, жуандығы 0,6-0,7 болса - 15-20 пайызды құрайды.
Ерiктi-iрiктеп кесудi өткiзу кезiнде сүрекдiңнiң жуандығы 0,5-тен көп төмендемейдi.
Кесудiң кейiнгi кезектерi қарапайым сүрекдiңдердiң жуандығы 0,6-ға және одан көп мөлшерге жетуiне немесе бiрiншi қабаттың жуандығы 0,3 және одан жоғары күрделi екпелердiң қалыптасуына, ал екiншi қабатта жас шыбықтар үшiн пiсiп-жетiлу - кемiнде 0,4, орта жастағылар - 0,3-ке жетуiне қарай жүргiзiледi.
Күрделi екпелерде ерiктi-iрiктеп кесу пiсiп-жетiлген бөлiгiн сирету арқылы жүргізiледi. Екiншi қабаттың жуандығы 0,4 және одан жоғары болған жағдайда оның қорының 50 пайызына дейiн, ал жуандығы 0,3 болған жағдайда - 30 пайызына дейiн iрiктеп алынуы мүмкiн.
Кеспеағаштың ең үлкен ауданы 10 гектарға дейiн.

Әртүрлi жастағы екпелерде кесуге орманның пiсiп-жетiлген және қурап қалған ұрпақтарының ағаштары ғана белгіленедi.
Кеспеағаштың енi - 40 м, көлемi - 2 гектарға дейiн. Кеспеағаштардың тiкелей жанасу - мерзiмі кесу жылын есептемегенде 5 жыл. Кеспеағаштың бағыты - жел қатты соғатын жаққа көлденең, кесу бағыты - жел қатты соғатын жаққа - қарсы.
Қарағайдың қалпына келуi жеткiлiксiз екпелерде олар алғашқы екi жылы қарағай дақылдарын жасау арқылы жүргізiледi.

Кеспеағаш енi 75 метрге дейiн. Жанасу тәсiлi - бiр белдеуден кейiн, жанасу мерзiмi - 3 жыл. Қалдырылған белдеулер кесуге бұдан бұрын ағашы кесiлген белдеулерде 1 гектарда 3-5 жастағы 500 данадан астам сексеуiл өскiнi болған жағдайда немесе оларды орман көмкерген жерлерге ауыстыруды қамтамасыз ететiн сандық нормативтiк көрсеткiштер болған жағдайда орман дақылдары отырғызылғаннан кейiн 3-4 жылдан соң белгiленедi (5-кесте, 5.1-тармақ).
Табиғи түлеудi есепке ала отырып, басты мақсатта пайдалану үшiн ағаш кесу белгіленген сексеуiл тоғайларында мал жаю кесуден 5 жыл бұрын тоқтатылады және кесуден кейiн 5 жыл бойы жүргізiлмейдi.
Өскiнмен қайта жаңғырған 300-ден аз данасы бар немесе 1 гектарда 3-5 жастағы сексеуіл өскiнiнiң 500-ден аз данасы бар ағашы кесiлген жерлер қанағаттанарлықсыз түрде қайта жаңғыртылған жағдайда оларда орман дақылдарын отырғызу қажет.
Аралас түрде қайта жаңғырту кезiнде тұқымдық өскiннiң жалпы санын 0,6 коэффициентке көбейтедi және бәрiн өскiн баламасымен көрсете отырып өскiнмен қайта жаңару көрсеткiшiне қосады.
Сексеуiл екпелерiнде ағаш кесу тұқым пiсiп-жетілгеннен және вегетация тоқтатылғаннан кейiн:

1) жусанды-тұзды шөлейттiң солтүстiк кiшi аймағында (Алматы облысы, Жамбыл облысының шығыс бөлiгi, Солтүстiк Арал өңiрi) кеспеағаштарды табиғи қайта жаңғыртуға бағдарлау кезiнде және 1 гектарда 30 жасқа дейiнгi сексеуiлдiң кем дегенде 300 данасы немесе өскiннiң 500 данасы немесе өскiн беруге қабiлеттi даналар мен өскiндердiң қажеттi жиынтық мөлшерi болған жағдайда - желтоқсаннан наурызға дейiн;

Ағашы кесiлген жерлерде екпелердi жасанды жолмен қалпына келтiру кезiнде сексеуiлдi бүкiл жыл бойына сындыруға рұқсат етiледi.

41. Ерекше қорғаныш учаскелерiн қоспағанда, "өзендер, көлдер, су қоймалары, арналар және басқа да су объектілерi жағалауларындағы тыйым салынған орман белдеулерi" мемлекеттiк орман қоры санатының өскiн арқылы қайта жаңғыратын су жайылмалы жапырақты сүрекдiңдерде жаппай тар кеспеағаштық кесу белгiленедi. Бұл ретте көлемi 1 гектардан асатын барлық телiмдер енi 40 метрге дейiнгi кеспеағаштарға бөлiнедi, жанасуы - ықтырмалы (2 кеспеағаштан кейiн), ал телiмнiң енi 80 метрден кем болған кезде - бiр белдеуден кейiн (бip кеспеағаштан кейiн), кесу жылын есептемегенде жанасу мерзiмi - 2 жыл (5-кесте, 5.2-тармақ).
Көлемi 1 гектардан аз таксациялық телiмдер олардың пiшiмiне қарамастан кесуге тұтастай белгiленедi.
Өзен арнасын бойлай орналасқан телiм енi 40 метрден кем болған кезде кеспеағаштың ұзын жағы (200 метрден аспайтын) өзен бойлай орналасуы мүмкiн, бiрақ бұл жағдайда оның көлемi 1 гектардан аспауы тиiс.
Барлық екпелер үшiн кеспеағаш бағыты су арнасының басты бағытына көлденең, ал кесу бағыты - ағынға қарама-қарсы.
Жайылмалы екпелердегi өскiннiң барынша жақсы қайта жаңғыруын қамтамасыз ету мақсатында ағаш кесу қыркүйектен бастап сәуiр айының басына дейiн жүргiзiледi. Өскiн беру қабiлетiн жоғалтқан екпелер жаз кезiнде шабылады. Yйеңкілік сүрекдiңдердi ағын сулар басылғаннан кейiн жаз кезiнде (тамызға дейiн) кесу белгiленедi.

43. Тоғайлы талдарда (Жоңғар және Вильгельм талдары) және жыңғылдарда енi 40 метрден аспайтын кеспеағаштарда жаппай тар кеспеағаштық кесу жүргiзiледi, жанасуы - 3 жылдық мерзiммен бiр белдеуден кейiн. Қалдырылған белдеулерде ағаш кесу аралас кеспеағашта ағаштың қайта жаңаруы қанағаттанарлық деңгейде болған жағдайда жүзеге асырылады (5-кесте, 5.4, 5.5-тармақтар).
Ағаш кесудi жүргiзу уақыты - қыс немесе ерте көктем.

Ағаш кесу уақыты - жаз кезiнде қар суының тасуы басылғаннан кейiн. Кесу бағыты кеспеағаштың ұзын жағы өзен арнасына көлденең орналасып, оның ағысына қарсы белгiленедi.

45. Тау ормандарына жергiлiктi жердiң салыстырмалы биiктiгiнiң ауытқушылығы 100 метрден асатын және тау жоталарының етегiнен бастап шыңына дейiн үстіңгі бетінiң еңiстiгi орташа немесе ормансыз кеңiстiктер шекарасына дейiн 5 градустан асатын тау жүйелерi мен жекелеген тау алаптары шегiнде орналасқан (баурайлардың жекелеген учаскелерiнiң құламалығы 5 градустан кем болуы мүмкiн екенiне қарамастан), сондай-ақ жергiлiктi жер еңiстігінiң көлемiне қарамастан таулы қыраттар мен тегiс таулы жерлердегi барлық ормандар жатады.

Қазақтың шағын адырының тау ормандарына, шағын адыр бойынша шоқ ағашты ормандардың және Баян-Қарақаралы тауларының оңтүстік шетiне Жазық жерлердегі ормандар мен Қазақтың шағын адырлы ормандарында басты мақсатта пайдалану үшiн ағаш кесу тәртiбi қолданылады.

Ағаш кесу қарқындылығы екпелердiң жуандығына байланысты, бiрақ одан қор бойынша 30 пайыздан астам мөлшерде асып кетпеу керек. Екпелердiң жуандығын 0,5-тен төмендемеуге жол берiлмейдi. Екiншi және үшiншi кезектер 20 жылдан соң өткiзiледi, кеспеағаш көлемi - 10 гектардан аспайды (6-кесте, 1.1-тармақ).

Жуандығы 0,9-1,0 екпелерде біртіндеп үш кезекпен ағаш кесу жүргiзiледi. Бiрiншi кезекте жуандығын 0,6 - 0,7-ге дейін кемiте отырып, қордың 30 пайызына дейiн, екiншi кезекте - 40 пайыздан аспайтын мөлшерi шабылады.
Жуандығы 0,6-0,8 екпелерде бiрiншi кезекте қордың 40 пайызына дейiнгi мөлшерi iрiктелiп, бiртіндеп екі кезекпен ағаш кесу жүргiзiледi.
Екi жағдайда соңғы кезек жақсы қайта жаңғыру орын алған кезде жүргiзiледi.
Ағаш кесудiң қайталану мерзiмi - 10-15 жыл. Кеспеағаш көлемiн қиялы және еңiсті баурайларда 20 гектардан, тiк қияларда - 15 гектардан арттыруға жол берілмейді.

50. Топырағы төзiмдi солтүстік экспозициялардың қиялы және еңiстi баурайларында (6-кесте, 2.2-тармақ) және топырағы төзiмсiз солтүстiк экспозициялардың қиялы баурайларында (6-кесте, 2.4-тармақ) жуандығы 0,6-1,0 әртүрлi жастағы майқарағай мен шырша екпелерiнде, егер сүрекдiңдердiң орташа жастағы және өсiп-жетiлiп қалған бөлiгiнiң жуандығы 0,4-тен кем болмаса, ұзақ мерзiмдi-бiртiндеп кесу жүргiзiледi.
Бiрiншi кезекте пiсiп-жетiлген, қураған және уақыты өтiп кеткен ағаштарды аластау есебiнен қордың 50 пайызына дейiн кесiледi. Екпелердiң жуандығын 0,3-0,5-тен төмендетуге жол берiлмейдi. Қорытынды кезек жақсы қайта жаңғыру орын алған (шәкiл бойынша) кезде жүргiзiледi. Ағаш кесудiң қайталану мерзiмi - қалған ұрпақ пiсiп-жетiлу жасына жеткеннен кейiн - 30-40 жыл. Кеспеағаш алқабын 20 гектардан асыруға жол берiлмейдi.

1) егер орташа жастағы және өсiп-жетiлiп қалған ағаштардың жуандығы 0,4-тен кем болса, топырағы төзiмдi солтүстiк экспозициялардың қиялы және еңiстi баурайларындағы (6-кесте, 2.3-тармақ), топырағы төзiмсiз солтүстiк экспозициялардың қиялы баурайларындағы (6-кесте, 2.5-тармақ) әртүрлi жастағы екпелерiнде;

Топырағы төзiмдi солтүстiк экспозициялардың баурайларында ағаш кесудiң қарқындылығын екпелердiң жуандығын 0,5-тен төмен болмайтын мөлшерге жеткiзiп, бастапқы қордың 30 пайызынан, топырағы төзiмсiз оңтүстiк экспозициялардың баурайларында - 20 пайызынан астам арттыруға жол берiлмейдi.
Екiншi және үшiншi кезектер бiр жастағы екпелерде 10 жылдан кейiн, әртүрлi жастағы екпелерде - 20 жылдан кейiн жүргiзiледi.
Кеспеағаштың көлемi баурайлардың құламалығына қарай 15-20 гектардан аспайтын мөлшерде белгiленедi.

Ағаш кесудiң жиiлiгiн екпелердiң жуандығын 0,5-тен төмен болмайтын мөлшерге жеткiзiп, бастапқы қордың 25-30 пайызынан астам арттыруға жол берiлмейдi.
Екiншi және үшiншi кезектер 25-30 жылдан кейiн өткiзiледi.
Кеспеағаштың көлемi баурайлардың құламалығына қарай 15-20 гектардан аспайтын мөлшерде белгiленедi.

Топырағы төзiмсiз тiк қиялы баурайларда ағаш кесудiң жиiлiгiн екпелердiң жуандығын 0,5-тен төмен болмайтын мөлшерге жеткiзiп, бастапқы қордың 20 пайызынан, қиялы және еңiстi баурайларда 30 пайызынан астам арттыруға жол берiлмейдi.
Кеспеағаштың көлемi баурайлардың құламалығына қарай 15-20 гектардан аспайтын мөлшерде белгiленедi.

Жуандығы 0,9-1,0 екпелерде бiрiншi кезекте қордың 30 пайызына дейiнгi мөлшерi кесiлiп, үш кезектi бiртiндеп кесу жүргiзiледi. Екiншi кезекте 40 пайызынан аспайтын мөлшерi кесiледi.
Жуандығы 0,6-0,8 екпелерде бiрiншi кезекте қордың 40 пайызына дейiнгi мөлшерi iрiктеле отырып, екi кезектi бiртiндеп кесу жүргiзiледi. Ағаш кесудi қайталау мерзiмi - 10 жыл. Кеспеағаштың көлемiн 20 гектардан, соңғы кезек кезiнде - 10 гектардан астам мөлшерге арттыруға жол берiлмейдi.
Екi жағдайда қорытынды кезек жақсы қайта жаңару орын алған жағдайда жүргізіледі.

56. Топырағы төзiмдi солтүстiк экспозициялардың қиялы және еңiстi баурайларында (6-кесте, 4.3-тармақ) және топырағы төзiмдi оңтүстiк экспозициялардың қиялы баурайларында өсетiн әртүрлi жастағы жапырақты екпелерде (6-кесте, 4.5-тармақ), егер өсiп-жетiлу жасына жетпеген сүрекдiңдердiң жуандығы кемiнде 0,4-тi құраса, бiртiндеп ұзақ мерзiмдi кесу жүргiзiледi.
Бiрiншi кезекте қураған, пiсiп-жетiлген және ұзақ тұрып қалған ағаштарды аластау есебiнен қордың 50 пайызына дейiнгi мөлшерi кесiледi. Екпелердiң жуандығын 0,3-0,5-тен төмендетуге жол берiлмейді. Қорытынды кезек жақсы қайта жаңару орын алған жағдайда (шәкiл бойынша) жүргiзiледi. Қайталану мерзiмi - 30 жыл. Кеспеағаштың көлемiн 10 гектардан астам мөлшерге арттыруға жол берiлмейдi.

Топырағы төзiмдi баурайларда ағаш кесудiң жиілігін 30 пайыздан, топырағы төзiмсiз тiк қиялы баурайларда - 20 пайыздан астам мөлшерге (ағаш сүйретiп шығару жолын тартуға кесiлген сүрек көлемiн есепке алмай) арттыруға жол берiлмейдi. Екiншi және үшiншi кезектер бiр жастағы екпелерде 10 жылдан кейiн, әртүрлi жастағы екпелерде - 20 жылдан кейiн жүргізiледi.
Тiк қиялы баурайларда кеспеағаштың көлемiн 15 гектардан, қиялы және еңiстi баурайларда - 20 гектардан астам мөлшерге арттыруға жол берiлмейдi.

59. Топырағы төзiмсiз барлық экспозициялардың еңiстi және тiк қиялы баурайларында алдын ала қайта жаңғырудың орын алуына қарамастан ормандардың байырғы және туынды түрлерiнiң жуандығы 0,6-1,0 қайың екпелерiнде (6-кесте, 5.1-тармақ), сондай-ақ топырағы төзiмдi барлық экспозициялардың қиялы, еңiстi және тік қиялы баурайларында және топырағы төзiмсiз қиялы баурайларында қылқан жапырақты ағаш тұқымдарының жақсы (шәкiл бойынша) қайта жаңғыруы орын алған жағдайда орманның туынды түрлерiнiң екпелерiнде (6-кесте, 5.4-тармақ) бiртiндеп екi кезектi ағаш кесу жүргiзiледi.
Бiрiншi кезекте iрiктеу - қордың 50 процентiне дейiнгi мөлшерi. Екпелердiң жуандығын 0,3-0,5-тен төмендетуге жол берiлмейдi. Қорытынды кезек жақсы (шәкiл бойынша) қайта жаңғыру орын алған жағдайда жүргiзiледi. Қайталану мерзiмi - 10 жыл. Кеспеағаш ауданын 15 гектардан, ал қорытынды кезек кезiнде 30 гектардан астам мөлшерге арттыруға жол берiлмейдi.

60. Алдын ала қайта жаңғыруына қарамастан орманның байырғы түрлерiнiң қайыңдықтарында, ал қылқан жапырақты ағаш тұқымдары қанағаттанарлық және қанағаттанарлықсыз дәрежеде (шәкiл бойынша) қайта жаңғыруы орын алған жағдайда орманның туынды түрлерiнiң екпелерiнде жаппай кеспеағаштық кесу топырағы төзiмдi барлық экспозициялардың қиялы, еңiстi және тiк қиялы баурайларында (6-кесте, 5.2-тармақ) және топырағы төзiмсiз қиялы баурайларда (6-кесте, 5.3-тармақ) жүргiзiледi. Кеспеағаштың енi - 100 м. Кеспеағаштың жанасуы - тiкелей, жанасу мерзiмi - 2 жыл, кеспеағаштың көлемi баурайлардың құламалығына қарай 10-15 гектардан аспайды.
Пiсiп-жетiлу жасына жетпеген қылқан жапырақты тұқымдар ағаштарын (құрғап бара жатқан және қу ағаштардан басқа) кесуге жол берiлмейдi.

61. Орманның түрiне және топырақтың төзiмдiлiгiне қарамастан барлық экспозициялардың қиялы, еңiстi және тiк қиялы баурайларында өсетiн көктерек, терек және ағашқа ұқсас тал екпелерiнде жаппай кеспеағаштық кесу жүргiзiледi (6-кесте, 5.6-тармақ). Өскiннiң пайда болуы үшiн ағаш кесудi жүргiзудiң ең жақсы мерзiмi - қазанның екiншi жартысынан сәуiрдiң орта тұсына дейiн. Томарды қиып, оның қабығын сыдыруға жол берiлмейдi.
Пiсiп-жетiлу жасына жеткен қылқан жапырақты ағаштардың бiрлi-жарым қоспасы орман шымылдығы астында қылқан жапырақты өскiн болмаған жағдайда кесуге жатпайды. Егер сүрекдiң шымылдығы астында қылқан жапырақты ағаш тұқымдарының жақсы (шәкiл бойынша) қайта жаңғыруы орын алса, пiсiп-жетiлу жасына жеткен қылқан жапырақты ағаштар кесу процесiнде кесiлуi мүмкiн. Кеспеағаштың жанасуы - тiкелей, жанасу мерзiмi - 1 жыл. Кеспеағаштың көлемi - 100 м. Кеспеағаштың көлемiн баурайлардың құламалығына қарай 10-15 гектардан астам мөлшерге арттыруға жол берiлмейдi.

62. Барлық экспозициялардың қиялы және еңiстi баурайларындағы тау бұталары жыңғылдарында әр белдеуден кейiн жанасатын енi 40 м кеспеағаштарда жаппай кеспеағаштық кесу жүргiзiледi, кеспеағаштың ауданы 2,5 гектардан аспайды (6-кесте, 5.7-тармақ). Қалдырылған белдеулер өскiн 1 м биiктiкке жеткен соң 2 жылдан кейiн кесiледi.

63. Барлық экспозициялардың қиялы, еңiсті және тік қиялы баурайларындағы мемлекеттiк орман қорының "өзендер, көлдер, су қоймалары, арналар және басқа да су объектiлерiнiң жағалауларындағы ормандардың тыйым салынған белдеулерi" санатының өскiндiк тәсiлмен қайта жаңғыратын жайылмалы жапырақты сүрекдіңдерде және бұта жыңғылдарында жаппай кеспеағаштық кесу (6-кесте, 5.8, 5.9-тармақтар) жүргiзiледi. Кеспеағаш енi - 75 метрге дейiн, бұталарда - 40 метр. Жанасуы - тiкелей. Жанасу мерзiмi - 3 жыл, бұталарда - 2 жыл. Кеспеағаш бағыты өзен ағысына көлденең, кесу бағыты - өзен ағысына қарсы. Кеспеағаш ауданы - 2,5 гектарға дейiн.
Келесi кеспеағаштарды кесу кеспеағашта жақсы (шәкiл бойынша) қайта жаңғыру орын алғаннан кейiн немесе өскін кемiнде 1 м биiктiкке жеткеннен кейiн жүзеге асырылады.
1 гектарға дейiнгi және одан кем таксациялық телiмдер кесуге тұтас күйiнде белгіленедi.

Қайта жаңғырмаған ағашы кесiлген жерлерге жанасатын екпелерде кеспеағаштарды жаппай кесуге бөлуге және бiртiндеп кесудiң қорытынды кезегiне "жақсы" деген бағамен табиғи қайта жаңғыру немесе орман дақылдары отырғызу орын алған жағдайда ғана жол берiледi.

67. Кеспеағаштарда сүрек дайындау мен оларды сүйретiп шығаруды топырақ эрозиясының пайда болуына жол бермейтiн, ормандардың, су айдындарының және басқа да табиғи объектiлердiң жай-күйiне теріс әсер етпейтiн немесе оны шектейтiн, шаруашылық жағынан бағалы тұқымдардың өскiнi мен жас шыбығын сақтауды қамтамасыз ететiн тәсiлдермен және құралдармен жүргiзу қажет (2-14-қосымша).
Қазақтың шағын адырлы ормандарында құламалығы 10 градустан астам және тау ормандарында 15 градустан астам баурайларда трактормен сүйретiп шығаруға ағаш кесу қалдықтарымен бекiтiлген сүйретiп шығару соқпақтарымен ғана жол берiледi.
Сүректi сыпталған ағаш түрiнде де, сортименттер түрiнде де сүйретiп шығаруға рұқсат етiледi.

Тым ылғалданған саз балшықты және балшықты топырақтарда өсетiн барлық сүрекдіңдерде ағаш кесудi жүргiзуге қысқы кезеңде ғана жол берiледi.

1) табиғи қайта жаңғыру белгiленген жаппай кесу жүргізiлетiн кеспеағаштарда (тар кеспеағаштық кесудi қоспағанда) жеке дара тұрған желге төзiмдi тұқымдықтар түрiндегi тұқым шашқыштар қалдырылады. Қарағайлы тау ормандарында оларды алаң бойынша бiркелкi орналасқан 3-5 ағаштан тұратын топтармен 1 гектарға 15-20 дана мөлшерiнде қалдыру керек;

4) шым топырақта өсетiн қылқан жапырақты ағаш тұқымдары араласқан жапырақты туынды екпелерде араларындағы қашықтық 100 метрге жуық болатын көлемi 0,1-0,25 га аралас қылқан жапырақты-қайың шоқ ағаштары қалдырылады. Нашар шымдалған топырақтарда шоқ ағаштар мөлшерi 0,3-0,4 гектарға дейiн жеткiзiледi, ал олардың арасындағы қашықтық 150-200 метрге дейiн ұлғайтылады;

табиғи жолмен жақсы қайта жаңғыратын немесе жасанды жолмен қалпына келтiруге белгiленген;
жапырақты ағаш тұқымдарының;
құмайт, құмды және тасты топырақтардағы қарағайлы ормандардың құрғақ түрлерiнiң, сондай-ақ топырағы тым көп шымданған жас және ылғалды қарағайлы ормандардың тұқым шашқыштары қалдырылмайды;

6) ағаштар топтары бiрлi-жарым ағаштар түрiндегi тұқым шашқыштарды дiңдерiндегi қабықты жеңiл-желпi қырып (шырайландырып) белгiлеп, бояумен нөмiрлейдi. Тұқымдық гүл өсетiн топырақты шектеу шектесетiн ағаштарда сыртқы жағында қабығында жеңiл сүйкеу және бұрыштағы ағаштарда дiңгегiнiң маңындағы қабығын қыру жолымен жүргізiледi. Тұқымдықтар мен тұқымдық топтардағы ағаштар, сондай-ақ тұқымдық гүл өсетiн тұқымдық ағаштар бояумен белгiленедi.

