"Қоршаған ортаны қорғау туралы" Қазақстан Республикасы Заңының 60-3 бабы 1-тармағын іске асыру мақсатында БҰЙЫРАМЫН :

2. Қазақстан Республикасы Қоршаған ортаны қорғау министрлігі Экологиялық сараптама және табиғат пайдалануды реттеу департаменті (Б.С.Елеуішов) осы бұйрықтың Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде мемлекеттік тіркеуден өткеннен кейін бұқаралық ақпарат құралдарында ресми түрде жариялануын қамтамасыз етсін.

"КЕЛІСІЛГЕН"
Қазақстан Республикасының
Денсаулық сақтау министрі
2005 жылғы 20 желтоқсан

Қазақстан Республикасы
Қоршаған ортаны қорғау министрінің
2005 жылғы 8 желтоқсандағы
N 331-ө бұйрығымен бекітілген
Жеке және заңды тұлғалар іс-әрекеттерінің процесінде пайда болатын қауіпті қалдықтарды қауіптіліктің нақты сыныбына жатқызу ережесі

1. Жеке және заңды тұлғалар іс-әрекеттерінің процесінде пайда болатын қауіпті қалдықтарды қауіптіліктің нақты сыныбына жатқызу ережесі (бұдан әрі - Ереже) Қазақстан Республикасындағы өндіріс және тұтыну қалдықтарының қауіптілік сыныбына зерттеу жүргізудің жалпы тәртібін белгілейді және олардың қоршаған ортаға және халық денсаулығына зиянды әсер етуінің алдын алу мақсатында өндіріс және тұтыну қалдықтарымен жұмыс істеу кезінде экологиялық қауіпсіздікті бақылау және қамтамасыз ету үшін арналған.

2. Осы Ереженің талаптары өндірістік қалдықтармен жұмыс істейтін және Қазақстан Республикасының аумағында орналасқан жеке меншік және бағыныс нысандарына тәуелсіз жеке және заңды тұлғалар үшін міндетті болып табылады. Сондай-ақ, Ереже қалдықтармен жұмыс істеуге бақылауды жүзеге асыратын мемлекеттік органдарға арналған.
Ереже радиоактивті қалдықтарға таратылмайды.

Қалдықтардың қауіптілік сыныбын анықтау өздері пайда болған кәсіпорыннан тысқары шығарылған қалдықтардың әрбір партиясы үшін жүргізіледі. Технологиялық процестердің және қолданған шикізаттың өзгеріссіз шарттарында кәсіпорын полигонына (жинақтарда) жинақтау кезінде қауіптілік сыныбын анықтау үшін сынама алу бес жылда бір рет жүргізіледі. Қалдықтар технология өзгерген жағдайда немесе өзге шикізат көздеріне өткенде, сондай-ақ химиялық құрам өзгеруі мүмкін кез-келген басқа жағдайда міндетті тәртіппен қауіптілік сыныбын анықтауға жатады.

Қалдықтар адамға және қоршаған ортаға әсер етуінің дәрежесі бойынша қауіптіліктің бес сыныбына бөлінеді:
1 сынып - төтенше қауіпті
2 сынып - жоғары қауіпті
3 сынып - қалыпты қауіпті
4 сынып - аз қауіпті
5 сынып-қауіпті емес.

5. Зерттеулерді орындау, сондай-ақ қауіптілік сыныбын анықтау осы Ережелерге сәйкес табиғатты қорғауды жобалауға, нормалауға Қазақстан Республикасы Қоршаған ортаны қорғау министрлігінің және медициналық және дәрігерлік қызметті жүзеге асыруға Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің лицензиясы бар және тіркелген, аттестатталған немесе өлшеудің жай-күйін бағалау туралы куәлігі бар зертханасы бар жеке және заңды тұлғалар арқылы жүзеге асады.

7. Қауіптілік сыныбын анықтау адамның тіршілік ету ортасының (топырақ, су, ауа) химиялық ластануының экологиялық-эпидемиологиялық нормалану әдістемесінің ережесіне негізделген қалдық қауіптілігінің эксперименттік бағасын өзімен қамтиды, сондай-ақ мемлекеттік санитарлық-эпидемиологиялық қадағалау мақсаты үшін қолданылатын әдістерді қамтиды.

9. Қалдықтардың құрамын физикалық, физикалық-химиялық, химиялық талдау немесе қалдықтар пайда болған бастапқы шикізат құрамының негізінде және осы шикізат өңделген технологиялық режимдер анықтайды. Сандық құрам (С і білдіретін қалдықтардың ортақ массасындағы әрбір құрауыштың қатыстық шоғырлануын) миллиграмм/килограммен (бұдан әрі - мг/кг) көрсетіледі. Әрбір құрауыштық анықталатын мағынасы (% С і ) өзімен бірге осы құрауыштың ортақ массадағы шоғырының жоғары шекарасын көрсетеді, яғни "артық емес" терминіне сәйкес келу керек. Сондықтан, қалдықтар тұратын С і - барлық құрауыштары үшін ұлғаю сомасы 100 %-ке жақын болуы тиіс, 95 %-тен кем емес. Қалдық құрамы туралы мәліметтің дұрыстығына оның өңдеушісі (жеке меншік иесі) жауапты болып табылады.