72. Кесiлген ағаштарды өрт қаупі бар кезеңде кеспеағаштарда қалдырған жағдайда оларды бұтақтарынан тазарту қажет, ал дайындалған ағаш өнiмiн қатар-қатар немесе текшелеп жинап қою керек. Бұл ретте жазға қалдырылған сүрегi және (немесе) ағаш кесу қалдықтары бар ағаш кесу орындарын көктем кезінде кейіннен кеспеағашта қосымша тазалап, тиiсті өртке қарсы және санитарлық жай-күйге келтiру керек.

74. Барлық ағаш кесу жұмыстарынан кейiн орман пайдаланушылар өскiндi ағаш кесу қалдықтары мен топырақ үйiндiлерiнен босату жолымен барлық қалған өскiндi түзетiп қоюы, сынған және қатты зақымданған өскiндi ағаш кесу қалдықтарымен бiрге кесiп және алып тастауы; ой-шұңқырларды тегiстеу, фашиндер орнату, ағаш кесу қалдықтарын төсеу және нығыздау жолымен топырақ эрозиясының пайда болған ошақтарын жоюы, жоғарғы қоймалар мен тиеу алаңдары орналасқан жерлердi ормандарды молықтыру жөнiндегi жұмыстарды жүргізуге жарамды күйге келтiруi қажет.

76. Кеспеағаштарды ағаш кесу қалдықтарынан (бұталардан, бұтақтардан, ұшар басынан) тазарту ағаш кесу қалдықтарын пайдалану, орманның қайта жаңғыру жағдайларын жақсарту, сондай-ақ орман өрттерiнiң шығуының, орман үшiн зиянды жәндiктердiң көбеюiнiң және саңырауқұлақ ауруларының алдын алу және қатерiн жою мақсатында ағаш кесумен бiр мезгiлде жүргiзіледi.

2) орманның шөпті-батпақты және шөптi-сфагнумды (жаңа, дымқыл, шикi, ылғалды) түрлерінде оларды енi 2 метрге дейiн жалдарға немесе шiру үшiн қалдыра отырып, диаметрi 3 метрден және биiктiгi 0,5-0,6 метрден аспайтын үйiндiге жинау жолымен. Шiру үшін қылқан жапырақты ормандарда 1 гектарға 200, жапырақты ормандарда - 100 данадан астам мөлшерде үйiндiлер қалдыруға жол берiлмейдi;

Кеспеағашты тазартудың аталған тәсiлдерi аралас күйiнде қолданылуы мүмкін.
Орман иеленушi ағаш кесу орындарын тазартудың тәсiлдерiн ағаш кесу билетінде көрсетедi.
Қар қалыңдығы 50 сантиметрден асатын қысқы кезеңде ағаш кесудi жүргiзу кезiнде кеспеағашты, ерекшелiк ретiнде, өрт қаупi бар маусым басталғанға дейiн көктемде тазартуға жол берiледi.
Кеспеағашта ағаш кесу қалдықтарын оның көлемiнiң 20 пайыздан астам мөлшерiн қалдыруға жол берiлмейдi.

79. Барлық ағаш кесу жұмыстары аяқталғаннан кейiн кеспеағашты қаз-қалпындағы күйiнде қарап шығу және құжаттарды зерделеу негiзiнде басты тұқымдардың өскiнi мен жас шыбықтарының сақталуын қоса алғанда, ағаш кесудi орындау сапасы және негiзгi орман өсiру талаптарының сақталу деңгейi тексерiледi, сондай-ақ:

1) орман шаруашылығы саласындағы уәкiлетті орган (бұдан әрі – уәкілетті орган) айқындайтын тәртiппен ағаш кесу орындарын куәландыру жүргiзiледi және акті жасалады, оған өз бетiмен кесiлген сүректiң көлемi, зақымдалған ағаштардың саны және ағаш кесу кезiнде жол берiлген басқа да бұзушылықтар көрсетiле отырып, бүкiл учаскеде дайындалған сүректің мөлшерi текше метрмен енгiзiледi. Акті учаскеде дайындалған сүректiң мөлшерiн растайтын құжат ретiнде ағаш кесу билетiне қоса тiркеледi;

Орманшылық бойынша ағаш жұмсау кiтаптары мен кеспеағаштар абристерi, қайта есептеу ведомстволары, орман орналастыру материалдарындағы жүргiзiлген ағаш кесулер туралы белгiлер және тұрақты сынақ алаңдары бойынша материалдар тексерiледi;

3) бiртiндеп және iрiктеп кесудiң әрбiр кезегі аяқтағаннан кейiн кеспеағаштарда құламалығы 15 градусқа дейiнгі баурайларда қатты бүлiнген (дiң сыртының үштен бiрiнiң қабығын сыдыру, тамырларының зақымдануы, бүкіл массасының үштен бiрiнен астамы мөлшерiнде ұшар басының сынуы) ағаштар санының түбiрiнде қалдырылатын ағаштардың жалпы санының 8 пайызынан, ал құламалығы 5 градустан астам баурайларда - 12 пайызынан асып кетуiне жол берiлмейдi.

81. Ағаш кесуден кейiн орманның табиғи қайта жаңғыруының жай-күйi барлық ағаш дайындау операцияларынан кейiн сақталып қалған өскiн, ағаш кесу орындарын тазартуды және өскiннiң түзетілуiн есепке алу арқылы, ал оның өмiршеңдiгі ағаш кесу орындарын куәландыру кезiнде анықталады. Қайта жаңғыруды бағалау шәкiлдер бойынша айқындалады (2-14-қосымша).
Есептеу нәтижелерi бойынша акт жасалып, онда өскіннің мөлшерi мен сақталу пайызы, оның жай-күйiнiң жалпы сипаттамасы және алаң бойынша орналасуы, ағашы кесiлген жердің қажет тұқымдармен күтілетін қайта жаңғыруын бағалау, ағашы кесiлген жерлердегi орманды молықтыру жөнінде iс-шаралар өткiзу қажеттiлiгi мен олардың тәсілдерi көрсетіледi.

85. Орманның табиғи қайта жаңғыруына жәрдемдесу жөнiндегі іс-шаралар өткiзiлген, орман дақылдары отырғызылған немесе табиғи өсiп-өнуге қалдырылған орман құрайтын барлық тұқымдардың жаппай ағаш кесiлген жерлерде, сондай-ақ ағашы кесiлген жердiң сыртқы жағына жанасқан 10 метрлiк белдеулерде өскiннiң көп бөлiгi жануарлардың оның жоғары басын бүлдіруiне мүмкiндiк бермейтін биiктiкке жеткенге дейiн мал жаю мен шөп шабуға жол берiлмейдi.

87. Орманды күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу жоғары дәрежеде пiсiп-жетілген (0,8-1,0) екпелер пайда болған сәттен бастап жүргiзiледi және әдетте басты мақсатта пайдалану үшiн ағаш кесу жүргiзуге жол берiлетiн екпелерде басты мақсатта пайдалану үшiн ағаш кесуге дейiн жарты сыныпта аяқталады және басты мақсатта пайдалану үшiн ағаш кесуге жол берiлмейтiн екпелерде өсу кезеңi бойына жүргiзiледi.

Ағаш кесудiң жекелеген түрлерiнiң мақсаты мыналар болып табылады:
жарықтандыру - аралас жас шыбықтарда құрамды күтiп-баптау және жиiлiгiн реттеу. Тазарту жасында күтiп-баптаудың осы түрi негiзiнен басты тұқымдардың екпелер құрамына қажеттi мөлшерде қатысуын қамтамасыз етуге тиiс;
тазарту - екпелер құрамы мен пiшiнiн күтiп-баптау, сондай-ақ оның жиiлiгiн реттеу;
сирету - екпелердiң сапасы мен құрылымын жақсарту үшiн дiң мен ұшарбастың пiшiнiн күтiп-баптау;
өтпелi ағаш кесу - таңдаулы ағаштарда өскiндi көбейту, техникалық тұрғыдан пiсiп-жетiлген сүректiң сапасын бiр мезгiлде арттыра отырып, оны өсiру мерзiмiн қысқарту және екпелердi басты ағаш кесулерге дайындау мақсатында екпелердi баптап-күту.

90. Күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу кешiктiріліп немесе тұрақсыз жүргiзiлген, екпелер әртүрлi жастағы екпелер болып, күтiп-баптау мақсатында ағаш кесудiң жекелеген түрлерiнiң алаңдарын бөлiп алу мүмкiн болмайтын жағдайларда күтiп-баптау мақсатында ағаш кесудiң барлық түрлерiнiң нысаналы мiндеттерiн белгiлi бiр учаскеде бiр мезгiлде шешуге немесе оларды кешендi түрде жүргiзуге жол берiледi.

1) таңдаулыларға - биiктiктеп жақсы өскен, зақымданбаған түзу, толық сүректi және бұтақтарынан жақсы тазартылған діңі бар, терең тамырланған, қылқан жапырақтары (жапырақтары) қалыпты өскен, бiркелкi дамыған, жiңiшке бұтақты, жіңішке үшкір ұшарбасы бар басты тұқымның сау ағаштары жатады. Жапырақты екпелерде тұқымдық ағаштарға және шiрiкке төзiмдi ағаштардың нысандарына артықшылық беру керек. Таңдаулы ағаштар негізiнен Крафт бойынша өсудiң I, II және III сыныптарының ағаштарынан және олардың өсу орнының жағдайларына сәйкес келуiн ескере отырып iрiктеп алынады. Күрделi екпелерде мұндай ағаштар бiрiншi қабаттан да, екiншi дәрежелi қабаттардан да iрiктеп алынады.
Екпелердiң жекелеген топтарында I санаттағы ағаштар болмаған жағдайда өсiп тұрғандарының салыстырмалы түрде таңдаулылары қалдырылады.
Күтiп-баптау кезiнде таңдаулы ағаштар iшiнен пiсiп-жетілу жасына дейiн қалдырылатын мақсатты ағаштар бөлiп алынады. Бұл ағаштар сирету жасынан бастап бөлiнедi;

2) қосалқыларға - таңдаулы ағаштардың бұтақтарынан тазаруына, олардың дiңдерi мен ұшарбастарының қалыптасуына ықпал ететiн, топырақ қорғау және топырақ жақсарту функцияларын орындайтын негiзiнен шымылдықтың төменгi бөлiгiндегi немесе екiншi қабатты құрайтын ағаштар жатады. Оларға сондай-ақ егер олар алаңқайлар мен орман шетінде орналасқан болса, таңдаулылар санатына енбеген жоғарғы шымылдықтың бiрлi-жарым ағаштары, сондай-ақ егер олар басты тұқымның өскiнiне кедергi жасамаса, аласа ағаш нысанындағы бұталар мен ағаштар жатады;

кеуiп қалған, дауыл әсерiнен құлаған, қураған, өсуiн тоқтату дәрежесiне дейiн саңырауқұлақ ауруларынан және зиянкестерден зақымданған;
егер бұл ағаштар екпеде пайдалы рөл атқармаса, күтiп-баптау мақсатында ағаш кесуден кейiн оңала алмаса (тегіс, шар тәрiздi және үрмелi ұшарбасы бар) және оларды кесу үлкен ашық алаңқайлар құрамаса, қисайған, қос тармақты, жоғарғы басы жоқ, iрi-iрi өгей бұтақшалары бар, қатты өсiп, ұшарбасы тым төмен иiлген және қатты сүйiрленген, көп күйзелiс көрген;
iрiктеп алынған таңдаулы және қосалқы ағаштардың өсуiне және ұшарбастарының қалыптасуына бөгет жасайтын (сабалайтын, тартатын, қысатын және тағы да басқалар) ағаштар, егер оларды кесу екпелердiң бүлiнуiне душар етсе, iлеспе тұқымдар мен басты тұқымның өкiлдерi;
егер олар өте қалың шоғырлар құраса, жекелеген қалыпты дамыған және күйзелмеген ағаштар жатады.
Егер олар оқшауланып өссе және кеуiп қалмаған болса, қуыстар мен құс ұялары бар, дiңдерiнiң техникалық қасиеттерi нашар ағаштар кесуге тағайындалмайды.

94. Күтiп-баптау мақсатында ағаш кесуге тартылатын барлық екпелерде учаскелерде таңдаулы және қосалқы (пайдалы) ағаштарды қалдыруға және тиiсiнше осы Ереженiң 93-тармағында келтiрiлген жiктемелер мен нұсқамаларға сәйкес кесуге жататын ағаштарды аластауға мүмкiндiк беретiн күтіп-баптаудың төменгi және жоғарғы әдiстерi бiр мезгiлде қолданылады.

98. Жарықтандырылған және тазартылған жерлерде ағаштарды кесуге белгі салу бүкiл учаскеде жүргізiлмейдi. Бұл үшiн учаскенiң үйреншiкті жерлерiнде кейіннен мұқият кесуге ұшырайтын және бүкiл ауданда күтiп-баптау жұмысын жүргізу үшiн үлгi ретiнде пайдаланылатын бiрнеше сынақ алаңы немесе жолақтық сынама салынады.

100. Басты тұқым ағаштары бiркелкi бөлiнбеген жас шыбықтарда басты тұқым топтарында күтiп-баптау мақсатында ағаш кесудiң шоғырлық тәсiлi қолданылады, мұнда басты тұқым топтарында және екiншi дәрежелi ағаш шымылдығы биiктiгiнiң жартысына тең қашықтықта олардың айналасындағы iлеспе тұқымдардың барлық ағашы шабылады. Қалған алаңда күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу жүргізiлмейдi.

101. Бiр қабатты қылқан жапырақты-жапырақты екпелерде қылқан жапырақты ағаш тұқымдары биотоптарындағы екіншi дәрежелi тұқымдар толық аластатылады (жоғарғы әдiспен күтіп-баптау), олардың қою, таза биотоптары шамалы сиретiледi (төменгі әдiспен күтiп-баптау) және жапырақты ағаш тұқымдарының биотоптары сәл ғана сиретiледi.

102. Бiр қабатты жапырақты-қылқан жапырақты жас шыбықтарда және екiншi қабаттағы басты тұқыммен күрделi әртүрлi жастағы екпелерде жапырақты тұқымды ағаштарды кесу учаскенiң бүкiл алаңында жүргiзiледi, бұл ретте қылқан жапырақты ағаш тұқымдары өскiнiнiң бiркелкi орналасуын және соңғыларының орманның қалдырылатын бөлiгiнiң құрамында басым болуын қамтамасыз ету керек.

103. Қылқан жапырақты ағаш тұқымдары тым көлегейленіп, 0,5-тен кем мөлшерде түйiскен болса, жапырақты ағаш шымылдығын шабу белдеулермен жүргiзiледi. Белдеулер ені екiншi дәрежелi қабаттың екі биiктiгіне тең етiп белгіленедi. Бұл ретте бiріншi кезекте күтiп-баптау жапырақты ағаш тұқымдарының барлық ағаштары таңдалып, қылқан жапырақты ағаштар қалдырылатын учаскенің бүкіл алқабының кем дегенде 50 пайызында жүргізiледi. Кесу белдеулерi қалдырылатын ені дәл осындай қорғаныштық ықтырмалармен алмасып отырады. Белдеулер бағыты құрғақшылық жағдайларда батыстан шығысқа қарай, ал таулы аудандарда - баурайға көлденең күйiнде қабылданады. 4-5 жылдан соң қалдырылған ықтырмалардағы жапырақты ағаш тұқымдарының ағаштары кесіледi және бiр мезгiлде бұдан бұрын кесiлген белдеулерiндегi басты тұқымды күтiп-баптау жүргiзiледi.

1) шаруашылық тұрғыдан алғанда қажет емес екпе құрамы, алаң бiрлiгiндегi ағаштар саны (тығыздығы), дiңдердiң әртараптануының жоғары деңгейі және жуандығы, ағаштардың бір бiрiне өзара күштi әсер етуі және сүрекдiңнiң жалпы нашар жай-күйi күтіп-баптау мақсатында ағаш кесудi белгiлеу қажеттiлігінiң негiзгi көрсеткiштерi болып табылады;

3) ағаштар шоғыр-шоғыр болып орналасқан таза және аралас сүрекдiңдерде, егер жекелеген шоғырларда (топтарда) басты тұқымдарды екiншi дәрежелі тұқымдардың көлегейлеп тастау қатерi орын алса немесе таза шоғырлар қатты көлегейленiп қалған болса, олардың жалпы түйісуi мен жуандығына қарамастан күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу белгіленедi;

5) қылқан жапырақты ағаш тұқымдарының өскіні жоқ немесе оның мөлшерi жеткiлiксiз жапырақты туынды жас шыбықтарда болашақта түйiскен екпелер қалыптастыру үшiн қайта жаңарту шараларын жүргізу керек, ал бұл мүмкiн болмаса, онда күтiп-баптау мақсатында ағаш кесудi жапырақты ағаш тұқымдарының сүрекдiңдерiн қалыптастыруға бағдарлау керек.

оларды қажетсіз тұқымдар көлегейлеп тастайтын жағдайларда, кеспеағашты игеру кезiнде сақталып қалған басты тұқымдардың дақылдары мен жас шыбықтарында;
екiншi дәрежелi тұқымдар шымылдығындағы басты тұқымдары бар жас шыбықтарда;
бip шымылдықтағы басты және екiншi дәрежелi тұқымдар бар аралас шыбықтарда;
бағалы тұқымдардың көлегейленiп тасталған таза шыбықтарында, сондай-ақ тұқымдық-өскiннен өсіп-өнген шыбықтарда;
екiншi дәрежелi тұқымдар шымылдығы астындағы басты тұқымы бар аралас екпелерде;

таза екпелердегi сирету;
аралас және күрделi екпелердегi өтпелi кесу;

1) аралас және күрделi шыбықтарда күтіп-баптау мақсатында ағаш кесу басты тұқымдарды екiншi дәрежелі тұқымдардың көлегейлеп тастау қатерi байқала салысымен, ал таза шыбықтарда - ұшарбастар қысылып, жапырақтары түсе басталған бойда жүргiзiледi. Жасанды жолмен өсiрiлген қарағай шыбықтарында бiрiншi peт күтіп-баптау қатарлардағы ағаштардың ұшарбастары түйiскен сәттен бастап жүргiзiледi;

Күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу объектiлерiн және оны жүргізу уақытын таңдау аңшылық шаруашылығы, жанама орман пайдалану және табиғат қорғау мүдделерi ескерiле отырып жүргiзiледi.

1) күтіп-баптау мақсатында ағаш кесудiң қарқындылығы немесе ағаш шымылдығының жабылу және екпелердiң жуандығы деңгейiмен, немесе тиiсiнше кесуге дейiнгi дiңдер саны мен екпелер қорының пайызымен көрсетiлетiн шабылатын дiндер мен екпелер қорының мөлшерімен, немесе 1 гектарға шаққанда ағаштар кесу алаңдарының бастапқы сомасын төмендету деңгейiмен айқындалады;

4) шыбықтарда күтіп-баптау мақсатында ағаш кесу қарқындылығы әдетте ағаш шымылдығы жабылуының төмендеу дәрежесiмен айқындалады. Орта жастағы және пiсiп-жетiліп қалған ағаштарда, ал орман шаруашылығын қарқынды жүргізу аймағында (далалық және орманды далалық аймақтар) және сирету жасындағы сүрекдіңдерде - таксациялық жуандығы мен шабылған сүрек қоры бойынша айқындалады;

Өсу шапшаңдығымен едәуiр өзгешеленетін тұқымдардан тұратын аралас екпелерде кесу қарқындылығы таза екпелермен салыстырғанда жоғары.
Тез өсетiн және жарық сүйгiш тұқымдардан тұратын екпелерде күтіп-баптау мақсатында ағаш кесу қарқындылығы баяу өсетiн және көлеңкеге шыдамды екпелермен салыстырғанда неғұрлым жоғары, ал бонитеттерi жоғары сүрекдiңдерде - өнiмдiлігі төмен екпелермен салыстырғанда неғұрлым күштi.
Желге онша төзiмдi емес тұқымдардан тұратын қалың екпелерде, ылғалы көп және майда топырақтарда өсетiн сүрекдіңдерде күтіп-баптау мақсатында ағаш кесу қарқындылығы салыстырмалы түрде баяу болуға тиiс;

6) күтiп-баптау мақсатында ағаш кесудiң қайталануы белгілі бір учаскеде олардың бiр түрiн жүргізу жиiлiгiн бiлдiредi, екпенiң жай-күйiне, шаруашылық жүргізудiң экономикалық жағдайларына байланысты және екпенiң өнiмділігі мен оны сирету қарқындылығына, сондай-ақ жұмыстардың механикаландырылу деңгейiмен байланысты болады. Таза екпелерде қайталану күрделi және аралас екпелермен салыстырғанда сирек. Орман өсу жағдайлары неғұрлым жақсы және екпелер жас болса, күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу солғұрлым жиi жүргiзiлетiн болады;

2) кәдiмгі учаскелерде шыбықтарды кесуге бөлу кезiнде бүкiл учаскеде жарықтандыру мен тазарту жүргізу үшін эталон ретiнде қызмет ететiн бақылау сынақ алаңдары немесе жолақтық сынақ үлгілерi қалдырылады. Олардың көлемi бүкiл учаскенiң кемiнде 3-5 пайызын және күтiп-баптау мақсатында ағаш кесудің әрбiр түрi бойынша кемiнде 0,5 гектарды құрайды;

3) сирету және өтпелi ағаш кесу кезiнде кесуге белгіленген ағаштар диаметрi 8 см (жер бетiнен 1,3 м биiктiкте) және одан да жоғары ағаштардан бастап жуандығының 2-4 сантиметрлiк сатысы бойынша қайта есептелiп, олар iскерлiк, жартылай iскерлiк және отындық ағаштарға бөлiнiп, көлденең сызықпен белгi қойылады және тамыр мойнынан таңбаланады.
Бiр мезгілде кесуге бөлiнген ағаштарда кейіннен биіктiк кестесін жасау және кестелер бойынша екпелердiң биiктiк разрядын айқындау үшiн жуандығының 5 орталық сатысында 3 ағаштың биiктiгi өлшенедi;

4) күтiп-баптау мақсатында ағаш кесуге учаскелер бөлу және сынау алаңдарын, шыбықтарда эталондық кесу, сондай-ақ сирету мен өтпелi ағаш кесу кезiнде ағаштарды кесуге iрiктеу орманшының немесе оның көмекшiсiнiң басшылығымен жүргiзiледi. Бұл ретте бағдар ретiнде және практика жүзiнде көрнекiлеп көрсету үшiн әрбiр орман мекемесi учаскелерінде ағаш тұқымдары басым барлық екпелерде және күтіп-баптау мақсатында ағаш кесудiң әрбiр түрi бойынша қалдырылатын екi секциялық (бiрi - бақылау, екiншiсi - ағаш кесiлетiн) тұрақты сынау алаңдары пайдаланылады.
Өздерiне бөлiнген учаскелерде күтiп-баптау мақсатында ағаш кесудi жүргiзудiң негізгі шарттары күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу бойынша учаскенi игерудiң технологиялық картасында көрсетiледi.

1) жарықтандыру және тазарту кезiнде барлық шабылатын сүректiң көлемi сынақ алаңдарында немесе жолақтық сынақ үлгiлерiнде дайындалған оның мөлшерi бойынша айқындалады, ол өз кезегiнде осы аудан үшiн бекiтiлген шағын көлемдi дiндер көлемiнiң кестелерi бойынша немесе кейіннен тиiстi коэффициенттер бойынша тығыз текше метрлерге көшiрiлiп, қоймалық текше метрлермен айқындалады (9-кесте);

2) сирету және өтпелi ағаш кесу кезiнде шабылатын сүрек қоры кесуге белгіленген ағаштарды қайта есептеу деректерi бойынша анықталады. Бұл ретте 1,3 м биiктiкте диаметрi 8 сантиметрден аз ағаштар бойынша қор учаскенiң бүкiл көлемiне көшiре отырып, арнайы қалдырылатын сынақ алаңдарында қоймалық текше метрлермен айқындалады. Мұндай алаңдардың мөлшерi учаске көлемiнің 2-3 пайызын, бiрақ кемiнде 0,5 гектарды құрайды.
Диаметрi 8 сантиметрден астам (1,3 м биiктiкте) ағаштарда қорды және сортты ағаштардың шығымын есептеу осы аудан үшін бекiтiлген биiктiк сызбасы мен сортты ағаштар кестелері бойынша белгiленген биiктiк разрядтары бойынша әрбiр тұқым үшiн жүргізiледi.
Технологиялық дәліздер (ағаш сүйрету жолдары) кесу көзделген күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу учаскелерінде оларда кесiлетін сүрек осы ағаш кесу кезiнде дайындалатын көлемге енгiзiледi.

Егер сирету мен өтпелi ағаш кесудi жүргiзу кезiнде учаскеде кесiлетiн ағаштардың 15 пайыздан астамының жер бетiнен 1,3 м биiктiктегi диаметрi 10 сантиметрден кем болса, ағаш кесу билетi дайындалатын сүректi мөлшерлi саны бойынша есепке алу тәсiлi көрсетiле отырып берiледi;

Күтiп-баптау мақсатында ағаш кесуге бөлiнген барлық учаскелерге абристер жасалады, олар күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу бойынша жылдық кеспеағаштың альбомы түрiнде түптеледi, кезектi жылдық кеспеағаштың ведомосымен бiрге - бiр данасы орман мекемесiнде, екiншiсi - орманшылықта сақталады;

5) ағашы кесілген алаңдар туралы деректер орманшылық бойынша жүргізілетін орманның шығыс кітабына енгізіледі, ал учаскелердің өздері Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 12 желтоқсандағы № 1512 қаулысымен бекітілген Мемлекеттік орман қоры учаскелерінде кеспеағаштарды бөліп беру мен мөлшерлеу қағидаларына сәйкес алаңы, ағаш кесу жылы және ағаш кесу түрінің қысқартылған белгісі көрсетіліп, планшеттерге көкшіл бояумен тұтас сызықпен белгіленеді. Бір мезгілде мөлшерлеу сипаттамасына ағаш кесу жылы, ағаш кесілген алаң, ағаш кесудің түрі, тұқымдары бойынша кесілетін қор, ал өскіндер үшін – кесуден кейінгі ағаштың құрамы мен жуандығы енгізіледі.

2) тазарту олардың төзiмдiлiгi мен су режимін арттыру мақсатында биотоптар мен тік қиялардағы ағаштары қисық өскен қалың қарағайлы жас өскiндерде ғана жүргiзiледi. Егер оларда ағаштардың орналасуы бiркелкi болса және өспей қалған ағаштар байқалмаса, онда тазарту тағайындалмайды және күтiп-баптау мақсатында ағаш кесудi бастау мерзiмi жастың 2 сыныбына жылжытылады.
Қарағайдың қатардағы дақылдарында "саңылау" қалдырмай, бойлап өспей қалған, ауру және бүлiнген ағаштарды (бұтақты, ұшарбасы көп, қисық және т.б.) аластау арқылы екпелерді біркелкi сирету жүргiзiледi. Оларда сондай-ақ әрбiр бесiнші қатарды жаппай кесуге жол беріледі және технологиялық дәліздер жасау мен өрт қаупiн азайту мақсатында олардан дақылдардың жекелеген блоктарын немесе секцияларын қалыптастыратын әрбiр 200-250 м сайын орташа биiктiктегi ағаштарда енi 1,5-2 болатын жаппай қарама-қарсы ағаш кесу жүргiзiледi.
Қарағайдың ықтырма дақылдарында ағаш кесу жойылып бара жатқан ағаштар есебiнен жүргiзiледi. Орман шетіндегi қатарларда ағаш жинау ең аз мөлшерде жүргiзiледi;

4) өтпелi кесудiң бастапқы кезектерi жуандығы жоғары деңгейдегi қарағай екпелерiнде ғана жүргiзiледi. Басты мақсатта пайдалану үшiн ағаш кесуге тыйым салынған екпелерде өтпелi кесудiң кейiнгi кезектерiн өткiзу кезiнде учаскелерде қарағай өскінінің болуын және орналасуын ескеру, өтпелi ағаш кесудi немесе аналық екпенi қарағайдың жас ұрпағымен толық ауыстырып болғанға дейiн қорғаныштық, су қорғау және басқа да экологиялық функцияларынан айырыла бастаған екпелерге қолданылатын ағаш кесу тәсiлдерiн бiртiндеп пайдалана отырып, оның өсуiне бөгет жасайтын ағаштарды жинау керек.
Бұл арада орман шымылдығын орынсыз көп сиретiп жiберген жағдайда топырақтың құрғап қалу қатері аса зор болатын жаңа жағдайлар ғана оған кiрмейдi, сондықтан негiзгі шымылдықтағы ағаштар әдетте кесiлмейдi.

1) аралас қарағайлы-жапырақты талдарда жарықтандыру шөп тектес өсiмдiктер сиреп кетiп, қарағайдың басты бәсекелесі жапырақты ағаш тұқымдары болатын сәттен бастап жүргiзiледi. Орман өсу жағдайларына байланысты оны қарағайдың орташа биiктiгi 2-2,5 м болатын 5-15 жас мөлшерiнде тағайындайды. Күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу қарағай ағаштарының бойлап өсуi нашарлай бастаған уақыттан бастап айқындалады.
Жарықтандыру 40%-дан астам мөлшерде жапырақты ағаш тұқымдары бар қалың өскен талдарда 5-8 жастан және орман шымылдығы 0,7-0,8-ден астам мөлшерде жанасқан жағдайда 11-13 жастан басталады. Жапырақты ағаш тұқымдары 20-40% мөлшерде болған жағдайда майысып өскен талдарда оны 13-15 жаста өткiзедi.
Қарағай ағаштарының мөлшерi жеткiлiксiз болған жағдайда (ұшарбасының жанасуы 0,5-0,6-дан аз) және олар қатты зардап шеккенде жарықтандыруды орман жолақтарымен немесе әр тұстан ойып-ойып өткiзедi. Бұл жағдайда тұқымдықтар болған жағдайда алқаптарға қосымша қарағай отырғызу үшін жапырақты орман шымылдығын қарағайдың өз тұқымын өзi шашуын туғызу үшiн ұшарбасының жанасуын 50 пайызға дейiн сирету, немесе табиғи түлеп өсуiне жәрдемдесу шараларын жүргiзу, немесе жекелеген орман дақылдарын отырғызу керек.
Жарықтандыру, егер талдар iшiнде қарағай таза тұрақты топтар күйінде өсiп тұрса және алаңда бiркелкi орналастырылған болса, сондай-ақ орман шымылдығының жанасуы 0,7 және одан кем екпелерде жүргiзiлмейдi;

2) тазарту ең алдымен жарықтандыру дер кезiнде жүргiзілмеген және қарағай ағаштары орынсыз көп зардап шеккен аралас екпелерде жүргiзiледi. 25 жасқа дейiн жүйелi күтiм жасалмаған осындай екпелерде, бiрiншi кезекте, қарағай ағаштарының өмiршеңдік деңгейi және олардың негiзiнде қарағай басым екпелер қалыптастыру мүмкiндiгi анықталады. Егер мұндай екпелердi қалыптастыру мүмкiн болмаса, қайта жаңарту iс-шаралары белгіленедi немесе жапырақты ағаш екпелерi қалыптастырылады.
Ал күтiп-баптау жүйелi түрде жүргiзiлiп тұрған жағдайда аралас қарағайлы екпелерде тазарту осы Ереженiң 102-тармағының ұсынымдарына сәйкес жүргiзiледi;

3) аралас қарағайлы екпелерде сирету жұмысын жүргiзу кезiнде қарағайдың ең таңдаулы ағаштары және басқа тұқымдардың қажеттi қоспасы құрамда сақталып қалады, олардың алаң бойынша бiркелкi орналастырылуы қамтамасыз етіледi. Нашар және дер кезiнде жиналмаған ағаштар, сондай-ақ жапырақты ағаш тұқымдарының артық қоспасы кесіледi. Қайталама сирету екпелерде қарағайды жапырақты ағаштар тұқымдары басып кету фактісi орын алғанда немесе бойлап өспей қалған ағаштардың көп мөлшерi болғанда тағайындалады;

Қалдырылатын ағаштар арасындағы орташа қашықтық тазарту кезiнде сүрекдiңнiң орташа биiктiгiнiң 1/4, ал сирету және өтпелi кесу кезiнде - 1/5 болуы тиiс.
Аралас қарағайлы екпелерде кесудiң барлық түрiн өткiзу кезiнде бiрiншi кезекте көктерек, ал содан соң қайың ағаштары кесiледi. Күтiп-баптау мақсатында жүйелi түрде кесу кезiнде жапырақты ағаштар қоспасы мүмкiндiгiнше екiншi қабатқа көшiріледi.
Құмайт топырақтарда көктеректiң өсуiнiң бiрқатар жағдайлары қарағайдың таралуына жәрдемдеседі, сондықтан оны кесу қалыптасқан тұрақты қарағай биотоптарын жарықтандыру мақсатында ғана жүргізілуге тиiс.

Жапырақты ағаш екпелерiнде күтiп-баптау мақсатында кесу қарқындылығы қарағай екпелерi үшiн күтiп-баптау мақсатында кесу көрсеткiштерi бойынша (10 және 11-кестелер) және осы Ереженiң 125, 126-тармақтарында баяндалған тау жағдайында күтiп-баптау мақсатында кесу ерекшелiктерi ескеріле отырып айқындалады.

Кесуге учаскелер iрiктеу кезiнде жолдарға жақын маңда және келiп-кетуге оңай жерлерде орналасқан тау беткейлерiнiң төменгі бөлiктерiндегі самырсынның талдары мен орта жастағы екпелерiне айрықша назар аударылады;

3) самырсын ормандарында күтiп-баптау мақсатында кесудi жүргiзу кезiнде әсiресе шөп қабатының өсiп-өну қаупi бар тау беткейлерiнiң төменгi бөлiгiнде "саңылаулардың" пайда болуына жол бермей, бiрнеше ұрпақтан тұратын әртүрлі жастағы екпелердiң қалыптасуына ұмтылу керек. Самырсын ағаштары жуан, кең көлемдi және төмен иiлген ұшарбасын қалыптастыруы үшін оларға емiн-еркiн өсiп тұру жағдайдың қалыптастыру да мiндетті шарт болып табылады;

4) жапырақты ағаш тұқымдарының шымылдығы астында екiншi қабатта орналасқан шырша және майқарағай жас шыбықтарында жапырақты ағаштар қоспасымен қылқан жапырақты екпелер қалыптастыру мақсатында тазарту кезiнде зардап шеккен, құрып бара жатқан және зақымданған ағаштар есебiнен шырша мен майқарағайдың жоғарғы шымылдығын, сондай-ақ олардың қалың биотоптарын қатты сирету жүргiзiледi;

5) аралас екпелерде шырша мен майқарағайдың өсуi үшiн оңтайлы жағдайларға қарқындылығы күштi дәліздік (алқаптық) күтiп-баптау кезiнде қол жеткiзiледi. Бұл ретте жоғарғы шымылдық ағашының биiктігіне тең ендi алқапта жапырақты ағаш тұқымдары кесiледi, ал ауру және зақымданған ағаштардан басқа барлық қылқан жапырақты ағаштар және жапырақты ағаштардың таңдаулы үлгiлерi сақталады.
Күтiп-бапталатын белдеулер арасында енi дәл осындай күтiп-бапталмайтын белдеулер қалдырылады, оларда күтiп-баптау қайталама тазарту кезiнде жүргiзiледi;

6) таза шырша және майқарағай екпелерiнде сирету негiзiнен желге төзiмдi екпелер қалыптастыру мақсатында жүргiзiледi. Жоғарғы шымылдықтың таңдаулы ағаштары сақталады. Екпелердiң жуандығы 0,8-ден төмендемеуге тиiс. Егер таза қалың екпелерде ағаш кесу бұдан бұрын жүргiзiлмесе, оларда сирету қарқынды жиiлiкпен жүргізiлмейдi, бiрақ жиi қайталанады;

8) жоғарғы шымылдығы жапырақты тұқымдардан және төменгісi шырша мен майқарағайдан тұратын күрделi екпелерде жапырақты тұқымдардың қатысуымен қылқанжапырақты екпелер қалыптастырылады. Жоғарғы қабатты сирету бүкiл аудан бойынша бiркелкi немесе басты тұқымдар шоғыр-шоғыр болып орналасқан жағдайда жеке топтармен жүргiзiледi. Бiр мезгілде бойлап өспей қалған, ауру және құрып бара жатқан ағаштарды шабу есебiнен басты тұқымдар қабатында да баяу қарқынды күтiп-баптау жүргiзiледi.
Ағаш шабудың қарқындылығы шырша мен майқарағайдың күйзелiске ұшырау дәрежесіне байланысты. Аз күйзелiске ұшыраған жағдайда қарқындылығы күштi ағаш кесу пайдаланылады;

Аралас екпелерде олар таңдаулы қылқан жапырақты ағаштарды күтiп-баптау мақсатын көздейдi. Жапырақты ағаш тұқымдарының қоспасы шабылады және екпе құрамында 2 бiрлiкке дейiн жеткiзiледi.
Жоғарғы қабатта жапырақты ағаш тұқымдары қатысатын күрделi екпелерде өтпелi ағаш кесу кезiнде шырша мен майқарағайдың таңдаулы ағаштарын баптап-күту жұмыстары жүргізiледi. Жапырақты ағаштар қоспасы екпе құрамында 2 бiрлiкке дейiн азайтылады. Бiр мезгiлде қайта жаңғыртуды қамтамасыз ету мақсатында майда тоғайларды сирету жүргізiледi.
Аралас және күрделi екпелерде екпелердiң жуандығын 0,7 кем мөлшерде төмендетуге жол берiлмейдi.

1) бұтақшалы қайың ормандарын қылқан жапырақты тұқымдар (қарағай, майқарағай және шырша) араласқан тұқымдық аралас және күрделi екпелерге көшiру мақсатында жүзеге асырылады. Қылқан жапырақты ағаш тұқымдарының өскiні мен шыбықтарының мөлшерiне және оларды алқап бойынша орналастыру сипатына байланысты күтiп-баптау мақсатында ағаш кесудiң бiркелкi, белдеулiк немесе шоғырлық тәсiлдерi қолданылады. Ойпат жерлерде өсетiн орманды дала аймағының шоқ ағашты қайындықтарында күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу де желдiң өтiн азайту жолымен олардың астындағы учаскелердi тұщыландыруға олардың ықпалын күшейту мақсатында пайдаланылады (жоғарғы әдiспен), ал қалған шоқ ағашты қайыңдықтарда керiсiнше оларды қардың бiркелкi бөлiнуiне жәрдемдесетiн екпелердiң жел өтiне ұшырауын күшейту жолымен (төменгi әдiспен) олардың қорғаныштық мәнiн күшейту мақсатында пайдаланады;

Қарағай, шырша мен майқарағай араласқан қайың талдарында жарықтандыруды басты және неғұрлым бағалы тұқымдардың (оларды таза биотоптар күйiнде қалдырған жөн) қатысуын ұлғайту және ауру, өспей қалған, зақымданған және нашар бұтақшалы қайың ағаштарын, сондай-ақ қылқан жапырақты ағаш тұқымдарының көлегейлеп тастайтын ағаштарды жинау есебiнен екпелердiң қажет құрамын қалыптастыру үшiн пайдаланады;

3) тұқымдық және бұтақшалы қайың шыбықтарында тазарту артық жиiлiктi жою, бұтақшалардың кесiлген түбiрде бiркелкi орналасуын қамтамасыз ету және мүмкiндiгiнше тұқымнан өсiп-өнген ағаштар iшiнен таңдаулы нұсқаларды одан әрi өсiру үшiн iріктеп алу мақсатында жүргiзiледi. Оларда қылқан жапырақты және басқа да бағалы тұқымды ағаштардың қоспасын арттыруға бағытталған екпелер құрамын да күтiп-баптау одан әрi жалғасады.
Орман дақылдарында қайың 1 гектарда 6-8 мың дана болған жағдайда алғашқы ағаш кесудi өткiзу кезiнде қордың 15-25 пайызын және бар ағаштардың 20-30 пайызын таңдап алу керек;

Аралас екпелерде таңдаулы ағаштар қайыңнан да, қоспасы екпе құрамында болуы қажет басқа тұқымдардан да iрiктеп алынады.
Өмiршең қылқан жапырақты өскiннiң жеткiлiктi мөлшерi болған жағдайда сирету арқылы қылқан жапырақты ағаш тұқымдарынан екiншi қабат қалыптастырылады, ал жоғарғы қайың шымылдығы көп мөлшерде сиретiледi, бiрақ екпенiң жуандығы 0,7-ден кем мөлшерге төмендетiлмейдi;

5) өтпелi кесу қайың екпелерiнде сиретуге ұқсас жүргiзiледi. Таза қайың ормандарында өтпелi кесу кезiнде қайыңның таңдаулы тұқымдық және бұтақшалы ағаштарын күтiп-баптау жалғаса бередi. Аралас қайың ормандарында таңдаулы ағаштар сонымен бiрге екпе құрамына қатысуы жөн болатын қылқан жапырақты және басқа да бағалы тұқымдар iшiнен iрiктеп алынады. Өсiп тұрған майда тоғай күтіп-баптау кезiнде сақталады, ал қажет болған жағдайда - жасартылады.

1) сүрекдiңдердi сауықтыру және таза көктерек тоғайларын қылқан жапырақты ағаш тұқымдары қатысатын аралас екпелерге ауыстыру мақсатында барлық қылқанжапырақты ағаштарды және өзегiн шiрiк шалмаған таңдаулы көктерек дарақтарын қалдыру және ауру, бойлап өспей қалған үлгілерiн жинау жолымен жүзеге асырылады;

2) жарықтандыру қарағаймен және балқарағаймен араласқан көктерек екпелерiнде ғана жүргiзiледi. Оларды жүргiзу кезiнде қажет тұқымдарды күйзелiске ұшыраудан барынша жарықтандыру үшiн екпелер жоғары қарқынмен бiркелкi сиретіледi. Зақымданған бойлап өспей қалған қисық өскен және ұшарбасы көп, бағалы тұқымдарды көлегейлеп тастайтын көктерек дарақтары шабылып, оның таңдаулы үлгiлерi қалдырылады;

3) таза көктерек екпелерiнде тазарту жүргiзілмейдi. Аралас көктерек екпелерiнде тазарту кезiнде қылқан жапырақты ағаш тұқымдарының және шаруашылық тұрғыдан бағалы жапырақты ағаш тұқымдарының қоспасын, сондай-ақ көктеректiң таңдаулы сау даналарын күтiп-баптау жұмысы жүргiзiледi. Бағалы тұқымдарды көлегейлеп тастайтын көктерек шабылады. Көктерек шымылдығы астында қылқан жапырақты ағаш тұқымдары өскiнiнiң жеткiлiктi мөлшерi болған жағдайда осы шыбықтарды қылқан жапырақты-жапырақты екпелерге ауыстыру мақсатында көктерек шымылдығын қатты сирету жүргізiледi;

4) аралас және таза көктерек екпелерiнде сирету жүргiзу кезiнде күтiп-баптау бағалы тұқымдар мен көктеректiң таңдаулы ағаштарына жасалады. Таңдаулы ағаштар ретiнде діңнiң пiшiнi жақсы өсу сыныбы I-II көктерек ағаштары iрiктеп алынады. 1 гектар жерге алаң бойынша бiркелкi орналастырылған 3000-3200-ден аспайтын мөлшерде таңдаулы ағаштар қалдырылады;

Таза көктерек екпелерiнде өтпелi ағаш кесу кезiнде көктеректiң таңдаулы ағаштарын, аралас екпелерде - бағалы тұқымдардың қоспасын және көктеректiң таңдаулы ағаштарын күтiп-баптау жалғаса бередi.

2) бұдан бұрын күтіп-баптау жүргізiлмеген, жоғарғы шымылдығы екiншi дәрежелi тұқымдардан (ақтерек, терек, қаратерек, ақтал) тұратын, жоғары дәрежеде пiсiп-жетілген жалпақ жапырақты ағаш тұқымдары (10-20 жыл) қатысатын шыбықтарда жоғарғы шымылдықты сирету оның қабысуын 0,4-0,5-ке дейiн төмендетiп жүргізiледi;

3) шегiршiн екпелерiнде таңдаулы ағаштарды iрiктеу кезiнде тұқымдық даналарға, ал өскiндiк екпелерде - жақсы тамырланған және дiңi мен ұшар басының пiшiнi таңдаулы ағаштарға артықшылық берiледi. Бұтақшаның ұясы сиретiледi. Айырланған, қисық өскен, ұшарбасы тым қоюланған және жуан бұтақтары бар, ұзақ тұрып қалған және орнықсыз (түбiрiнде биiк тұрған) дарақтар аластатылады.
Ағаш кесу мүмкiндігінше вегетациялық кезеңнiң бас кезiнде жүргізiледi. Шегіршiннiң тiршiлiк етуге қабiлеттi даналарының жеткiлiктi мөлшерi жоқ шыбықтарда (өсiмдiктердiң көпшiлiгінде ұшарбастар тым нашар дамыған және олардың ұшарбастары қурап бара жатқан жағдайда) күтiп-баптау мақсатында ағаш кесудi жоғарғы шымылдық тұқымдарынан екпелер қалыптастыруға бағдар ұстану керек.