11. Қалдықтардың сынамаларын алу, тасымалдау және сақтау сынама алаңдарында жинақ сыйымдылығынан немесе қалдықтар пайда болу көздерінен қалдықтар құрауыштарының (агрегаттық жай-күйін, бірыңғай тектілік, майдалылық, ұшқыштық, химиялық белсенділігі және т.б.) физикалық-химиялық қасиеттерін есепке ала отырып жүргізіледі. Қалдықтар жинағының әрбір 20 га-на 1 сынама алаңынан кем емес жиналады.

12. Нақты сынамалар сынама алаңдарында бір немесе бірнеше қабаттардан немесе конверт әдісі бойынша қабаттардан, әрбір жағдайда сынама қалдықтың негізгі бөлігін өзімен қамту үшін диоганаль бойынша немесе осы есеппен кез-келген басқа тәсілмен алынады. Біріктірілген сынама бір алаңда (бір сыйымдылықтан) алынған нақты сынамалардың (5 сынамадан кем емес) араласу жолымен құрылады. Біріккен сынамалар массасы 1,5 кг-нан кем болмауы тиіс.

15. Әрбір сынамаға қалдық сипаттамасының ілеспе талоны жасалады, тұтастығын және тасымалдау қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін сыртынан полиэтиленді пакетпен оралған сынама бірге салынады. Қалдық сынамасы сипаттамасында қалдық пайда болатын технологиялық процесс немесе өндіріс, қалдық құрамына енген негізгі химиялық қосылыстар, жанғыштық, ерекше қасиеттері, жіктеуге сәйкес қалдықтың атауы көрсетіледі.

Паста тәрізді қалдықтар және құрамында қатты сынап бар және органикалық қалдықтар сынамаларын тасымалдау сынама кейін бірден герметикалық шыны, полиэтиленді немесе тефлонды сыйымдылықтарда жүзеге асырылады.
Жартылай сұйық қалдықтарды тасымалдау сынама алынғаннан кейін бір аптадан кешіктірілмей шыны немесе полиэтиленді сыйымдылықтарда жүргізіледі.

Қалдықтардың жекелеген құрауыштарының зиянды әсер ету өлшемінің мүмкіндігі шарасы болып әрбір жеке алынған қалдықтардың құрауыштары үшін химиялық-физикалық, сондай-ақ санитарлық-эпидемиологиялық өлшемдер қызмет атқарады. Ресми берілген анықтамалардан экологиялық қауіпсіздіктің көрсетілген өлшемдерін іздестіру жүргізіледі.

Экологиялық қауіпсіздіктің экологиялық-уыттылық және физикалық-химиялық өлшемдерінің басым тізбесі (бұдан әрі - Басым тізбе) 1-қосымшада келтірілген.

Жүйеге қосылуы мүмкін өлшемдер саны 1-ден 13-ке дейін кез-келген сан бола алады (яғни берілген құрауыш үшін сол немесе басқа өлшем бойынша анықтамалық әдебиеттер деректеріне сәйкес болуына байланысты).

21. Егер, тиісті нормативтік құжаттарда және анықтамаларда ең төменгі реттік нөмірлі өлшем үшін деректер бар болса, онда осы өлшемді қолдану керек, тек деректер болмаған кезде ғана жоғарғы реттік нөмірлі өлшеммен (мысалы, әртүрлі жануарлар түрлері үшін LD 50 ) ең жоғарғы қауіптілікке сәйкес алынады, яғни төменгі мағынасы.

24. Егер, басым тізбесі бойынша ақпараттар табылмаса, қосымша көрсеткіштер: күрделі жұмыс аймағы, созылмалы жұмыс аймағы, қоршаған ортада тасымалдау (персистенттік), биожинақталу (азық-түлік тізіміндегі әрекеті), алыстан ерекше әсер етуі (мутагенді, тератогенді, эмбриоуыттылық, аллергиялық, нейтроуыттылық), азық-түліктердегі ОБҚ б , ОХҚ, БРШ, т.б. барлығы 30 көрсеткіш қолданылады.

27. Қалдықтың экологиялық қауіпсіздігінің әрбір өлшемін бағалау үшін экологиялық қауіпсіздіктің төрт деңгейіне жауап беретін төрт сипаттама көрсетілген және экологиялық қауіпсіздіктің әрбір деңгейіне жеке балл сәйкес келеді. Сондай-ақ, өлшемдер жүйесін ақпараттық қамтамасыз ету үшін тиісті балл белгіленеді.

28. Экологиялық қауіпсіздіктің қатыстық өлшемінің мәні (Х) осы өлшемдер санына ақпараты бар барлық өлшемдер бойынша баллдар сомасын бөлу арқылы айқындалады. Ақпараттық қамтамасыз ету көрсеткішін ескере отырып, жүйедегі өлшемдердің жалпы саны n+1-ге тең және Басым тізбеге сәйкес толық жүйе үшін 13-ке тең болады ( 1-қосымша ).

4Х i 1
Z i = ----- - ---- [1]
3 3

---| |4- 4/Z i 1 < Z i < 2 үшін
Lg(W i ) ---| | Z i 2 < Z i < 4 үшін
--- 2+4/(6-Z i ) 4 < Z i < 5
[2]
|- 10 4-4/z
мұндағы Wi= -- 10 Z
|-- 10 (2+4/(6-Zi)

n
К