3) едәуір мөлшерде талдар қатысатын қаратерек пен ақтерек екпелерiнде тазарту негізiнен соңғыларын жинау есебiнен жүргiзiледi. Шыбықтарда таңдаулы ағаштарды iрiктеу кезiнде тұқымдық даналарға артықшылық берiледi. Бойлап өспей қалған, ауру және дiңiнiң пiшiнi нашар ағаштар аластатуға жатады. Сау ағаштар iшiндегi басқа ағаш тұқымдарының қоспасы сақталады;

Оларда күтіп-баптау мақсатында ағаш кесудi 4-5 жылда қайталай отырып 5 жастан 20 жасқа дейiн жүргiзу керек, өйткенi 20 жастан асқан екпелерде олар ерекше нәтиже бере қоймайды.

2) тазарту ағаштардың ұшарбастары қосыла бастайтын және олар биiктiгi бойынша айырмашылыққа ұшырайтын 6-10 жаста жүргiзіледi. Бұл ретте бойы өспей қалған ағаштар аластатылады. Ақталдың тұқымдық дарақтары сақталып оларды көлегейлеп тастаған өскіндерден босатылады. Бұтақшалы ақтал екпелерiнде бұтақшалар тым көбейiп кеткен жағдайда оны сирету бар дiндер санының 50 пайызына дейiн жинай отырып жүргiзiледi.
Ақтал дақылдарында тазарту табиғи жас шыбықтардағы сияқты жүргiзiледi;

3) ақталдың тұқымдық сүрекдiңдерiнде сирету 11-15 жаста жүргізiледi. Оларды жүргiзу кезiнде бойлап өспей қалған, кеуiп бара жатқан, дiнi мен ұшарбасының пiшiнi нашар ағаштар аластатылады, ал бұтақшалы екпелерде - бұтақшаның қалың ұялары сиретiледi және бар тұқымдық ақталды күтiп-баптау жалғаса бередi;

Күтiп-баптау мақсатында белгiлi бiр түрдi кесудi қайталау әдетте қажет етiлмейдi.

Грек жаңғағы екпелерiнде күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу мынадай тәртiппен жүзеге асырылады:

3) грек жаңғағы екпелерiнде күтіп-баптау мақсатында ағаш кесудiң келесi кезеңiнде ағаштарда жақсы дамыған ұшарбастар қалыптастыруға және олардың жемiс беруi үшiн барынша толық жағдай жасауға күш жұмсалып, кесу ұшарбастардың 0,6 және одан жоғары мөлшерде түйiсуi жағдайында жүргiзiледi. Бiр гектарға қалдырылатын ағаштар саны екпелердiң мынадай өлшемдерiне бағдар ұстана отырып, олардың нақты биiктеп өсуi бойынша белгiленедi:
Ор­та­ша биiк­ті­гі, м
2
3
4
5
6
0,6 жу­анды­ғы жағ­дай-
ын­да қал­ды­ры­ла­тын
дiң­дер са­ны
966
534
365
222
149
0,4 жу­анды­ғы жағ­дай-
ын­да қал­ды­ры­ла­тын
дiн­дер са­ны
645
354
205
197
98
кестесінің жалғасы:
Ор­та­ша биiк­ті­гі, м
8
10
12
14
16
0,6 жу­анды­ғы жағ­дай-
ын­да қал­ды­ры­ла­тын
дiң­дер са­ны
113
71
50
36
27
0,4 жу­анды­ғы жағ­дай-
ын­да қал­ды­ры­ла­тын
дiн­дер са­ны
78
47
33
24
19

4) ағаш кесудiң әрбiр кезеңi кезінде грек жаңғағы екпелерiнiң түйiсуiн кесу айналымының кезеңiн ескере отырып қалыптастыру керек, өйткенi келесi кесу сәтiне қарай ол 0,6-дан көп болмауға тиiс, ал кесуден кейiн 0,4-тен төмендемеуi тиiс. Күтiп-баптаудың кезеңдiлiгi екпелердiң 8 метрге дейiнгi орташа биiктiгiн 1 метрге, ал кейiннен - 2 метрге көбейту үшiн қажет кезеңге тең кезеңділiк қабылданады. Күтiп-баптау мақсатында ағаш кесудiң соңғы тәсiлi ұшарбастардың түйiсуi күтiп-баптаудан кейiн 0,4-ке, ал 1 гектардағы ағаштар саны 40 данаға жеткiзiлетiн екпелердiң орташа биiктігі 14-15 метр болуы жағдайында жүргiзiледi.
Күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу дер кезiнде жүргiзiлмеген екпелерде қалдырылатын ағаштар саны ағаш шымылдығының тиiстi дәрежеде түйiсуiн қамтамасыз ету үшiн көбейтіледi;

5) грек жаңғағы ағаштарын шабу негiзiнен ағаш шымылдығының төменгi бөлігiнде жүргізiледi. Ұшарбастары өте жақсы дамыған, биiк өскен, шаруашылық жағынан бағалы тұқымдары бар, мол жемiс беретiн, аурулар мен зиянкестерге қарсы төзімді дарақтар қалдырылады. 1 гектардағы 40-80 дана мөлшердегi таңдаулы ағаштар жер бетiнен 1,3 метр биiктiкте бояумен белгiленедi, оларда 1,5 метр биiктiкке дейiн дiңi тазартылады, сынған және зақымданған бұталары алып тасталады;

6) грек жаңғағының екпелерiнде күтiп-баптау мақсатында ағаш кесудi жүргiзу қатар аралықтардағы және дiң айналасындағы топырақты күтiп-баптаумен және кесiлген ағаштардың түбiрлерiнен шығатын бұтақшаларды кесiп тастаумен ұштастырылады. Таңдаулы ағаштардың ұшарбастарын күтіп-баптау және олардың дiңдерiн қалыптастыру бақ үлгісiндегі дақылдарда жүргiзiлетiн жұмыстарға ұқсас жағдайда жүзеге асырылады.

125. Тау ормандарында күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу олардың сапалық жай-күйiн арттыруға, қорғаныштық, эрозияға қарсы және суды реттеушілік маңыздарын сақтауға және жақсартуға бағытталған. Ол баурайлардың құламалылығы мен экспозицияларын, сүрекдiңнiң жуандығын және топырақтың төзiмдiлігін ескере отырып жүргізiледi. Онда тамыр жүйесi мен ұшарбасы жақсы дамыған төзiмдi ағаштардан тұратын әртүрлi жастағы және аралас екпелер құруға мүмкiндiгiнше ұмтылу керек. Тау ормандарында күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу кезiнде шағын тоғайлар сақталады және жасарту мақсатында ғана сиретiледi.

Құламалылығы 10 о дейiн барлық баурайларда және топырағының қуаттылығы жеткiлiктi (70 см астам) құламалылығы 20 о дейiн солтүстiк баурайларда күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу жазық жерлердегi ормандардың осындай екпелерiндегi ағаш кесу сияқты жүргiзiледi.
Күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу жүргiзiлгеннен кейiн екпелердiң қалдырылатын бөлiгiнiң жуандығын мына мөлшерден төмендетуге жол берiлмейдi:
солтүстік экспозициялардың 20 о -қа дейiнгi баурайларында - 0,7;
оңтүстік экспозициялардың 20 о -қа дейiнгi баурайларында - 0,8;
солтүстік экспозициялардың 20 о -тан асатын баурайларында - 0,8;
оңтүстік экспозициялардың 20 о -тан асатын баурайларында - 0,9.
Төзiмдiлiгi нашар топырақтарда (құмайт және құмды) және көшкiн болатын учаскелерде күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу құлап қалуы мүмкiн жекелеген қисайған ағаштары шабумен ғана шектеледi.
Аралас шыбықтарда басты тұқымдарды екiншi дәрежелi тұқымдар көлегейлеп тастайтын кезде соңғыларының түйiсуiн солтүстiк экспозициялардың құламалығы 20 о -қа дейiнгi баурайларында - 0,5-ке дейiн, оңтүстiк экспозицияларда - 0,6-ға дейiн, солтүстiк экспозициялардың құламалығы 21-30 о -қа дейiнгi баурайларында - 0,6-ға дейiн, оңтүстік экспозицияларда - 0,7-ге дейiн төмендетуге жол берiледi.
Оңтүстік экспозициялардың баурайларында өтпелi ағаш кесу таза екпелерде жуандығы 1,0 болған жағдайда ғана жүргiзiледi.
Баурайлар құламалығы 30 о асатын барлық экспозициялардың баурайларында сирету мен өтпелi кесу, құрып бара жатқан ағаштарды шабуды қоспағанда, белгiленбейдi.

127. Орман генетикалық резерваттары мен мемлекеттiк орман табиғат ескерткiштерiн қоса алғанда, ғылыми маңызы бар орман учаскелерiнде және тұрақты сынақ алаңдары орналасқан орман учаскелерiнде күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу жүргiзiлмейдi. Мұндай учаскелердiң айналасында қорғаныштық аймақтар құрылады, ал олардың өздерi ұқыпты күзетуге жатады.

128. Көне және эндемикалық тұқымдары бар, өнiмдiлiгі мен гендiк қасиеттерi бойынша бiрегей сирек кездесетiн ерекше құнды орман алаптары мен ерекше қорғаныштық учаскелердiң ормандарына байланысты оларды күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу олардың өсiп-өнуi және табиғи қайта жаңғыруы үшiн жайлы жағдайлар жасауды көздейдi. Олар екiншi дәрежелi тұқымдардың ерекше құнды орман учаскелерiне терiс әсер етуiн болдырмауға және олардың орнықтылығын сақтауға тиiс.

129. Жаңғақ кәсiпшiлiгі аймақтарында және орман жемiс екпелерiнде, әдетте, оларды қалыптастыру үшiн ең жоғары және ұзақ уақытқа жемiс салу үшiн қолайлы жағдай туғызу мақсатында учаске алаңы бойынша ағаш шымылдығының болымсыз тұтасқан және тегіс орналасқан сүрекдiңнiң таза немесе болар-болмас араласқан екiншi дәрежелi тұқымдары қолданылады. Осындай екпелердiң түрлерiн қалыптастыру үшiн негізiнен мақсатты ағаш тұқымдарын күтiп-баптау арқылы бiркелкi сирету әдiсi қолданылады.

130. Мемлекеттік орман жолақтарында күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу олардың орналасқан жерi мен жай-күйін ескере отырып жүргізiледі және олардың төзiмдiлігі мен тиiмдiлiгін арттыруға бағытталады. Су айрығының жолақтарында олардың cу реттегiш қасиеттерін күшейту үшiн жүргізiледi. Күтiп-баптау тұқымдардың өзара әсерi ескерiле отырып, екпе шымылдығының барлық бөлiктерiнде жүргiзiледi. 0,7-0,6 аспайтын ағаш кесудің тәсiлiнде екпелердiң тұйықталуын төмендетуге жол берiлмейдi.
Жер үсті ағыстарын жер астына ауыстыру және эрозиялық процестердiң алдын алу мақсатында өзен аңғарларындағы тік жар қабатының жағалауындағы алқаптарда күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу тұтасуы 0,8-0,7 кем болмайтын екпелердi қалыптастыру үшiн жүргiзіледi.
Құм баурайының шымылдығында гидрологиялық жағдайлардың ерекшелiктерi мен минералдық қоректiлiктiң жеткiлiксiздігін ескеру қажет. Осындай алқаптарда күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу кезiнде ағаш шымылдығындағы өскiндер мен 0,6 кем болмайтын екпелердiң тұтасуын мiндетті түрде сақтау қажет.

131. Жоғары рекреациялық жүктемені алып жүретiн әрi эстетикалық және орташа қорғаныштық маңызы бар қалалық ормандар мен орман парктерiнде күтіп-баптау мақсатында ағаш кесу халықтың өмiр сүруi үшiн қолайлы ортаны сақтауға, мәдени-сауықтыру және спорттық iс-шараларды жүргiзуге бағытталған неғұрлым төзiмдi, ұзақ жасайтын, әсемдiк екпелер мен орман ландшафтарын қалыптастыруды көздейтiн жеке жобалар бойынша жүргiзiледi.

133. Елдi мекендер мен емдеу-сауықтыру мекемелерiнiң жасыл аймақтарында күтiп баптау мақсатында ағаш кесу ормандардың рекреациялық жүктемесiне төзiмдiлердi өсiруге бағытталған. Оларды жүргізу кезiнде мүмкіндігінше жапырақты тұқымдардың (2-3 бiрлiкке дейін) қоспасын сақтау және өрт пайда болған жағдайда төменгі жақтағы өрттің жоғарыға көшу ықтималдығын азайту мақсатында ұшарбасы төмен түскен ағаштарды тазартқан жөн.

134. Эрозияға қарсы ормандарда күтіп-баптау мақсатында ағаш кесу табиғи процестер барысында олардың функционалдық құндылығы нашарлаған жағдайда ғана жүргiзiледi. Ағаш кесу режимi мен оларды жүргiзу тәсiлдерi тамыр жүйесi мықты әртүрлі жастағы, жуандығы жоғары (жуандығы 0,7-0,8) және аралас екпелердiң қажеттiлігін негізге ала отырып анықталады. Мұндай екпелерде күтiп-баптау мақсатында ағаш кесуден сүректi сүйреу және тасу тек қысқы кезеңде ғана жүргізiледi.

135. Өзендер, көлдер, су қоймалары, арналар және басқа да су объектiлерi жағалауларындағы ормандардың тыйым салынған алқаптарында күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу аласа ағаштар түрiндегі бұталары бар, топырақтың жоғарғы қабатын тек бұзылудан сақтап қана қоймай, сондай-ақ тиiстi дәрежеде су қорғаныштық және реттеуiш рөлiн атқаруға қабiлеттi төзiмдi және көп жағдайда аралас екпелердi өсiруге бағытталған. Оларды жүргiзу кезiнде екпелердiң тұйықталуын 0,7-0,8-ден төмендетуге жол берiлмейдi.
Өзендер, көлдер және басқа да су қоймаларының жағалауларындағы алқаптарда күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу жер үсті ағыстарын топырақ арасына ауыстыруға қабiлеттi жуандығы жоғары сүрекдiңдердi қалыптастыруға бағытталған.
Мұндай ормандарда күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу мен сүректi сүйреу жер асты қатқан қысқы кезеңде басымырақ жүргiзiледi.

136. Халықаралық және республикалық маңызы бар жалпы пайдаланымдағы темiр жол және автомобиль жолдарының, магистральды өткiзгіш құбырлары мен басқа да желiлiк құрылыстар жолақтарындағы қорғаныштық екпелерде күтiп-баптау мақсатында ағаш кесу осы объектiлердi қолайсыз табиғи құбылыстардан қорғауды күшейту, қоршаған ортаның ластануын және тұрғылықты халыққа олардың шулы әсерiн азайту мақсатында жүргізiледi. Олар күрделi нысандағы аралас екпелердi отырғызуға бағытталған. Қардың бiркелкi төселуi мен қар басуды болдырмау үшiн бұл екпелердiң жоғарғы шымылдығы 0,6-0,7 жуандыққа дейiн сиретiледi, ал түктенетiн және топырақ қорғаныштық бұталар олардың толық тұйықталуы кезiнде 50 пайызға дейiн бiркелкi сиретiледi. Жолға жанасқан енi 25-30 м орман пұшпағындағы технологиялық дәлiздердi кесуге жол берiлмейдi.

138. Аграрлық мелиоративтiк екпелерде (дала қорғаныштық орман жолақтары мен басқа да қорғаныштық екпелер) күтiм жасау мақсатында ағаш кесу олардың бағытын ескере отырып және олардың мелиоративтiк маңыздылығын күшейту мақсатында жүргiзiледi. Олардың негізiнде орман белдеулерiнде жолақтардың мынадай құрылымдары құрылады әрі қолданады:

1) жел соғатын жолақтар - далада қарды бiркелкi бөлу үшiн. Оларда дiңдердiң және жолақтың жер үстіндегi 1,5 метрлiк бөлігінiң арасындағы ашық жер көлемi 60-70 пайызды, ұшарбасы арасында - 15 пайызды құрайды. Мұндай жолақтарда қардың орташа биiктiгi қыс маусымының аяғында 80-90 см дейiн, ал қар шлейфінің жалпы ұзындығы ағаш биiктігiнiң 30 және одан көбіне дейiн жетедi;

2) өрнектелген - қатты желдер мен шаң дауылдарының терiс ықпалын әлсiрету үшiн. Оларда бүкiл профилi бойынша ашық жерлер көлемi (дiңдер мен ұшарбасы арасында) 25-35 пайызды құрайды. Мұндай жолақтарда қардың орташа биiктігі 90-140 см дейiн және қар жалының жалпы ұзындығы ағаш биiктігінің 15-29 дейiн жетедi;

140. Бiрiншi кезеңде күтім жасау мақсатында ағаш кесу ұшар басының жанасу сәтiнен бастап басталады және басты тұқымдардың өсу жағдайын жақсартуға, оларды кедергі келтiретiн тұқымдар мен бұталардан босатуға бағытталады. Топырақ-климаттық жағдайға байланысты бұталардың 25%-дан 50%-ға дейiнi кесiледi. Бұталардың қалған бөлiгiн кесу жолақтың байқалған құрылымына байланысты олардың өсiмiне қарай жүргiзiледi. Бiрiншi кезеңнiң соңына қарай 2500-4000, ал қою қызғылт топырақтарда - 1 гектарға 1500-2500 ағаш қалдырылады.

141. Екiншi кезеңде күтім жасау мақсатында ағаш кесудi жүргізу кезiнде басты тұқымдарға күтiм жасау жүргізiледi және тиiстi қар бөлу қасиеттерi бар дала қорғаныштық жолақтың нақты құрылымы қалыптастырылады. Бұл ретте құрғап қалған, ауруға ұшыраған, бүлiнген, кеуіп бара жатқан ағаштар, сондай-ақ басты тұқымдардың өсуiне кедергi келтiретiн өсiмтал тұқымдардың сау ағаштары кесiледi. 1 гектарға 2000-3000, ал қою қызғылт топырақтарда - 1500-2000 ағаш қалдырылады.
Жел соғатын құрылымы бар жолақты құру кезiнде басты тұқымдарға терiс әсерiн тигізетiн барлық бұталар кесiледi.
Көлеңкелi-сүрек түрiндегi биiктiгі 1 м және бұталы-сүрек түріндегі биiктiгі 1,5 м орман жолақтарындағы барлық ағаштардың бүйiр бұталарын кесу жүргiзiледi. Бұл кезеңде жел соғатын жолақтар ұшар басы мен дiңдердегi жарық түсiру мөлшерiне бойынша, сондай-ақ қар бөлу қасиеттерi бойынша қалыптастырылады. Ол арқылы күтiм жасаудың қайталанушылығы және оның қарқындылығы реттеледi.
Өрнектелген құрылым жолақтарын қалыптастыру кезiнде бұталардың жартысына дерлігі жолақтың ұзындығы бойынша бiркелкі кесiледi, ал бұталардың қалған жартысы бiртiндеп жасартылады. Биiктiгi 1,0-1,5 м ағаш бөлiктерiнiң бүйiр бұтақтарын кесу жүргiзiледi. Сүрек шымылдығының ұшар басының тұйықталуы жарық түсіру мөлшерiмен және қар бөлу сипатымен реттеледi. Екпелердiң құрамына кiретiн жемiс ағаштарының ұшар бастарын жемiс салуын арттыру мақсатында сиреткен жөн.

142. Yшiнші кезеңде күтiм жасау мақсатында ағаш кесу жолақтың қажеттi құрылымын, өмiршеңдiгін және ұзақ жасауын сақтауды қамтамасыз етедi. Жолақтардың барлық құрылымында күтiм жасау мақсатында ағаш кесудi жүргізу кезiнде кеуіп бара жатқан, ауруға ұшыраған, бүлінген, басты тұқымдарға кедергі келтiретiн қатты әлсiреген ағаштар кесіледi. Шамамен 1500-2000, ал қою қызғылт топырақтарда 1 гектарға - 1000-1500 ағаштар қалдырылады. Осы кезеңде жолақтарда ағаштардың ұшар басының тұйықталуын 0,7-0,8-ден төмендетуге жол берiлмейдi.
Жел соғатын құрылым жолағында және оның айналасында қардың көп мөлшерде жиналуын болдырмау мақсатында күтім жасау мақсатындағы ағаш кесу кезiнде шеткi қатарларда орналасқан ағаштардың биiктiгi
2 м дейiнгі бұталары кесiледi.
Өрнектелген және жел соғатын құрылым жолақтарында үшіншi кезеңде оларды жасарту мақсатында бұталарды бiртiндеп кесу жалғасады.

143. Эрозияға қарсы, су реттегіш және басқа да қорғаныштық екпелердi өсiру кезiнде күтiм жасау мақсатында ағаш кесу негiзiнен 0,8 кем болмайтын деңгейде сүрек шымылдығының тұйықталуын қолдау мақсатында жүргiзiледi. Ағаштардың төзiмдiлiгiн жоғарылатуға бағытталған, осындай алқаптардың шекараларында өсiрiлетiн екпелердiң шетіне күтiм жасау бiр уақытта жүргiзiледi.

144. Сай-сала мен жыра маңындағы орман жолақтары мен алқаптарда сай-саланың баурайын көлеңкелеу, топырақтың шайылуын болдырмау және күтiм жасау мақсатында ағаш кесу арқылы олардың қар жинақтау функцияларын сақтау мақсатында бұталар мен екiншi қатардағы тұқымдардан орман шетiн сақтай отырып, орман шымылдығының жоғары тұйықталуын қолданады.
Сай-сала мен жыра екпелерiнде күтiм жасау мақсатында ағаш кесу қалың ормандардағыдай жүргiзiледi.

146. Қылқан жапырақты екпелерде бұталарды кесу оның сапасын жақсартады және iскерлiк жоғары сортты сүректің шығуын жоғарылатады және жұмсақ жапырақты екпелерде iшкi шiрiктiң пайда болуының алдын алуға жәрдемдеседi, жабайы жемiс тұқымдарында, самырсын мен грек жаңғағында - жемiс берудi жақсартады, бұл негiзiнен орман шаруашылығы қарқынды жүргiзiлетiн аудандарда жүргiзiледi:

Тұқымдар (терек) қатарынан қураған бұтақтарды жою қадамен қаптау арқылы жүргiзiлуi мүмкiн;

147. Орман шетiне күтiм жасау олардың белдеулерiнiң шекаралық төзiмдiлiгiн жоғарылату мақсатында жүргізiледi. Олардың көмегімен халық аз қоныстанған аудандарға жақын ормандарда орман шекарасы ағаштарда екпелердiң жуандығын 0,4-0,5-ке дейiн сирету арқылы енi 5-10 м белдеуде төмен иiлген ұшарбастарын құру жолымен "жабылады" және халық тығыз қоныстанған аудандарға, жолдарға және аңыздық, сабан және құрғақ шөп қалдырылатын ауыл шаруашылық жерлерге жақын ормандарда дала өрттерiнiң орман өрттерiне ұласып кетуiнiң алдын алу үшiн, керiсiнше, шеткi ағаштардың ұшар бастары төмен иiлген олардың бұтақтарын кесу арқылы көтерiледi.

148. Аласа ағаштарға күтім жасау орман мен құнды тұқымдардың өскiндерiнiң өмiрiнде оның атқаратын рөлiне байланысты жүзеге асырылады. Анық терiс әсер туғызған жағдайда ол сиретiледi, толық немесе iшiнара кесiледi, оң әсерi кезiнде - сақталады. Бiрақ бұл шаралар аласа ағаштардың жалпы экологиялық функциялары мен жергiлiктi флора және фауна үшiн оның пайдасы ескерiле отырып жүргiзiледi.

149. Санитарлық мақсатта iрiктеп ағаш кесу орман қорғаныштық iс-шараларына жатады және ағаштардың iшiнен өсу мерзiмi аяқталған ағаштарды және орман аурулары мен зиянкестерiмен бүлiнгендерiн тазарту жолымен сүрекдiңдердi сауықтыруға бағытталған және алдағы уақытта күтiм жасау мақсатында ағаш кесудiң қарапайым түрлерiн жүргiзу жоспарланбаған шұғыл араласуды талап ететiн санитарлық жай-күйі кезiнде тағайындалады.

150. Санитарлық мақсатта iрiктеп ағаш кесу төзiмдiлiгiнен айрылған екпелерде жүргiзіледi, мұндай екпелерде табиғи түрде қурағанмен салыстырғанда зиянкестердiң жаңадан қоныстануы, кеуiп кетуі, қурауы, жел сұлатпа, дауыл құлатқан, қар басқан, қар жапқан, аурулармен зақымданған, діңдік зиянкестер қоныстанған және Ағаштардың санитарлық жай-күйiнiң шәкiлiне сәйкес анықталған жай-күйінің 1,6-дан 3,5-ке дейiн орташа өлшемдi баллы бар ағаштар өсуiн тоқтатқанға дейiнгi өзге де жолмен бүліну пайда болуының жоғарлауы байқалады.

151. Санитарлық мақсатта iрiктеп ағаш кесу екпелердiң тұтастығы мен төзiмдiлігінiң бұзылуына әкелмеуi тиiс. Олай болмаған жағдайда екпелер санитарлық мақсатта жаппай ағаш кесуге және қайта жаңғыртуға жатады. Санитарлық мақсатта iріктеп ағаш кескеннен кейiн екпелердiң жуандығы 0,5-тен төмен, ал шырша мен майқарағай екпелері үшiн 0,6-дан төмен болмауы тиiс. Қажет болған жағдайда орман патологиялық тексеру материалдарының негізiнде жуандығы одан әрi төмендетiлуi мүмкiн.
Гаузер қабық кемiргiшi мен микрофаг зақымдаған, жуандығының төмен болуы олардың табиғи жай-күйi болып табылатын екпелерде (арша, пiсте, сексеуiл және басқалары), сондай-ақ ландшафты ормандарда және Шренк шыршасының таулы ормандарында санитарлық мақсатта iрiктеп ағаш кесу кезiнде жуандықты 0,3-ке дейiн төмендетуге жол беріледі.

154. Өртпен, желмен, қармен мүлдем әлсiреген, орман игеру кезінде айтарлықтай бүлiнген ағаштар оларға дiңдiк зиянкестер қоныстанғанға және аурулармен зақымданғанға дейiн iрiктеуге жатады. Ірiктеп ағаш кесуге ағаштарды iрiктеу кезiнде ағаштың бүлiну (зақымдану) деңгейін, зиянкестер мен ауру қоздырғыштар биологиясының ерекшелiктерін басшылыққа алады.

155. Орман өрттерiнен кейiн санитарлық мақсатта ағаш кесуге ағаштарды iрiктеудi ұшар басының, дiңiнiң, түп табандарының отпен бүлiнуiн, ағаштардың жалпы жай-күйiн бағалай отырып жүргiзедi. Жас қарағайларда алғашқы екі жылда дiңдердегi күйiк биiктiгi (қабығы жұқа аймақтың төменгі бөлiгiнiң күйігі қауiптi), сондай-ақ құрғақ және өте құрғақ түрлерде - түп табандары мен тамыр мойындарының күюі (айналасының қауiптi деңгейi 75% немесе одан көп) ағаштардың тiршiлiк етуге бейiмдiлiгiнiң неғұрлым шынайы белгiлерi болып табылады. Балқарағай мен көктерек ұқсас сипатта бағаланады. От шалу салдарынан төзiмсiздеу шырша, қайың және майқарағай жалпы әлсiрейдi, келбетінен айрылады, қурайды. Өртеңдерде жедел ағаш кесуге құлаған ағаштар да жатады.
Санитарлық мақсатта iрiктеп ағаш кесуге ағаштар отпен бүлiнгеннен кейін шұғыл түрде кірісу қажет және кесуді көктемгi өртеңдерде - келесі жылдың 1 маусымына дейiн, ерте жазда - 1 тамызға дейін, кешiрек жазда және күзде - келесі жылдың 1 мамырына дейiн аяқтау қажет.

156. Жел сұлатқан ағаштарды тасу немесе сындыру кезiнде толық немесе iшiнара құлаған немесе сынған ағаштар тазартуға жатады; бұл ретте бүлінген орманды игеру мынадай мерзiмдерде аяқталуы тиiс: бүлiну қоңыр күзде және күзгі-көктемде болған кезде - 1 мамырға дейiн, көктемгi кезде - 1 шілдеге дейiн, ерте жаз кезiнде - 1 тамызға дейiн. Алаңы жағынан желсұлатқан және дауыл құлатқан көлемдi учаскелер ағаш кесу мерзімдерi мен кезектiлігін қадағалау арқылы өзгертiле отырып, 1-2 жылда игеріледі.

158. Дiңдiк зиянкестер қоныстанған ағаштарды iрiктеу өрттермен, жел сұлатқан, қар басқан, қурап қалған, шамадан тыс ылғалданған, өндiрiстiк қалдықтармен, қылқан жапырақ кемiргіш жәндіктермен, тамыр шiруiмен және басқа да қауiптi аурулармен, өзге де себептермен немесе себептер кешенiмен бүлiнген немесе әлсiреген екпелерде пайда болған олардың көбею ошақтарында жүргiзiледi.
Зиянкестер жаңадан қоныстанған ағаштарды iрiктеу, таңбалау және кесу кезiнде ағаштардың құруының түрлi типтері кезiнде зиянды жәндiктердiң қоныстануын сипаттайтын белгiлердi, cүpeк тұқымдары мен зиянкестер түрлерiнiң биологиялық ерекшелiктерiн, аймақтық және ауа райының жағдайын басшылыққа алады, бұл ретте қылқан жапырақты тұқымдарда қабық кемiргiштердiң қоныстануы жетекшi индикатор болып табылады.

Түбiр шiрiктерiнiң ошақтары болған, дiң зиянкестерiнiң саны көбейiп кеткен жағдайларда ауру ағаштарды iрiктеудi жәндiктердiң даму мерзімдерi олардың биологиясының ерекшелiктерi, аурулардың таралу жайы, ошақтың кезеңi ескеріле отырып, жаңадан отырғызылған ағаштарды iрiктеуге тұспа-тұс келтiредi.
Емен ағаштары мен басқа да жапырақты екпелердегі опенка ошақтарында санитарлық мақсатта iрiктеп ағаш кесу осылай жүргiзiледi.
Тамыр ауруы ошақтарында санитарлық мақсатта ірiктеп ағаш кесудi басқа да қорғаныштық және орман шаруашылығы iс-шараларымен ұштастыру, сондай-ақ ағаш кесу қарқындылығы әрбiр нақты жағдайға бойынша айқындалады.

160. Серянка - шайыр iсiгiмен зақымданған емен екпелерiнде бiрiншi кезекте аурулардың жоғарғы деңгейiмен зақымданған (ұшар басының төменгi бөлiгiндегi зақым дiңнiң айналасының 2/3 қамтиды), қылқан жапырақтары сарғайған, дiңдiк зиянкестер қоныстанған, сондай-ақ Крафт бойынша өсудiң IV-V сыныптарының әлсiреген ағаштары iрiктеп алынуы қажет. Екiншi кезекте шыңдары құрғақ ағаштар кесiледi. Бүлiнудiң бастапқы деңгейiндегі ұшар басы сиреген және қалыпты қылқан жапырақтары бар ағаштар қарағайдың аурумен одан әрi зақымдануына қарай кесiледi.

161. Тамыр микозасымен зақымданған емен ормандарында жай-күйі IV-VI санаттағы ағаштар, ал III-IV санаттағы шегiршiн ағаштарының голланд аурулары ошақтарындағы ағаштар тазартуға жатады. Ағаш кесудi күзгi-қысқы кезеңде жүргізген дұрыс, бұл ретте осы ағаштарды iрiктеу және таңбалау зиянкестер жаңадан қоныстанған ағаштарды iрiктеу уақытына келтiрiледі және оны Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2011 жылғы 23 желтоқсандағы № 1591 қаулысымен бекiтілген Ормандардағы  санитарлық қағидаларда айқындалған жәндiктердiң қауiптi түрлерiнiң биологиясын ескеретiн мерзiмдерде жүргiзедi.

163. Қылқан жапырақты және шаруашылық тұрғыдан құнды жапырақ тұқымдары дiңдердiң шiрiк ауруларына ұшыраған кезде жемiс беретін ағаштар кесуге жатады. Қуыстары бар өмiршең ағаштар (3-5 дана/га дейiн) пайдалы құстар мен аңдардың қоныстануына ықпал ету үшін қалдырылады. Сол сияқты қуыс ағаштар қалдырылады, егер орманның осы учаскесiнде олар анықталса қауiптi зиянкестердiң этномофаг - жәндiктердiң баспанасы ретiнде қызмет етедi.
Дiңдiк шiрiктермен бүлiнген көктерек, қайың және тал екпелерiнде санитарлық мақсатта iрiктеп ағаш кесу ағаштардың жалпы бүлiнуi 20%-дан аспайтын кезде ормандардың құнды учаскелерiнде (орман паркі шаруашылығы мен санитарлық-гигиеналық ормандар) ғана жүргізiледi. Ормандардың барлық топтарындағы бұл екпелер дiңдiк шiрiктермен айтарлықтай зақымданған кезде аса құнды тұқымдардың сүрекдiңiне айырбастала отырып, қайта жаңғыртуға жатады.

166. Механикалық жолмен бүлiнген ағаштар және тұяқты жануарлар бүлдiрген ағаштары бар екпелерде дiңдерi мен тамыр мойындарының жартысы және одан да көп мөлшерi зақымданған ағаштар (тамыр табандары бүлiнген кезде - олардың жер үстiндегi бөлiгiнiң жартысынан астамы), сүректiң шiрiкпен, мүйiздi кемiргiштермен немесе ағашты бүлдiретiн басқа да жәндiктермен бүліну белгiлерi бар, сондай-ақ сынған, құлаған, кеуіп бара жатқан және кеуiп қалған ағаштар кесуге жатады.

167. Шөлейт аймақтың тоғайлы ормандарында санитарлық мақсатта iрiктеп ағаш кесу ағаштардың 30%-на дейiн кеуiп кетуi және екпелердiң жуандығы 0,6-0,9 болған кезде жүргiзiледi. Осы ағаш кесуді жүргізу кезiнде ағаштың жуандығы 0,5-тен, ал тыйым салынған белдеулердегi өзендер жағалауы бойынша - 0,7-ден төмен болмауы тиіс. Тоғайлы ормандарды сауықтыруға бағытталған, зиянкестердi тікелей жоюға қатысты алдын алуды қамтитын неғұрлым тиiмдi iс-шара зиянкестер жаңадан қоныстанған ағаштарды iрiктеу болып табылады.
Тоғайларда ағаштарға зиянкестердiң қоныстануының негізгі белгілерi: өсiмінiң төмендеуi, өркендердің қысқаруы, жапырақтар көлемiнiң азаюы, ұшарбасының сиреуi болып табылады. Қосымша белгілері: мұртты қоңыз, зер қоңыз және дің ішіне жасырынатын басқа да зиянкестер құрттарының қабық астынан және сүректе жол салуы кезiнде шашылып түсетiн қоңыр түсті ұлпа; наманган және жиделік шұбар мұртты қоңыздар кемiретiн ағаш кертiктерi; ұзынша зер қоңыздардың жұмыртқа салатын қалпақшалары; зер қоңыздар (теректiк кiшкентай, туран-гилдік ұзынша және өзбекстандық), наманган мұртты қоңызы және басқалар қоныстанған кезде пайда болатын қабығы жарылған, қарайып кеткен және сөлi (бляхтар) ағып жатқан орындар.
Ағаштарды таңбалауды жәндiктер ағаштарға қоныстана салысымен бiрден бастау керек. Күнтiзбелiк мерзiмдер зиянкестер биологиясы басшылыққа ала отырып белгiленедi. Ағаштар кесу таңбаланғаннан кейiн 1-2 аптадан соң жүргiзiледi.

169. Таулы аймақтарда Шренк шыршалары екпелерiнде ашық сары, өткен жылда қылқан жапырақтары қарқынды түскен және селдiреген қабық кемiргiш ағаштар кесiледi. Жұмыстар күзде, қыста немесе ерте көктемде (наурыз, сәуiр) - зиянкестердiң жазда пайда болуына дейiн жүргізiледi. Оларды жүргiзу мерзімдерi ауа райы жағдайын, тік аймақтылықты және өзгелерiн ескере отырып нақтыланады.

171. Құндылығы төмен орман екпелерiн, сондай-ақ қорғаныштық, су сақтау және басқа да функцияларын жоғалтқан екпелердi қайта жаңғырту бойынша ағаш кесулер орман көмкерген жерлердi тиiмдi пайдалануға бағытталған және сол жерде өсiп тұрған сүрекдiңдi неғұрлым өнiмдi әрi екпелердiң осы учаскелерде өсу жағдайына айтарлықтай сәйкес келетiн жаңа ұрпағына айырбастауды бiлдiредi.
Қазақстан Республикасы Орман кодексінің 44-бабы 2-тармағының 1)-6) тармақшаларында аталған мемлекеттік орман қорының санаттарын қоспағанда, олар мемлекеттік экологиялық сараптаманың оң қорытындысы болған кезде тек уәкiлеттi органның рұқсаты бойынша жүргізiлуi мүмкiн мемлекеттiк орман қорының барлық санаттарында аталған кесулерді жүргiзуге жол беріледi.

172. Аталған кесулерді жүргiзудi қажет ететін ормандар алаңы негiзiнен кезектi орман орналастыру кезеңiнде анықталады. Қайта жаңғыртуға, әдеттегiдей, орманның өндiрістік (уақытша) типтерінің екпелерi, сондай-ақ түрлi себептермен бұзылған, ыдыраған, үлкен шаруашылық маңызы жоқ және өзiнiң қорғаныштық функцияларын толық орындаған, оларды одан әрi ұстау орынсыз болатын екпелер тағайындалады.
Құндылығы төмен екпелердi қайта жаңғырту арнайы дайындалған жоба бойынша жүзеге асырылады.

Құндылығы төмен екпелердi қайта жаңғырту жөнiндегі жұмыстардың көлемiн есепке алу кесiлген сүрек қоры сияқты алаңы бойынша да жүзеге асырылады.

177. Өзге де ағаш кесулер (санитарлық мақсатта жаппай ағаш кесу; су тораптарын, құбыр өткiзгiштердi, жолдар салумен байланысты орман алқаптарын тазарту; орман соқпақтарын салу, өртке қарсы жыралар жасау кезiнде; өтiмдi үйiндiлердi жинау) Қазақстан Республикасы Орман кодексiнiң 44-бабы 2-тармағының 1)-6) тармақшаларында санамаланған мемлекеттік орман қорының санаттарынан басқа, өзге де ағаш кесулерді жүргізуге мемлекеттік экологиялық сараптаманың оң қорытындысы болған кезде тек уәкiлетті органның рұқсаты бойынша жол берiлетін мемлекеттiк табиғи резерваттарды тұрақты дамыту аймақтарын қосқандағы мемлекеттiк орман қорының барлық санаттарында оларды жүргізу ережелерiне сәйкес жүргiзiледi.

178. Санитарлық мақсатта жаппай ағаш кесулер орман аурулары мен зиянкестерiнiң жаппай етек алуы, орман өрттерi немесе басқа да қолайсыз табиғи құбылыстар салдарынан олардың өсуi толық тоқтап қалған жағдайға дейiн зақымданған орманды тазарту мақсатында жүргізіледi және әрi олардың зардаптарын жоюға, әрi оларда орман дақылдарын отырғызу немесе олардың табиғи қайта жаңғыруына жәрдемдесу үшiн орман алқаптарын тазартуға бағытталған.

Санитарлық мақсатта ағаш кесу, егер қалған зақымданбаған екпелердiң жуандығы 0,2-нi құраса және одан төмен болса, жаппай кесу деп саналады.

180. Санитарлық мақсатта iрiктеп ағаш кесу екпелердi ендi сауықтыра алмайтын және екпелер жуандығының 0,5-тен төмендеп кетуiне әкеп соғатын кезде жас шамасына қарамастан санитарлық мақсатта жаппай ағаш кесу тағайындалады; шырша мен майқарағай екпелерi үшiн - 0,6-дан төмен (жiңiшкелiгi табиғи болмысы болып табылатын ағаш тұқымдары бұған қосылмайды).
Бүлiнген және әлсiреген, пiсiп-жетiлген екпелер олардың тiршiлiк ету қабiлетiнiң бұзылу дәрежесiне қарамастан бiрiншi кезекте кесуге тағайындалады. Мұндай ағаш кесу басты мақсатта ағаш кесу тәртiбiмен жүргiзiледi, оларды жүргiзу кезiнде зиянкестердiң қауiптi түрлерi мен ауру ошақтарының көбеюiн болдырмау жөнiндегi қосымша шаралар олардың биологиясы мен нақты жағдайларын ескере отырып қолданылады.
Қорғаныштық, су қорғау, санитарлық-гигиеналық және сауықтыру маңызы бар ормандарда (қала ормандары мен орман парктерi, қала маңындағы жасыл аймақ, басқа да елдi мекендер мен өнеркәсiп кәсiпорындары ормандары, сумен қамту көздерiн санитарлық қорғау округтерiнiң ормандары және курорттарды санитарлық қорғау аймағының ормандары, өзендер, көлдер, су қоймалары мен басқа да су қоймаларының жағаларындағы ормандардың тыйым салынған белдеулерi, эрозияға қарсы ормандар), сондай-ақ ерекше қорғалатын табиғи аумақтар ормандарында санитарлық мақсатта жаппай ағаш кесуге өзiнiң мақсатты функцияларын толық жоғалтқан екпелер Қазақстан Республикасының Орман кодексiне сәйкес көзделген ерекше жағдайларда кейiннен ағашы кесiлген алқаптарда ормандарды бiрiншi кезекте қалпына келтiрудi мiндеттi түрде жүргiзумен тағайындалады.

Тексеру материалдарын орман мекемесiнiң бас орманшысы бекiтедi.
Орман орналастыру кезiнде санитарлық мақсатта жаппай ағаш кесуге белгiленген орман учаскелерi, егер бұған орман патолог-инженерi қатыспаса, сол сияқты тексеруге жатады.

Санитарлық мақсатта жаппай ағаш кесудi жүргiзуге рұқсатты уәкiлеттi орган бередi.
Кесiлетiн сүрек кеспеағаш қорының жылдық белгіленген лимиті есебiнен берiледi, ал қажет болған жағдайда одан жоғары болады.

183. Санитарлық мақсатта жаппай ағаш кесу белгiленген әрбiр орамда екпелердiң орман патологиялық жай-күйiнiң сипаттамасы үшiн тік бұрышты немесе ұзына бойына созылған сынақ алаңдары салынады және жалпы сынақ алаңы тексерiлетiн учаскенiң көлемi 100 га-ға дейiн болған жағдайда - оның алаңының 2%-нан; 100 га-дан жоғары болған жағдайда - 1%-нан кем болмауы тиiс.

кесуге белгiленген екпелердi комиссияның тексеру немесе зерттеу актісi;
санитарлық мақсатта жаппай ағаш кесудi қажет ететiн екпелердiң уәкiлеттi орган белгiлеген нысандағы жиынтық ведомосы;
биологиялық төзiмдiлiгiнен айырылған екпелерде қалдырылған сынақ алаңдарының уәкiлеттi орган белгiлеген нысандағы жиынтық ведомосы;
орамдарды, олардың алаңдарын көрсете отырып және сынақ алаңдарын белгiлей отырып, жаппай ағаш кесуге белгiленген учаскелерге арналған планшеттiң көшiрмесi.

185. Кесуге белгiленген екпелердi комиссия тексеру немесе зерттеу актiсiнде: мемлекеттiк орман қорының қорғаныштық санаты, екпелердiң бағалау сипаттамасы, олардың бүлiну себептерi, жаппай санитарлық ағаш кесудi жүргiзу қажеттiгiнiң негiздемесi, кесу жеделдiлiгi және оны жүргізу белгіленген мерзiмдер, одан кейiнгi қайта жаңартуды қамтамасыз ету жөнiндегi шаралар және аралас екпелердiң күйзелiсiн болдырмау үшін қажеттi іс-шаралар көрсетiледi.
Актiге комиссияның барлық мүшелерi қол қояды.

187. Санитарлық мақсатта жаппай ағаш кесудi талап ететiн жел сұлатқан, дауыл құлатқан, зиянкестер бүлдiрген немесе аурулармен зақымдану нәтижесiнде кеуіп кеткен өртеңдер немесе екпелер учаскелерi өрттердiң таралуын, зиянды жәндiктердiң көбеюiн болдырмау және сүректің техникалық сапаларын жоғалтпау мақсатында алаңдарды кесiлгеннен кейiнгi қалдықтар мен қоқыстардан ұқыпты тазартумен, мүмкiндiгiнше қысқа мерзiмде игерiледi.

188. Мемлекеттiк орман қоры учаскелерiнде пайдалану үшін мүмкiн болатын жел сұлатқан, дауыл құлатқан немесе қылқан жапырақты кемiргiш жәндіктермен бүлiнген (кеуiп қалу және дiңдiк зиянкестердiң қоныстану белгiлерi болған кезде), сондай-ақ жоғары немесе төменгi дәрежелi өрттермен бүлінген қылқан жапырақты екпелер ағаш кесуге бiріншi кезекте шығарылады.

Бiрiншi кезекте діңдік зиянкестер ошақтарының пайда болу қаупi бар жас шөпшектер, ағаштардың механикалық бүлiнген учаскелерi игерiледi. Игеру мерзімдерi зиянкестердiң негiзгi түрлерiнiң биологиясымен байланысады.

Объектiлердi салу үшiн орман алқаптарын тазарту заң белгiлеген тәртiппен уәкілетті органның рұқсаты бойынша жаппай ағаш кесудi жүргізу тәртібiне сәйкес жаппай ағаш кесу жолымен жолақтар немесе алқаптар түрiнде жүзеге асырылады.
Орман алқаптарын тазарту бойынша ағаш кесу көлемi дайындалатын орман материалдарының саны бойынша есептеледi.

194. Осы Ереженi бұзуға кiнәлi тұлғалар Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес жауапты болады.
1-кесте
Орманды дала мен далалық аймақтардың шоқ ағашты ормандарында басты мақсатта пайдалану үшiн кесу
Ке­су­ге тү­сетiн ек­пе-
лер­дiң си­патта­ма­сы
ке­су
тә-
сі­лі
Ке­су­ге
дей­ін­гі
жал­пы
жу­ан-
ды­ғы
Қор бой­ын­ша
ірік­теу
Жа­на­су
мер-
зі­мі,
жыл
жу­ан-
ды­ғы
ке­зін­де
ке­су
%
1
2
3
4
5
6
1.1. Өскiн­нiң бо­луы­на
қа­ра­ма­стан бай­ыр­ғы
шоқ қай­ың­дар мен
көк­те­ректер 5 га
астам шоқ аға­штар
ЖК
0,3-1,0
0,3-1,0
100
2
5 га шоқ аға­штар
және одан кi­шi
ЖК
0,3-1,0
0,3-1,0
100
**
1.2. "Өзен­дер­дiң,
көл­дер­дің, су қой­ма-
ла­ры­ның және бас­қа да
су объ­ек­ті­лерiнiң
жа­ға­ла­у­ла­рын­да­ғы
ор­ман­дар­дың тый­ым
са­лын­ған бел­де­улерi"
мем­ле­кет­тiк ор­ман
қо­ры са­на­тын­да өскiн-
дiк тәс­iл­мен қал­пы­на
кел­ті­рiле­тін жай­ыл­ма
жа­пы­рақ­ты сү­рек­дің­дер
ЖК
0,3-1,0
0,3-1,0
100
2
Ор­ман­ды да­ла, да­ла­лық және жар­ты­лай шө­лейт та­би­ғи
ай­мақ­тар­дың бар­лық ор­ман өсі­ру аудан­да­ры­ның ор­ман­да­рын­да
өсі­рі­ле­тін бұ­та­лар (са­ры қа­ра­ған)
1.3. Бұ­та­лар -
са­ры қа­ра­ған
ЖК
0,3-1,0
0,3-1,0
100
2
кестенің жалғасы
Ке­су­ге тү­сетiн ек­пе-
лер­дiң си­патта­ма­сы
Кес­пе-
аға­штың
ені, м
Кес­пе-
аға­штың
ең үл­кен
ала­ңы,
га
Ес­керт­пе
1
7
8
9
1.1. Өскiн­нiң бо­луы­на
қа­ра­ма­стан бай­ыр­ғы
шоқ қай­ың­дар мен
көк­те­ректер 5 га
астам шоқ аға­штар
40
5
Жу­анды­ғы 0,3-0,4
қай­ың ек­пе­ле­рі­нің
ке­сі­л­ген жер­ле-
рiн­де осы тұқым­дас
ор­ман да­қыл­да­ры
отыр­ғы­зы­ла­ды
5 га шоқ аға­штар
және одан кi­шi
*
2,5
* Шоқ аға­штар екi
ке­зек­пен кесiледi:
Бiрiн­шiсi - оның
жел өт­ін­де­гі
бө­лі­гі.
** екiн­шi ке­зек
өскiнiнiң 1,5 метр биiк­ті­гi кезiн­де, ал ор­ман да­қыл­да­рын
отыр­ғы­зу кезiн­де 3
жыл­дан кей­iн
жүр­гiзiледi.
1.2. "Өзен­дер­дiң,
көл­дер­дің су қой­ма-
ла­ры­ның және бас­қа да
су объ­ек­ті­лерiнiң
жа­ға­ла­у­ла­рын­да­ғы
ор­ман­дар­дың тый­ым
са­лын­ған бел­де­улерi"
мем­ле­кет­тiк ор­ман
қо­ры са­на­тын­да өскiн-
дiк тәс­iл­мен қал­пы­на
кел­ті­рiле­тін жай­ыл­ма
жа­пы­рақ­ты сү­рек­дің­дер
25
1,5
Ор­ман­ды да­ла, да­ла­лық және жар­ты­лай шө­лейт та­би­ғи
ай­мақ­тар­дың бар­лық ор­ман өсі­ру аудан­да­ры­ның ор­ман­да­рын­да
өсі­рі­ле­тін бұ­та­лар (са­ры қа­ра­ған)
1.3. Бұ­та­лар -
са­ры қа­ра­ған
40
2
2-кесте
Қазақтың шағын адырлы қарағайлы ормандарында басты мақсатта пайдалануға ағаш кесу
Ке­су­ге тү­сетiн
ек­пе­лер­дiң
си­патта­ма­сы
Бет­кей-
лер­дің
экс­по-
зи­ци­я­сы
мен
қи­я­лы-
лы­ғы,
гра­дус
Ор­ман
тип­те-
рі­нің
топ­та­ры
ке­су
тә-
сі­лі
Ке­су­ге
дей­ін­гі
жал­пы
жу­ан-
ды­ғы
Қор бой­ын­ша
ірік­теу
жу­ан-
ды­ғы
ке­зін­де
1
2
3
4
5
6
2.1. Қа­ра­ғай­лар-
дың өскiн­де­рі­нің
бо­луы­на қа­ра­мас-
тан, қа­ра­пай­ым
та­за және ара-
лас бiр­кел­кi
жас­та­ғы­ла­ры
Бар­лық
экс­по­зи-
ци­я­лар
21-30
Жас,
ылғал
және
құр­ғақ
ЕІК
0,6-1,0
0,8-1,0
0,6-0,7
-"-
-"-
-"-
0,3-0,5
2.2. Қа­ра­ғай­лар-
дың өскiн­де­рі­нің
бо­луы­на қа­ра­мас-
тан, та­за және
ара­лас, қа­ра­па-
йым және күр­де­лі
әр түр­лi жа­ста-
ғы­ла­ры (күр­делi
аға­штар үшін 5
және 6-кесте­лер-
де қа­бат­тар­дың
жал­пы жу­анды­ғы
көр­се­ті­л­ген)
Бар­лық
экс­по­зи-
ци­я­лар
21-30
Жас,
ылғал
және
құр­ғақ
ЕІК
0,6-1,0
0,8-1,0
0,7
0,6
-"-
-"-
-"-
0,3-0,5
2.3. Қа­ра­ғай­лар-
дың өс­кін­де­рі­нің
бо­луы­на қа­ра­мас-
тан, қа­ра­пай­ым
және күр­де­лі,
та­за және ара­лас бiр­кел­кi
жас­та­ғы­ла­ры және
әр­түр­лi
жас­та­ғы­ла­ры
Бар­лық
экс­по­зи-
ци­я­лар
0-20
Жас,
ылғал
ЖК
0,3-1,0
0,3-1,0
2.4. Қа­ра­ғай­лар-
дың өс­кін­де­рі­нің
бо­луы­на қа­ра­мас-
тан, қа­ра­пай­ым
және күр­де­лі,
та­за және ара-
лас бiр­кел­кі
жас­та­ғы­ла­ры
және әр­түр­лi
жас­та­ғы­ла­ры
Бар­лық
экс­по­зи-
ци­я­лар
0-20
құр­ғақ
ЕІК
0,6-1,0
0,8-1,0
0,6-0,7
0,3-0,5
кестенің жалғасы
Ке­су­ге тү­сетiн
ек­пе­лер­дiң
си­патта­ма­сы
Қор
бо-
йын­ша
ірік-
теу
Ке­зек-
тің
қай­та-
ла­нуы,
ал­қап-
тың
жа­на­су
мер-
зі­мі,
жыл
Кес­пе
ағаш-
тың
ені,
м
Кес­пе
ағаш-
тың
ең
үл­кен
ала-
ңы,
га
Ес­керт­пе
ірі-
ктеу
%
1
7
8
9
10
11
2.1. Қа­ра­ғай­лар-
дың өскiн­де­рі­нің
бо­луы­на қа­ра­мас-
тан, қа­ра­пай­ым
та­за және ара-
лас бiр­кел­кi
жас­та­ғы­ла­ры
20
15
15-
жас.,
ыл.
20-
құрғ.
10
-"-
ке­су жүр­гі­зіл­мей­ді
2.2. Қа­ра­ғай­лар-
дың өскiн­де­рі­нің
бо­луы­на қа­ра­мас-
тан, та­за және
ара­лас, қа­ра­па-
йым және күр­де­лі
әр түр­лi жа­ста-
ғы­ла­ры (күр­делi
аға­штар үшін 5
және 6-кесте­лер-
де қа­бат­тар­дың
жал­пы жу­анды­ғы
көр­се­ті­л­ген)
25
20
15
10-
жас.,
ыл.
15-құр.
10
Күр­делi ек­пе-
лер­де­гi iрiк-
теу пай­ы­зы қос
қа­бат­тың жал­пы
қо­ры­нан
көз­де­ледi
-"-
ке­су жүр­гі­зіл­мей­ді
2.3. Қа­ра­ғай­лар-
дың өс­кін­де­рі­нің
бо­луы­на қа­ра­мас-
тан, қа­ра­пай­ым
және күр­де­лі,
та­за және ара-
лас бiр­кел­кi
жас­та­ғы­ла­ры және
әр­түр­лi
жас­та­ғы­ла­ры
100
5
40
2
Қа­ра­ғай өс­кі-
ні­нің са­ны
жет­кі­лік­сіз
болған­да ал-
ғаш­қы 2 жыл­да
ор­ман да­қыл-
дар­дың отыр-
ғы­зу жо­лы­мен
ор­ман­дар­ды
қал­пы­на
кел­ті­ру
жүр­гі­зі­ледi
2.4. Қа­ра­ғай­лар-
дың өс­кін­де­рі­нің
бо­луы­на қа­ра­мас-
тан, қа­ра­пай­ым
және күр­де­лі,
та­за және ара-
лас бiр­кел­кі
жас­та­ғы­ла­ры
және әр­түр­лi
жас­та­ғы­ла­ры
20
15
15
10
ке­су жүр­гі­зіл­мей­ді
Ескертпелер:

3. Әртүрлі жастағы қарағайларды жаппай кесу кезінде (ЖК)
ормандардың өсіп-жетілген және қураған ағаштарының жиынтығы ғана
кесіледі.
3-кесте
Қазақтың шағын адырлы самырсынды ормандарында басты мақсатта пайдалануға ағаш кесу
Ке­су­ге тү­сетiн
ек­пе­лер­дiң
си­патта­ма­сы
Бет­кей-
лер­дің
экс­по-
зи­ци­я­сы
мен
қи­я­лы-
лы­ғы,
гра­дус
Ке­су
тә-
сі­лі
Ке­су­ге
дей­ін­гі
жал­пы
жу­ан-
ды­ғы
Қор бой­ын­ша
ірік­теу
жу­анды­ғы
ке­зін­де
ірік­теу
%
1
2
3
4
5
6
3.1. Өскiн­нiң
бо­луы­на қа­ра­мас-
тан бай­ыр­ғы
қай­ың­дар мен
көк­те­ректер
кө­ле­мi 5 га ас-
там шоқ аға­штар
Бар­лық
экс­по­зи-
ци­я­лар
0-30
ЖК
0,3-1,0
0,3-1,0
100
кө­ле­мi 5 га және
одан тө­мен шоқ
аға­штар
Бар­лық
экс­по­зи-
ци­я­лар
0-30
ЖК
0,3-1,0
0,3-1,0
100
3.2. Қа­ра­ғай
өскiнiн­сiз қол-
дан өсiрiл­ген
та­за қай­ың және
көк­те­рек
кө­ле­мi 5 га ас-
там шоқ аға­штар
Бар­лық
экс­по­зи-
ци­я­лар
0-30
ЖК
0,3-1,0
0,3-1,0
100
кө­ле­мi 5 га және
одан тө­мен шоқ
аға­штар
Бар­лық
экс­по­зи-
ци­я­лар
0-30
ЖК
0,3-1,0
0,3-1,0
100
3.3. Қа­ра­ғай
өскiн­де­рі қа­на­ға-
тта­нар­лық бол-
ған­да қа­ра­ғай­мен
ара­лас қол­дан
өсiрiл­ген­де­рі
және та­за­ла­ры
Бар­лық
экс­по­зи-
ци­я­лар
0-30
ЕІК
0,6-1,0
0,9-1,0
0,6-0,8
20
15
0,3-0,5
кестенің жалғасы
Ке­су­ге тү­сетiн
ек­пе­лер­дiң
си­патта­ма­сы
Ке­зек­тің
қай­та-
ла­нуы,
ал­қап­тың
жа­на­су
мер­зі­мі,
жыл
Кес­пе-
аға­штың
ені, м
Кес­пе-
ағаш-
тың ең
үл­кен
ала­ңы,
га
Ес­керт­пе
1
7
8
9
10
3.1. Өскiн­нiң
бо­луы­на қа­ра­мас-
тан бай­ыр­ғы
қай­ың­дар мен
көк­те­ректер
кө­ле­мi 5 га ас-
там шоқ аға­штар
5
40
2
Жу­анды­ғы 0,3-0,4
ек­пе­лер ке­сі­л­ген
жер­лер­де ор­ман
да­қыл­да­ры егі­ле­ді
кө­ле­мi 5 га және
одан тө­мен шоқ
аға­штар
**
*
2
* Шоқ аға­штар
екi ке­зек­пен
кесiледi - оның
жел өт­ін­де­гі
жар­ты­сы
** екiн­шi ке­зек
өскiн­дерiнiң би­ік­ті­гі 1,5 м
жет­кен кез­де,
ор­ман да­қыл­да­рын
отыр­ғы­зу кезiн­де
- 3 жыл сай­ын
жүр­гiзiледi.
3.2. Қа­ра­ғай
өскiнiн­сiз қол-
дан өсiрiл­ген
та­за қай­ың және
көк­те­рек
кө­ле­мi 5 га ас-
там шоқ аға­штар
2
40
2
Та­би­ғи неме­се
өт­кен жыл­дар­да­ғы
ке­су нәти­же­сiн­де
қа­лып­тас­қан
ек­пе­лер
кө­ле­мi 5 га және
одан тө­мен шоқ
аға­штар
2
*
2
* Шоқ аға­штар
екi ке­зек­пен
кесiледi - оның
жел өт­ін­де­гі
жар­ты­сы Қа­ра­ғай­лар са­ны
жет­кі­ліксiз
болған кез­де
ор­ман да­қыл­да­рын
отыр­ғы­зу жо­лы­мен
ор­ман­дар­ды
қал­пы­на кел­тi­ру
жүр­гі­зі­ле­ді
3.3. Қа­ра­ғай
өскiн­де­рі қа­на­ға-
тта­нар­лық бол-
ған­да қа­ра­ғай­мен
ара­лас қол­дан
өсiрiл­ген­де­рі
және та­за­ла­ры
15
-
10
ке­су жүр­гі­зіл­мей­ді
4-кесте
Аралды қарағайлы ормандарда басты мақсатта пайдалануға ағаш кесу
Ке­су­ге тү­сетiн
ек­пе­лер­дiң
си­патта­ма­сы
Ке­су
тә-
сі­лі
Ор­ман
тип­те-
рі­нің
топ-
та­ры
Ке­су­ге
дей­ін­гі
жал­пы
жу­ан-
ды­ғы
Қор бой­ын­ша
ірік­теу
То­лы­су
ке­зін­де
ке­су
%
1
2
3
4
5
6
4.1. Қа­ра­ғай өс-
кiн­дерi­нің бол-
уы­на қа­ра­ма­стан,
қа­ра­пай­ым та­за
және ара­лас бір-
кел­кі және әр­түр­лі жа­ста-
ғы­ла­ры
ЕІК
Құр­ғақ
0,6-1,0
0,8-1,0
0,6-0,7
25-30
15-20
-"-
-"-
-"-
0,3-0,5
4.2. Қа­ра­ғай­дың
екін­ші қа­ба­ты­мен қо­са күр­де­лі
та­за және ара­лас
аға­штар (4 және
5-ба­ған­дар­да
қа­бат­тар­дың жиын­тық жу­анды­ғы
көр­сетiл­ген)
ЕІК
-"-
0,6-1,0
0,8-1,0
0,6-0,7
25
20
-"-
-"-
-"-
0,3-0,5
4.3. Қа­ра­ғай өс-
кін­де­рі­нің бол-
уы­на қа­ра­ма­стан,
қа­ра­пай­ым та­за
және ара­лас бір
жас­та­ғы­ла­ры
ЖК
Жас,
ылғал
0,3-1,0
0,3-1,0
100
4.4. Қа­ра­ғай өс-
кін­дерiнiң бол-
уы­на қа­ра­ма­стан
қа­ра­ғай­дан екі
қа­бат­ты (4 және
5-ба­ған­дар­да қа-
бат­тар­дың жиын-
тық жу­анды­ғы
көр­се­ті­л­ген)
та­за және ара­лас
күр­делi әр­түр­лі
жас­та­ғы­ла­ры
ЖК
Жас,
ылғал
0,3-1,0
0,3-1,0
100
пі­сіп
же­тіл-
ген
және
қу­ра­ған
кестенің жалғасы
Ке­су­ге тү­сетiн
ек­пе­лер­дiң
си­патта­ма­сы
Ке­зек-
тің
қай­та-
ла­нуы,
ал­қап-
тың
жа­на­су
мер-
зі­мі,
жыл
Кес­пе-
аға­штың
ені, м
Кес­пе-
аға­штың ең
үл­кен
ала­ңы,
га
Ес­керт­пе
1
7
8
9
10
4.1. Қа­ра­ғай өс-
кiн­дерi­нің бол-
уы­на қа­ра­ма­стан,
қа­ра­пай­ым та­за
және ара­лас бір-
кел­кі және
әр­түр­лі жа­ста-
ғы­ла­ры
20
10
-"-
Ке­су жүр­гі­зіл­мей­ді
4.2. Қа­ра­ғай­дың
екін­ші қа­ба­ты-
мен қо­са күр­де­лі
та­за және ара­лас
аға­штар (4 және
5-ба­ған­дар­да
қа­бат­тар­дың жиын­тық жу­анды­ғы
көр­сетiл­ген)
20
10
Ірiк­теу пай­ы­зы
қа­бат­тар­дың
жиын­тық қо­ры­нан
көз­де­ледi. Екін­шi
қа­бат­тың жу­анды­ғы
0,4 және одан көп
болған жағ­дай­да
бiрiн­ші­ден оның
қо­ры­ның 50% дей­і­ні ірік­те­ле­ді, ал
жу­анды­ғы 0,3 бол-
ған­да - 30%-ы.
-"-
Ке­су жүр­гі­зіл­мей­ді
4.3. Қа­ра­ғай өс-
кін­де­рі­нің бол-
уы­на қа­ра­ма­стан,
қа­ра­пай­ым та­за
және ара­лас бір
жас­та­ғы­ла­ры
5
40
2
Өс­кін­дер­дің са­ны
жет­кі­лік­сіз бол-
ған­да ал­ғаш­қы 2
жыл­да ор­ман да-
қыл­да­рын отыр­ғы­зу
жо­лы­мен ор­ман­дар-
ды қал­пы­на кел-
ті­ру жүр­гі­зі­ле­ді
4.4. Қа­ра­ғай өс-
кін­дерiнiң бол-
уы­на қа­ра­ма­стан
қа­ра­ғай­дан екі
қа­бат­ты (4 және
5-ба­ған­дар­да қа-
бат­тар­дың жиын-
тық жу­анды­ғы
көр­се­ті­л­ген)
та­за және ара­лас
күр­делi әр­түр­лі
жас­та­ғы­ла­ры
5
40
2
Қа­ра­ғай өс­кі­ні­нің
кө­ле­мі жет­кі­лік-
сіз болған­да
ал­ғаш­қы 2 жыл­да
ор­ман да­қыл­да­рын
отыр­ғы­зу жо­лы­мен
ор­ман­дар­ды
қал­пы­на кел­ті­ру
жүр­гі­зі­ледi
Ecкертпелep:

ормандардың пісіп-жетілген және құраған ағаштарының жиынтығы ғана
кесіледі.

2. Аралды қарағайлы ормандарда қайың-көктерек шоқ ағаштарын
кесу орманды дала және далалық аймақтардың шоқ ағаштары
ормандарында басты мақсатта пайдалану үшін ағаш ережелеріне сәйкес
жүргізіледі (1-кесте).
5-кесте
Шөлейт, жайылма, тоғайлы және талды ормандарда басты мақсатта пайдалануға ағаш кесу
Ке­су­ге тү­сетiн
ек­пе­лер­дiң
си­патта­ма­сы
Ке­су
тә­сі­лі
Ор­ман
тип­те-
рі­нің
топ­та­ры
Ке­су­ге дей­ін­гі
жал­пы жу­анды­ғы
Қор бой­ын­ша
ірік­теу
жу­анды­ғы
ке­зін­де
ірік­теу
%
1
2
3
4
5
7
Шө­лейт ор­ман­дар
5.1. То­пы­рақ­тың
жел эро­зи­я­сы­на
тө­зім­ді та­за
және ара­лас (ақ
сек­се­уiл­дi қос-
қан­да 4 бiр­лiк­ке
дей­iн) қа­ра
сек­се­уiл­дi бiр
жас­та­ғы­ла­ры
және әр­түр­лi
жас­та­ғы­ла­ры
ЖК
0,3-1,0
0,3-1,0
100
3
"Өзен­дер­дің, су қой­ма­ла­ры­ның және бас­қа да су
объ­ек­ті­ле­рі­нің жа­ға­ла­у­ла­рын­да­ғы ор­ман­дар­дың тый­ым са­лын­ған
бел­де­уле­рі" мем­ле­кет­тік ор­ман қо­ры са­на­тын­да өс­кін­дік
тә­сіл­мен қал­пы­на кел­ті­рі­ле­тін шөл және шө­лейт
ай­мақ­тар­дың жай­ыл­ма ор­ман­да­ры
5.2. Жа­пы­рақ­ты
ек­пе­лер (те­рек,
сү­рек тек­тес
тал, үй­ең­кi және
бас­қа­ла­ры) та­за
және ара­лас,
бiр жас­та­ғы­ла­ры
және әр­түр­лi
жас­та­ғы­ла­ры
ЖК
0,3-1,0
0,3-1,0
100
2
5.3. Шоқ тал­дар
ЖК
0,3-1,0
0,3-1,0
100
2
Шө­лейт ай­мақ­тың өзен жай­ы­лым­да­рын­да
өсе­тін то­ғай­лы ор­ман­дар
5.4. Сү­рек
тек­тес тал­дар
(жоң­ғар және
Виль­гельм тал-
да­ры) та­за және
ара­лас бiр жас-
та­ғы­ла­ры және
әр­түр­лi
жас­та­ғы­ла­ры
ЖК
0,3-1,0
0,3-1,0
100
3
5.5. Жың­ғыл
ЖК
0,3-1,0
0,3-1,0
100
2
Бар­лық та­би­ғи ай­мақ­тар­дың өзен жай­ыл­ма­ла­ры
бой­ын­ша тал­ды ор­ман­дар­да ке­су жұ­мысы
5.6. Шоқ тал­дар
ЖК
0,3-1,0
0,3-1,0
100
2
кестенің жалғасы
Ке­су­ге тү­сетiн
ек­пе­лер­дiң
си­патта­ма­сы
Ке­зек­тің
қай­та-
ла­нуы,
ал­қап­тың
жа­на­су
мер­зі­мі,
жыл
Кес­пе-
аға­штың
ең үл­кен
ала­ңы,
га
Кес­пеа­ға­штың
ең үл­кен ала­ңы, га
1
8
9
10
Шө­лейт ор­ман­дар
5.1. То­пы­рақ­тың
жел эро­зи­я­сы­на
тө­зім­ді та­за
және ара­лас (ақ
сек­се­уiл­дi қос-
қан­да 4 бiр­лiк­ке
дей­iн) қа­ра
сек­се­уiл­дi бiр
жас­та­ғы­ла­ры
және әр­түр­лi
жас­та­ғы­ла­ры
75
10
Қал­ған бел­де­улер. 3-5
жас­та­ғы сек­се­уіл өс-
кі­ні­нің аға­шы ке­сі­л­ген
бел­де­улер­де 1 га-ға
500 да­на­дан аста­мы
болған жағ­дай­да неме­се
ор­ман да­қыл­да­рын
ек­кен­нен кей­iн 3-4 жыл
сай­ын ке­су­ге берiледi.
Бел­де­улер ар­қы­лы
жа­на­су
"Өзен­дер­дің, су қой­ма­ла­ры­ның және бас­қа да су
объ­ек­ті­ле­рі­нің жа­ға­ла­у­ла­рын­да­ғы ор­ман­дар­дың тый­ым са­лын­ған
бел­де­уле­рі" мем­ле­кет­тік ор­ман қо­ры са­на­тын­да өс­кін­дік
тә­сіл­мен қал­пы­на кел­ті­рі­ле­тін шөл және шө­лейт
ай­мақ­тар­дың жай­ыл­ма ор­ман­да­ры
5.2. Жа­пы­рақ­ты
ек­пе­лер (те­рек,
сү­рек тек­тес
тал, үй­ең­кi және
бас­қа­ла­ры) та­за
және ара­лас,
бiр жас­та­ғы­ла­ры
және әр­түр­лi
жас­та­ғы­ла­ры
40
1
Ық­тыр­ма­лы жа­на­су,
телiм­нiң енi 80 м.
кезiн­де - бел­де­улер
ар­қы­лы жа­на­су
5.3. Шоқ тал­дар
40
2
Тi­ке­лей жа­на­су
Шө­лейт ай­мақ­тың өзен жай­ы­лым­да­рын­да
өсе­тін то­ғай­лы ор­ман­дар
5.4. Сү­рек
тек­тес тал­дар
(жоң­ғар және
Виль­гельм тал-
да­ры) та­за және
ара­лас бiр жас-
та­ғы­ла­ры және
әр­түр­лi
жас­та­ғы­ла­ры
40
2
Бел­де­улер ар­қы­лы
жа­на­су
5.5. Жың­ғыл
40
2
Тi­ке­лей жа­на­су
Бар­лық та­би­ғи ай­мақ­тар­дың өзен жай­ыл­ма­ла­ры
бой­ын­ша тал­ды ор­ман­дар­да ке­су жұ­мысы
5.6. Шоқ тал­дар
40
2
Тi­ке­лей жа­на­су
6-кесте
Таулы ормандарда басты пайдаланымдағы кесу тәсiлдерi
Тау бет­кей­i­нің
экс­по­зи­ци­я­сы
Тау бет-
кей­iнiң
қи­я­лы­ғы
Ке­су­ге тү­сетiн ек­пе­нің
си­патта­ма­сы
Ек­пе­нiң
ерекше­лі­гі
тұқым
жас
құ­ры­лы­мы
тө­зім-
ді­лік
фор-
ма­ция
1
2
3
4
5
6
1. Қал­ба та­уы­ның қа­ра­ғай­лы ор­ман­да­ры
1.1) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
қи­я­лы,
еңі­сті,
құ­ла­ма
Қ
бір жас-
та­ғы­ла­ры
және
түр­лі
жа­ста-
ғы­ла­ры
тө­зім­ді
және
тө­зім­сіз
2. Кен­ді Ал­тай­дың қа­лың қыл­қан жа­пы­рақ­ты
(май­қа­ра­ғай және шыр­ша) ор­ман­да­ры
2.1) С, СБ,
СШ, Ш
қи­я­лы,
еңі­сті
М,Ш
бір жас-
та­ғы­ла­ры
тө­зім­ді
және
тө­зім­сіз
Жақ­сы тү­леп өс­кен (шәкіл бой­ын­ша) жағ­дай­да
Жет­кі­лік­сіз тү­леп өс­кен жағ­дай­да
2.2) С, СБ,
СШ, Ш
қи­я­лы,
еңі­сті
М,Ш
әр­түр­лі
жа­ста-
ғы­ла­ры
тө­зім­ді
Жақ­сы тү­леп өс­кен (шәкіл бой­ын­ша) жағ­дай­да
Жет­кі­лік­сіз тү­леп өс­кен жағ­дай­да
2.3) С, СБ,
СШ, Ш
қи­я­лы,
еңі­сті
М,Ш
әр­түр­лі
жа­ста-
ғы­ла­ры
тө­зім­ді
2.4) С, СБ,
СШ, Ш
қи­я­лы
М,Ш
әр­түр­лі
жа­ста-
ғы­ла­ры
тө­зім­сіз
Жақ­сы тү­леп өс­кен (шәкіл бой­ын­ша) жағ­дай­да
Жет­кі­лік­сіз тү­леп өс­кен жағ­дай­да
2.5) С, СБ,
СШ, Ш
қи­я­лы
М,Ш
әр­түр­лі
жа­ста-
ғы­ла­ры
тө­зім­сіз
2.6) С, СБ,
СШ, Ш
еңі­сті
М,Ш
әр­түр­лі
жа­ста-
ғы­ла­ры
тө­зім­сіз
2.7) С, СБ,
СШ, Ш
құ­ла­ма
М,Ш
бір
жа­ста-
ғы­ла­ры
тө­зім­ді
Жақ­сы тү­леп өс­кен (шәкіл бой­ын­ша) жағ­дай­да
Жет­кі­лік­сіз тү­леп өс­кен жағ­дай­да
2.8) С, СБ,
СШ, Ш
құ­ла­ма
М,Ш
бір жас-
та­ғы­ла­ры,
әр­түр­лі
жа­ста-
ғы­ла­ры
тө­зім­сіз
2.9) С, СБ,
СШ, Ш
құ­ла­ма
М,Ш
әр­түр­лі
жа­ста-
ғы­ла­ры
тө­зім­ді
2.10) О, ОШ,
ОБ, Б
қи­я­лы,
еңі­сті,
құ­ла­ма
М,Ш
бір жас-
та­ғы­ла­ры, әр­түр­лі
жа­ста-
ғы­ла­ры
тө­зім­ді
2.11) О, ОШ,
ОБ, Б
қи­я­лы,
еңі­сті,
құ­ла­ма
М,Ш
бір жас-
та­ғы­ла­ры, әр­түр­лі
жа­ста-
ғы­ла­ры
тө­зім­сіз
3. Сол­тү­стік Тянь-Шань мен Жоң­ғар Ала­та­уы­ның
шыр­ша­лы және май­қа­ра­ғай­лы ор­ман­дар
3.1) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
қи­я­лы,
еңі­сті
Ш(Шр)
бір жас-
та­ғы­ла­ры
тө­зім­ді,
тө­зім­сіз
Жақ­сы тү­леп өс­кен (шәкіл бой­ын­ша) жағ­дай­да
Жет­кі­лік­сіз тү­леп өс­кен жағ­дай­да
3.2) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
қи­я­лы,
еңі­сті
Ш(Шр)
әр­түр­лі
жа­ста-
ғы­ла­ры
тө­зім­ді,
тө­зім­сіз
3.3) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
қи­я­лы,
еңі­сті
П
бір жас-
та­ғы­ла­ры, әр­түр­лі
жа­ста-
ғы­ла­ры
тө­зім­ді,
тө­зім­сіз
3.4) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
құ­ла­ма
Ш(Шр)
бір жас-
та­ғы­ла­ры,әр­түр­лі
жа­ста-
ғы­ла­ры
тө­зім­ді,
тө­зім­сіз
3.5) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
құ­ла­ма
М
бір жас-
та­ғы­ла­ры,әр­түр­лі
жа­ста-
ғы­ла­ры
тө­зім­ді,
тө­зім­сіз
4. Оң­тү­стік Ал­тай мен Са­уыр­дың жа­пы­рақ­ты ор­ман­да­ры
4.1) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
қи­я­лы,
еңі­сті
Б
бір жас-
та­ғы­ла­ры
тө­зім­ді
Жақ­сы тү­леп өс­кен (шәкіл бой­ын­ша) жағ­дай­да
Жет­кі­лік­сіз тү­леп өс­кен жағ­дай­да
4.2) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
қи­я­лы,
еңі­сті
Б
әр­түр­лі
жа­ста-
ғы­ла­ры
тө­зім­сіз
Жақ­сы тү­леп өс­кен (шәкіл бой­ын­ша) жағ­дай­да
Жет­кі­лік­сіз тү­леп өс­кен жағ­дай­да
4.3) С, СБ,
СШ, Ш
қи­я­лы,
еңі­сті
Б
әр­түр­лі
жа­ста-
ғы­ла­ры
тө­зім­ді
Жақ­сы тү­леп өс­кен (шәкіл бой­ын­ша) жағ­дай­да
Жет­кі­лік­сіз тү­леп өс­кен жағ­дай­да
4.4) С, СБ,
СШ, Ш
қи­я­лы,
еңі­сті
Б
әр­түр­лі
жа­ста-
ғы­ла­ры
тө­зім­ді
4.5) О, ОШ,
ОБ, Б
қи­я­лы
Б
әр­түр­лі
жа­ста-
ғы­ла­ры
тө­зім­ді
Жақ­сы тү­леп өс­кен (шәкіл бой­ын­ша) жағ­дай­да
Жет­кі­лік­сіз тү­леп өс­кен жағ­дай­да
4.6) О, ОШ,
ОБ, Б
қи­я­лы
Б
әр­түр­лі
жа­ста-
ғы­ла­ры
тө­зім­ді
4.7) О, ОШ,
ОБ, Б
еңі­сті
Б
әр­түр­лі
жа­ста-
ғы­ла­ры
тө­зім­ді
4.8) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
қи­я­лы,
еңі­сті
Б
әр­түр­лі
жа­ста-
ғы­ла­ры
тө­зім­сіз
4.9) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
құ­ла­ма
Б
бір жас-
та­ғы­ла­ры, әр­түр­лі
жа­ста-
ғы­ла­ры
тө­зім­ді
4.10) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
құ­ла­ма
Б
бір жас-
та­ғы­ла­ры, әр­түр­лі
жа­ста-
ғы­ла­ры
тө­зім­сіз
5. Қал­ба та­уы, Кен­ді Ал­тай, Оң­тү­стік Ал­тай, Са­уыр,
Сол­тү­стік Тянь-Шань мен Жоң­ғар Ала­та­уы­ның жа­пы­рақ­ты
ор­ман­да­ры
5.1) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
еңі­сті,
құ­ла­ма
Қ
тө­зім­сіз
бай­ыр­ғы
және
қол­дан
өсі-
рі­л­ген
Жақ­сы тү­леп өс­кен (шәкіл бой­ын­ша) жағ­дай­да
Жет­кі­лік­сіз тү­леп өс­кен жағ­дай­да
5.2) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
қи­я­лы,
еңі­сті,
құ­ла­ма
Қ
тө­зім­ді
бай­ыр­ғы
және
қол­дан
өсі­ріл-
ген
5.3) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
қи­я­лы
Қ
тө­зім­сіз
бай­ыр­ғы
және
қол­дан
өсі-
рі­л­ген
5.4) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
қи­я­лы,
еңі­сті,
құ­ла­ма
Қ
тө­зім­ді
қол­дан
өсі-
рі­л­ген
Қыл­қан жа­пы­рақ­ты тұқым­дар жақ­сы тү­леп өс­кен
(шәкіл бой­ын­ша) жағ­дай­да
Жет­кі­лік­сіз тү­леп өс­кен жағ­дай­да
5.5) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
қи­я­лы
Қ
тө­зім­сіз
қол­дан
өсі­ріл-
ген
Қыл­қан жа­пы­рақ­ты тұқым­дар жақ­сы тү­леп өс­кен
(шәкіл бой­ын­ша) жағ­дай­да
Жет­кі­лік­сіз тү­леп өс­кен жағ­дай­да
5.6) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
қи­я­лы,
еңі­сті,
құ­ла­ма
Көкт,
Т,
Талд
тө­зім­ді,
тө­зім­сіз
бай­ыр­ғы
және
қол­дан
өсі-
рі­л­ген
5.7) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
қи­я­лы,
еңі­сті
Тал.
к,
Ак.с
"Өзен­дер­дің, көл­дер­дің, су қой­ма­ла­ры­ның және бас­қа да су
объ­ек­ті­ле­рі­нің жа­ға­ла­у­ла­рын­да­ғы ор­ман­дар­дың тый­ым са­лын­ған
бел­де­уле­рі" мем­ле­кет­тік ор­ман қо­ры са­на­ты­ның өс­кін­дік
тә­сіл­мен қал­пы­на кел­ті­ре­тін су жай­ыл­ма жа­пы­рақ­ты сү­рек­дің
5.8) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
қи­я­лы,
еңі­сті,
құ­ла­ма
Қ,
Көкт,
Тп,
Тал.д
тө­зім­ді,
тө­зім­сіз
бай­ыр­ғы,
қол­дан
өсі-
рі­л­ген
5.9) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
қи­я­лы,
еңі­сті,
құ­ла­ма
Тал.
к,
Ак.с
тө­зім­ді,
тө­зім­сіз
кестенің жалғасы
Тау бет­кей­i­нің
экс­по­зи­ци­я­сы
Ке­су
тә­сі­лі
Ке­су­ге
дей­ін­гі
жу­анды­ғы
Қор бой­ын­ша ірік­теп алу
Қай­та­ла-
ну­шы­лық
(жа­на­су),
(жыл)
жу­ан­дық
ке­зін­де
ке­су
%
1
7
8
9
10
11
1. Қал­ба та­уы­ның қа­ра­ғай­лы ор­ман­да­ры
1.1) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
ЕІК
0,6-1,0
0,8-1,0
0,7
0,6
30
25
15
20
20
20
2. Кен­ді Ал­тай­дың қа­лың қыл­қан жа­пы­рақ­ты
(май­қа­ра­ғай және шыр­ша) ор­ман­да­ры
2.1) С, СБ,
СШ, Ш
БК
0,3-1,0
1-ке­зек
0,9-1,0
2-ке­зек
0,6-0,8
3-ке­зек
0,3-0,5
30
40
100
10-15
10-15
Жақ­сы тү­леп
өс­кен (шәкіл
бой­ын­ша) жағ­дай­да
Жет­кі­лік­сіз
тү­леп өс­кен
жағ­дай­да
0,3-0,5
ке­су жүр­гі­зіл­мей­ді
2.2) С, СБ,
СШ, Ш
ҰБК
0,6-1,0
1-ке­зек
0,6-1,0
2-ке­зек
0,3-0,5
50
100
30
30
Жақ­сы тү­леп
өс­кен (шәкіл
бой­ын­ша)
жағ­дай­да
Жет­кі­лік­сіз
тү­леп өс­кен
жағ­дай­да
0,3-0,5
ке­су жүр­гі­зіл­мей­ді
2.3) С, СБ,
СШ, Ш
ЕІК
0,6-1,0
0,8-1,0
0,7
0,6
30
25
15
20
20
20
0,3-0,5
ке­су жүр­гі­зіл­мей­ді
2.4) С, СБ,
СШ, Ш
ҰБК
0,6-1,0
1-ке­зек
0,6-1,0
2-ке­зек
0,3-0,5
50
100
30
30
Жақ­сы тү­леп
өс­кен (шәкіл
бой­ын­ша)
жағ­дай­да
Жет­кі­лік­сіз
тү­леп өс­кен
жағ­дай­да
0,3-0,5
ке­су жүр­гі­зіл­мей­ді
2.5) С, СБ,
СШ, Ш
ЕІК
0,6-1,0
0,8-1,0
0,7
0,6
30
25
15
20
20
20
0,3-0,5
ке­су жүр­гі­зіл­мей­ді
2.6) С, СБ,
СШ, Ш
ЕІК
0,6-1,0
0,8-1,0
0,7
0,6
30
25
15
20
20
20
0,3-0,5
ке­су жүр­гі­зіл­мей­ді
2.7) С, СБ,
СШ, Ш
ПР
0,3-1,0
1-ке­зек
0,9-1,0
2-ке­зек
0,6-0,8
3-ке­зек
0,3-0,5
30
40
100
10
10
Жақ­сы тү­леп
өс­кен (шәкіл
бой­ын­ша)
жағ­дай­да
Жет­кі­лік­сіз
тү­леп өс­кен
жағ­дай­да
0,3-0,5
ке­су жүр­гі­зіл­мей­ді
2.8) С, СБ,
СШ, Ш
ЕІК
0,6-1,0
0,8-1,0
0,7
0,6
25
20
15
10/15
10/15
10/15
0,3-0,5
ке­су жүр­гі­зіл­мей­ді
2.9) С, СБ,
СШ, Ш
ЕІК
0,6-1,0
0,8-1,0
0,7
0,6
30
25
15
20
20
20
0,3-0,5
ке­су жүр­гі­зіл­мей­ді
2.10) О, ОШ,
ОБ, Б
ЕІК
0,6-1,0
0,8-1,0
0,7
0,6
30
25
15
10/20
10/20
10/20
0,3-0,5
ке­су жүр­гі­зіл­мей­ді
2.11) О, ОШ,
ОБ, Б
ЕІК
0,6-1,0
0,8-1,0
0,7
0,6
30
25
15
10/20
10/20
10/20
0,3-0,5
ке­су жүр­гі­зіл­мей­ді
3. Сол­тү­стік Тянь-Шань мен Жоң­ғар Ала­та­уы­ның
шыр­ша­лы және май­қа­ра­ғай­лы ор­ман­дар
3.1) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
БК
0,3-1,0
1-ке­зек
0,9-1,0
2-ке­зек
0,6-0,8
3-ке­зек
0,3-0,5
30
40
100
25-30
25-30
Жақ­сы тү­леп
өс­кен (шәкіл
бой­ын­ша)
жағ­дай­да
Жет­кі­лік­сіз
тү­леп өс­кен
жағ­дай­да
0,3-0,5
ке­су жүр­гі­зіл­мей­ді
3.2) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
ЕІК
0,6-1,0
0,8-1,0
0,7
0,6
30
25
15
25-30
25-30
25-30
0,3-0,5
ке­су жүр­гі­зіл­мей­ді
3.3) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
ЕІК
0,6-1,0
0,8-1,0
0,7
0,6
30
25
15
10-15
10-15
10-15
0,3-0,5
ке­су жүр­гі­зіл­мей­ді
3.4) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
ЕІК
0,6-1,0
0,8-1,0
0,7
0,6
25/20
20/15
15/10
25-30
25-30
25-30
0,3-0,5
ке­су жүр­гі­зіл­мей­ді
3.5) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
ЕІК
0,6-1,0
0,8-1,0
0,7
0,6
25/20
20/15
15/10
10-15
10-15
10-15
0,3-0,5
ке­су жүр­гі­зіл­мей­ді
4. Оң­тү­стік Ал­тай мен Са­уыр­дың жа­пы­рақ­ты ор­ман­да­ры
4.1) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
БК
0,3-1,0
1-ке­зек
0,9-1,0
2-ке­зек
0,6-0,8
3-ке­зек
0,3-0,5
30
40
100
10
10
Жақ­сы тү­леп
өс­кен (шәкіл
бой­ын­ша)
жағ­дай­да
Жет­кі­лік­сіз
тү­леп өс­кен
жағ­дай­да
0,3-0,5
ке­су жүр­гі­зіл­мей­ді
4.2) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
БК
0,3-1,0
1-ке­зек
0,9-1,0
2-ке­зек
0,6-0,8
3-ке­зек
0,3-0,5
30
40
100
10
10
Жақ­сы тү­леп
өс­кен (шәкіл
бой­ын­ша)
жағ­дай­да
Жет­кі­лік­сіз
тү­леп өс­кен
жағ­дай­да
0,3-0,5
ке­су жүр­гі­зіл­мей­ді
4.3) С, СБ,
СШ, Ш
ҰБК
0,3-1,0
1-ке­зек
0,6-1,0
2-ке­зек
0,3-0,5
50
100
30
Жақ­сы тү­леп
өс­кен (шәкіл
бой­ын­ша)
жағ­дай­да
Жет­кі­лік­сіз
тү­леп өс­кен
жағ­дай­да
0,3-0,5
ке­су жүр­гі­зіл­мей­ді
4.4) С, СБ,
СШ, Ш
ЕІК
0,6-1,0
0,8-1,0
0,7
0,6
30
25
15
20
20
20
0,3-0,5
ке­су жүр­гі­зіл­мей­ді
4.5) О, ОШ,
ОБ, Б
ҰБК+
0,3-1,0
1-ке­зек
0,6-1,0
2-ке­зек
0,3-0,5
50
100
30
Жақ­сы тү­леп
өс­кен (шәкіл
бой­ын­ша)
жағ­дай­да
Жет­кі­лік­сіз
тү­леп өс­кен
жағ­дай­да
0,3-0,5
ке­су жүр­гі­зіл­мей­ді
4.6) О, ОШ,
ОБ, Б
ЕІК
0,6-1,0
0,8-1,0
0,7
0,6
30
25
15
20
20
20
0,3-0,5
ке­су жүр­гі­зіл­мей­ді
4.7) О, ОШ,
ОБ, Б
ЕІК
0,6-1,0
0,8-1,0
0,7
0,6
25
20
15
20
20
20
0,3-0,5
ке­су жүр­гі­зіл­мей­ді
4.8) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
ЕІК
0,6-1,0
0,8-1,0
0,7
0,6
30
25
15
20
20
20
0,3-0,5
ке­су жүр­гі­зіл­мей­ді
4.9) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
ЕІК
0,6-1,0
0,8-1,0
0,7
0,6
30
20
15
10/20
10/20
10/20
0,3-0,5
ке­су жүр­гі­зіл­мей­ді
4.10) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
ЕІК
0,6-1,0
0,8-1,0
0,7
0,6
20
15
10
10/20
10/20
10/20
0,3-0,5
ке­су жүр­гі­зіл­мей­ді
5. Қал­ба та­уы, Кен­ді Ал­тай, Оң­тү­стік Ал­тай, Са­уыр,
Сол­тү­стік Тянь-Шань мен Жоң­ғар Ала­та­уы­ның жа­пы­рақ­ты ор­ман­да­ры
5.1) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
БК
0,3-1,0
1-ке­зек
0,6-1,0
2-ке­зек
0,3-0,5
50
100
10
Жақ­сы тү­леп
өс­кен (шәкіл
бой­ын­ша) жағ­дай­да
Жет­кі­лік­сіз
тү­леп өс­кен
жағ­дай­да
0,3-1,0
ке­су жүр­гі­зіл­мей­ді
5.2) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
ЖК
0,3-1,0
0,3-1,0
100
2
5.3) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
ЖК
0,3-1,0
0,3-1,0
100
2
5.4) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
БК
0,3-1,0
1-ке­зек
0,6-1,0
2-ке­зек
0,3-0,5
50
100
10
Қыл­қан жа­пы­рақ­ты
тұқым­дар жақ­сы
тү­леп өс­кен
(шәкіл бой­ын­ша)
жағ­дай­да
Жет­кі­лік­сіз
тү­леп өс­кен
жағ­дай­да
0,3-0,5
ке­су жүр­гі­зіл­мей­ді
5.5) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
БК
0,3-1,0
1-ке­зек
0,6-1,0
2-ке­зек
0,3-0,5
50
100
10
Қыл­қан жа­пы­рақ­ты
тұқым­дар жақ­сы
тү­леп өс­кен
(шәкіл бой­ын­ша)
жағ­дай­да
Жет­кі­лік­сіз
тү­леп өс­кен
жағ­дай­да
0,3-0,5
ке­су жүр­гі­зіл­мей­ді
5.6) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
ЖК
0,3-1,0
0,3-1,0
100
1
5.7) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
ЖК
0,3-1,0
0,3-1,0
100
2
"Өзен­дер­дің, көл­дер­дің, су қой­ма­ла­ры­ның және бас­қа да су
объ­ек­ті­ле­рі­нің жа­ға­ла­у­ла­рын­да­ғы ор­ман­дар­дың тый­ым са­лын­ған
бел­де­уле­рі" мем­ле­кет­тік ор­ман қо­ры са­на­ты­ның өс­кін­дік
тә­сіл­мен қал­пы­на кел­ті­ре­тін су жай­ыл­ма жа­пы­рақ­ты сү­рек­дің
5.8) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
ЖК
0,3-1,0
0,3-1,0
100
3
5.9) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
ЖК
0,3-1,0
0,3-1,0
100
2
кестенің жалғасы
Тау бет­кей­i­нің
экс­по­зи­ци­я­сы
Кес­пеа­ға­штың
кө­ле­мі
Ке­су жұ­мысын
жүр­гі­зу ерекше­лі­гі
ені,
м
ең үл­кен
ала­ңы (га)
1
12
13
14
1. Қал­ба та­уы­ның қа­ра­ғай­лы ор­ман­да­ры
1.1) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
10
10
10
2. Кен­ді Ал­тай­дың қа­лың қыл­қан жа­пы­рақ­ты
(май­қа­ра­ғай және шыр­ша) ор­ман­да­ры
2.1) С, СБ,
СШ, Ш
20
20
20
Ба­стап­қы жу­анды­ғы
0,9-1,0 бол­са - үш жо­лы
БК, 0,6-0,8 - екі жо­лы
Жақ­сы тү­леп
өс­кен (шәкіл
бой­ын­ша) жағ­дай­да
Жет­кі­лік­сіз
тү­леп өс­кен
жағ­дай­да
2.2) С, СБ,
СШ, Ш
20
20
Егер өсіп-же­ті­лу жа­сы­на
жет­пе­ген ағаш ұр­па­ғы­ның
жу­анды­ғы ке­мін­де 0,4
бол­са
Жақ­сы тү­леп
өс­кен (шәкіл
бой­ын­ша) жағ­дай­да
Жет­кі­лік­сіз
тү­леп өс­кен
жағ­дай­да
2.3) С, СБ,
СШ, Ш
20
20
20
Егер өсіп-же­ті­лу жа­сы­на
жет­пе­ген ағаш ұр­па­ғы­ның
жу­анды­ғы 0,4 кем бол­са
2.4) С, СБ,
СШ, Ш
20
20
Егер өсіп-же­ті­лу жа­сы­на
жет­пе­ген ағаш ұр­па­ғы­ның
жу­анды­ғы 0,4 астам бол­са
Жақ­сы тү­леп
өс­кен (шәкіл
бой­ын­ша) жағ­дай­да
Жет­кі­лік­сіз
тү­леп өс­кен
жағ­дай­да
2.5) С, СБ,
СШ, Ш
20
20
20
Егер ағаш ұр­па­ғы
өсіп-же­ті­лу жа­сы­на
жет­пе­ген бол­са, оның
жу­анды­ғы 0,4 астам бо­ла­ды
2.6) С, СБ,
СШ, Ш
20
20
20
2.7) С, СБ,
СШ, Ш
15
15
15
Ба­стап­қы жу­анды­ғы
0,9-1,0 бол­са - үш ке­зек­ті
БК, 0,6-0,8 - екі ке­зек­ті
Жақ­сы тү­леп
өс­кен (шәкіл
бой­ын­ша) жағ­дай­да
Жет­кі­лік­сіз
тү­леп өс­кен
жағ­дай­да
2.8) С, СБ,
СШ, Ш
15
15
15
Қай­та­ла­ну­шы­лық: алы­мын­да
- бір жас­та­ғы­ла­ры,
бөл­гі­шін­де - әр­түр­лі
жас­та­ғы­ла­ры
2.9) С, СБ,
СШ, Ш
15
15
15
2.10) О, ОШ,
ОБ, Б
20
20
20
Қай­та­ла­ну­шы­лық: алы­мын­да
- бір жас­та­ғы­ла­ры,
бөл­гі­шін­де - әр­түр­лі
жас­та­ғы­ла­ры
2.11) О, ОШ,
ОБ, Б
15
15
15
Қай­та­ла­ну­шы­лық: алы­мын­да
- бір жас­та­ғы­ла­ры,
бөл­гі­шін­де - әр­түр­лі
жас­та­ғы­ла­ры
3. Сол­тү­стік Тянь-Шань мен Жоң­ғар Ала­та­уы­ның
шыр­ша­лы және май­қа­ра­ғай­лы ор­ман­дар
3.1) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
20
20
20
Ба­стап­қы жу­анды­ғы
0,9-1,0 бол­са - үш жо­лы
БК, 0,6-0,8 - екі жо­лы
Жақ­сы тү­леп
өс­кен (шәкіл
бой­ын­ша) жағ­дай­да
Жет­кі­лік­сіз
тү­леп өс­кен
жағ­дай­да
3.2) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
20
20
20
3.3) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
20
20
20
3.4) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
15
15
15
Қай­та­ла­ну­шы­лық:
алы­мын­да - тө­зім­ді,
бөл­гі­шін­де - тө­зім­сіз
то­пы­рақ
3.5) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
15
15
15
Қай­та­ла­ну­шы­лық:
алы­мын­да - тө­зім­ді,
бөл­гі­шін­де - тө­зім­сіз
то­пы­рақ
4. Оң­тү­стік Ал­тай мен Са­уыр­дың жа­пы­рақ­ты ор­ман­да­ры
4.1) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
20
20
10
Ба­стап­қы жу­анды­ғы
0,9-1,0 бол­са - үш жо­лы
БК, 0,6-0,8 - екі жо­лы
Жақ­сы тү­леп
өс­кен (шәкіл
бой­ын­ша) жағ­дай­да
Жет­кі­лік­сіз
тү­леп өс­кен
жағ­дай­да
4.2) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
20
20
10
Ба­стап­қы жу­анды­ғы
0,9-1,0 бол­са - үш жо­лы
БК, 0,6-0,8 - екі жо­лы
Жақ­сы тү­леп
өс­кен (шәкіл
бой­ын­ша) жағ­дай­да
Жет­кі­лік­сіз
тү­леп өс­кен
жағ­дай­да
4.3) С, СБ,
СШ, Ш
15
15
Егер ағаш ұр­па­ғы
өсіп-же­ті­лу жа­сы­на
жет­пе­ген бол­са, оның
жу­анды­ғы 0,4 астам
бо­ла­ды
Жақ­сы тү­леп
өс­кен (шәкіл
бой­ын­ша) жағ­дай­да
Жет­кі­лік­сіз
тү­леп өс­кен
жағ­дай­да
4.4) С, СБ,
СШ, Ш
20
20
20
Егер ағаш ұр­па­ғы
өсіп-же­ті­лу жа­сы­на
жет­пе­ген бол­са, оның
жу­анды­ғы 0,4 астам
бо­ла­ды
4.5) О, ОШ,
ОБ, Б
15
15
Егер ағаш ұр­па­ғы
өсіп-же­ті­лу жа­сы­на
жет­пе­ген бол­са, оның
жу­анды­ғы 0,4 астам
бо­ла­ды
Жақ­сы тү­леп
өс­кен (шәкіл
бой­ын­ша) жағ­дай­да
Жет­кі­лік­сіз
тү­леп өс­кен
жағ­дай­да
4.6) О, ОШ,
ОБ, Б
20
20
20
Егер ағаш ұр­па­ғы
өсіп-же­ті­лу жа­сы­на
жет­пе­ген бол­са, оның
жу­анды­ғы 0,4 астам
бо­ла­ды
4.7) О, ОШ,
ОБ, Б
20
20
20
4.8) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
20
20
20
4.9) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
15
15
15
Қай­та­ла­ну­шы­лық: алы­мын­да
- бір жас­та­ғы­ла­ры,
бөл­гі­шін­де - әр­түр­лі
жас­та­ғы­ла­ры
4.10) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
15
15
15
Қай­та­ла­ну­шы­лық: алы­мын­да
- бір жас­та­ғы­ла­ры,
бөл­гі­шін­де - әр­түр­лі
жас­та­ғы­ла­ры
5. Қал­ба та­уы, Кен­ді Ал­тай, Оң­тү­стік Ал­тай, Са­уыр,
Сол­тү­стік Тянь-Шань мен Жоң­ғар Ала­та­уы­ның жа­пы­рақ­ты ор­ман­да­ры
5.1) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
15
15
Тү­леп өсу­іне қа­ра­ма­стан
бай­ыр­ғы және қол­дан
өсі­рі­л­ген­дер
Жақ­сы тү­леп
өс­кен (шәкіл
бой­ын­ша) жағ­дай­да
Жет­кі­лік­сіз
тү­леп өс­кен
жағ­дай­да
5.2) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
100
10
Бай­ыр­ғы - тү­леп өсу­іне
қа­ра­ма­стан.
Қол­дан өсі­рі­л­ген - қыл-
қан жа­пы­рақ­ты тұқым­дар
жет­кі­лік­сіз өсіп өн­ген
жағ­дай­да
5.3) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
100
10
Бай­ыр­ғы - тү­леп өсу­іне
қа­ра­ма­стан.
Қол­дан өсі­рі­л­ген - қыл-
қан жа­пы­рақ­ты тұқым­дар
жет­кі­лік­сіз тү­леп өс­кен
(шәкіл бой­ын­ша) жағ­дай­да
5.4) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
15
15
Қыл­қан жа­пы­рақ­ты
тұқым­дар жақ­сы
тү­леп өс­кен
(шәкіл бой­ын­ша)
жағ­дай­да
Жет­кі­лік­сіз
тү­леп өс­кен
жағ­дай­да
5.5) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
15
10
Қыл­қан жа­пы­рақ­ты
тұқым­дар жақ­сы
тү­леп өс­кен
(шәкіл бой­ын­ша)
жағ­дай­да
Жет­кі­лік­сіз
тү­леп өс­кен
жағ­дай­да
5.6) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
100
15
Же­ке кес­пеа­ға­шта
көк­тем­гі-жаз­ғы ке­зең­де
ағаш дай­ын­дау жұ­мыста-
ры­ның ұз­ақ­тығы 20 күн­нен
ас­па­у­ға ти­іс
5.7) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
50
2,5
"Өзен­дер­дің, көл­дер­дің, су қой­ма­ла­ры­ның және бас­қа да су
объ­ек­ті­ле­рі­нің жа­ға­ла­у­ла­рын­да­ғы ор­ман­дар­дың тый­ым са­лын­ған
бел­де­уле­рі" мем­ле­кет­тік ор­ман қо­ры са­на­ты­ның өс­кін­дік
тә­сіл­мен қал­пы­на кел­ті­ре­тін су жай­ыл­ма жа­пы­рақ­ты сү­рек­дің
5.8) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
75
2,5
5.9) Бар­лық
экс­по­зи­ци­я­лар
50
2,5
📌 Ескертпе.
БК - біртіндеп кесу, ҰБК - ұзақ уақыт біртіндеп кесу, ЖК - жаппай кесу;
Қ - қайың, Ш - шырша, Ш(Шр) - Шренк шыршасы, Б - балқарағай,
К - көктерек, М - майқарағай, Қ - қарағай, Т - терек, Тс - сүрек
тектес тал, Тб - бұталы тал (талдар), Ак.с - акация сары.
7-кесте
Таулы, жазық жерлердегi және Қазақтың шағын адырлы ормандарындағы ағашы кесілген жерлерде өскiндi сақтаудың нормативтік көрсеткiштерi
Ке­су тә­сі­лі және тау
ба­у­рай­ы­ның қи­я­лы­лы­ғы
Өс­кін мен шы­бық­тың
сақ­та­луы, пай­ы­з­бен
қы­ста
қар­сыз
ке­зең­де
15 гра­дус­қа дей­iн­гі ба­у­рай­да
жап­пай ке­су
70
60
15 гра­дустан астам ба­у­рай­да
жап­пай ке­су
60
50
15 гра­дус­қа дей­iн­гі ба­у­рай­да
бір­т­ін­деп және ірік­теп ке­су
80
70
15 гра­дустан астам ба­у­рай­да
бiр­тiн­деп және iрiк­теп ке­су
70
60
8-кесте
Мемлекеттiк орман қоры учаскелерiнде күтiм жасау мақсатында ағаш кесу түрлері және оларды жүргiзудiң жас шегi
Кү­тім жа­сау
мақ­са­тын­да ағаш
ке­су түр­ле­рі
Сү­рек-
дің­нің
да­му
фа­за­сы
Бо­ни-
тет
сы­ны­бы
Ек­пе­лер­дiң жа­сы (жыл)
Қыл­қан жа­пы­рақ­ты
са­мыр­сын­нан
бас­қа,
қыл­қан
жа­пы­рақ­ты
са­мыр­сын
қыл­қан
жа­пы-
рақ­ты
1
2
3
4
5
6
Жа­рық тү­сі­ру
Ұшар
ба­сы­ның
жа­на­суы
1-3
4-5
-
-
10 дей­ін
20 дей­ін
5-10
8-15
Та­за­лау
Шат­қал
1-3
4-5
11-20
15-20
11-20
21-40
11-20
16-30
Си­ре­ту
Сыр­ғауыл
1-3
4-5
21-40
21-60
21-60
41-60
21-40
31-60
Өт­пе­лі ағаш ке­су
Кө­ле­мі
бой­ын­ша
кү­шейіп
өсуі
1-3
4-5
41 және
одан көп
61 және
одан көп
61-160
61-160
41
және
одан
көп
61
және
одан
көп
кестенің жалғасы
Кү­тім жа­сау
мақ­са­тын­да ағаш
ке­су түр­ле­рі
Ек­пе­лер­дiң жа­сы (жыл)
Жа­пы­рақ­ты
емен, ша­ған,
ше­гір­шін
қай­ың,
те­рек
бұ­тақ, те­рек,
қа­ра­те­рек
1
7
8
9
Жа­рық тү­сі­ру
10 дей­ін
15 дей­ін
-
-
-
-
Та­за­лау
11-20
16-30
11-20
16-30
6-10
-
Си­ре­ту
21-40
31-50
21-30
31-40
11-15
-
Өт­пе­лі ағаш ке­су
41 және
одан көп
51 және
одан көп
31 және
одан көп
41 және
одан көп
16 және
одан көп
-
9-кесте
Ұсақ тауарлы орман өнімдерi мен отындық ағаштың толық сүректiк сипатының кестесі
Сор­ти­мент­тер
Кө­шi­ру ко­эф­фи­ци­ент­терi
қой­ма­лық
тек­ше­метр­лер­дi
ны­ғыз тек­ше
метр­ге қай­та
есеп­теу үшiн
ны­ғыз
тек­ше­метр­лер­ді
қой­ма­лық
тек­ше метр­лер­ге
қай­та есеп­теу
1
2
3
Қа­лыңды­ғы 4 см дей­ін то­пы­рақ
жа­быс­қан және дің­нің ұзынды­ғы:
4-6
2-4 м бо­ла­тын та­зар­тыл­ма­ған
шөп­шек
0,20
0,12
5,00
8,50
Шөп-ша­лаң (бұ­тақ­ша­лар,
бұ­тақ­тар) және ұзынды­ғы 2 м
дей­iн­гi ұсақ та­зар­тыл­ма­ған
шөп­шек
0,10
10,00
Қа­лыңды­ғы 4 см дей­ін то­пы­рақ
жа­быс­қан және дің­нің ұзынды­ғы:
4-6
2-4 м бо­ла­тын та­зар­тыл­ма­ған
шөп­шек
0,25
0,15
4,00
6,70
Дiң­нiң ұзынды­ғы 4 м ке­зін­де
қа­лыңды­ғы 4-7 см то­пы­рақ
жа­быс­қан (1,3 м - 3-6 см
биiк­тi­гiн­де) та­зар­тыл­ма­ған
шөп­шек
0,30
3,30
Жы­лы­ту үшiн отын­дық ағаш:
бұ­та­лар
ұзынды­ғы 1-2 м бө­рене тә­р­із­ді және жа­ры­л­ған
0,50
0,70
2,00
1,43
Ескертпе:
шөпшек пен шырпы бiр жаққа қарай қазықтар арасында нығыздап
жиналады
жаңадан текшелеп жиналғандарын өлшеу кезiнде шөпшек үшiн 10
пайыз және шырпы үшiн 20 пайыз мөлшерiнде кептiруге есепке
алынбайтын үстеме жасалады;
текшеленген ағаш өнiмдерін өлшеу метрмен жүргізiледi, ені
мен биiктiгi ағаштың кесiлген жуан жағы бойынша өлшенедi, ал
ұзындығы үшiн текшеленген өнiмнiң жалпы ұзындығының төрттен үш
бөлiгі алынады.
10-кесте
Таза қарағай екпелерiнде күтiм жасау мақсатында ағаш кесу көрсеткiштерi
Ек­пе­лер то­бы
Та­за­лау
ке­су
жүр­гі­зу
жа­сы
(жыл)
ең тө­мен­гі
ұшар ба­сы­ның
тұй­ық­та­луы
ке­су
қар­қын-
ды­лы­ғы,
%
қай­та-
ла­ну-
шы­лық
(жыл)
кү­тім
жа­са­у­ға
дей­ін
кү­тім
жа­са­удан
кей­ін
1
2
3
4
5
6
То­пы­рақ ылғал­ды­лы­ғы
жет­кі­лік­ті қа­ра­ғай-
лы ор­ман­дар және
бо­ни­тет­тің 1-3 сын.
мерзiм­дi құр­ғақ ор-
ман­дар (ша­ғын адыр­лы
ор­ман бет­кей­ле­рі­нің
тө­мен­гі бө­лік­терi,
су ар­на­ла­ры­ның
са­ты­ла­ры, құ­майт
то­пы­рақ­ты жер­лер­де­гі жа­зық және шал­ғын­ды қа­ра­ғай­лы ор­ман­дар)
11-20
0,9
0,8
10-15
25-30
10
Бо­ни­тет­тің 4-5 сын.
мер­зім­дi то­пы­рақ
ылғал­ды­лы­ғы жет­кi-
ліксiз қа­ра­ғай­лы
ор­ман­дар (ор­ман
бет­кей­лерiнiң ор­та
және жо­ғар­ғы бө-
лiк­терi, құ­майт то-
пы­рақ­ты жер­лер­де­гі
құр­ғақ ор­ман­дар)
15-20
0,9
0,8
10-15
25-30
10
Бо­ни­тет­тiң 1-3-сы-
нып­та­ры қа­ра­ғай
да­қыл­да­ры тұ­тас,
жо­лақ, ық­тыр­ма
және топ­тық.
Бiр­кел­кi си­ре­ту
11-20
0,9
0,8
10-15
25-30
10
кестенің жалғасы
Ек­пе­лер то­бы
Си­ре­ту
ке­су
жүр­гі­зу
жа­сы
(жыл)
ең тө­мен­гі
ұшар ба­сы­ның
тұй­ық­та­луы
ке­су
қар­қын-
ды­лы­ғы,
%
қай­та-
ла­ну-
шы­лық
(жыл)
кү­тім
жа­са­у­ға
дей­ін
кү­тім
жа­са­удан
кей­ін
1
7
8
9
10
11
То­пы­рақ ылғал­ды­лы­ғы
жет­кі­лік­ті қа­ра­ғай-
лы ор­ман­дар және
бо­ни­тет­тің 1-3 сын.
мерзiм­дi құр­ғақ ор-
ман­дар (ша­ғын адыр­лы
ор­ман бет­кей­ле­рі­нің
тө­мен­гі бө­лік­терi,
су ар­на­ла­ры­ның
са­ты­ла­ры, құ­майт
то­пы­рақ­ты жер­лер­де­гі жа­зық және шал­ғын­ды қа­ра­ғай­лы ор­ман­дар)
21-40
0,8
0,7
20-30
30-40
10
Бо­ни­тет­тің 4-5 сын.
мер­зім­дi то­пы­рақ
ылғал­ды­лы­ғы жет­кi-
ліксiз қа­ра­ғай­лы
ор­ман­дар (ор­ман
бет­кей­лерiнiң ор­та
және жо­ғар­ғы бө-
лiк­терi, құ­майт то-
пы­рақ­ты жер­лер­де­гі
құр­ғақ ор­ман­дар)
21-40
41-60
0,8
0,8
0,7
0,7
15-30
30-50
15-30
30-50
10
10
Бо­ни­тет­тiң 1-3-сы-
нып­та­ры қа­ра­ғай
да­қыл­да­ры тұ­тас,
жо­лақ, ық­тыр­ма және топ­тық.
Бiр­кел­кi си­ре­ту
21-40
0,8
0,7
20-30
30-50
10
кестенің жалғасы
Ек­пе­лер то­бы
Өт­пе­лі ке­су
ке­су
жүр­гі­зу
жа­сы
(жыл)
ең тө­мен­гі
жу­анды­ғы
ке­су
қар­қын-
ды­лы­ғы,
%
қай­та-
ла­ну-
шы­лық
(жыл)
кү­тім
жа­са­у­ға
дей­ін
кү­тім
жа­са­удан
кей­ін
1
12
13
14
15
16
То­пы­рақ ылғал­ды­лы­ғы
жет­кі­лік­ті қа­ра­ғай-
лы ор­ман­дар және
бо­ни­тет­тің 1-3 сын.
мерзiм­дi құр­ғақ ор-
ман­дар (ша­ғын адыр­лы
ор­ман бет­кей­ле­рі­нің
тө­мен­гі бө­лік­терi,
су ар­на­ла­ры­ның
са­ты­ла­ры, құ­майт
то­пы­рақ­ты жер­лер­де­гі жа­зық және шал­ғын­ды қа­ра­ғай­лы ор­ман­дар)
41-60
61-80
0,8
0,8
0,7
0,7
20-30
30-40
15-25
20-30
10
10
Бо­ни­тет­тің 4-5 сын.
мер­зім­дi то­пы­рақ
ылғал­ды­лы­ғы жет­кi-
ліксiз қа­ра­ғай­лы
ор­ман­дар (ор­ман
бет­кей­лерiнiң ор­та
және жо­ғар­ғы бө-
лiк­терi, құ­майт то-
пы­рақ­ты жер­лер­де­гі
құр­ғақ ор­ман­дар)
61-80
0,8
0,7
15-25
20-35
10-15
Бо­ни­тет­тiң 1-3-сы-
нып­та­ры қа­ра­ғай
да­қыл­да­ры тұ­тас,
жо­лақ, ық­тыр­ма
және топ­тық.
Бiр­кел­кi си­ре­ту
41-60
0,8
0,7
20-30
30-50
10
Ескертпелер: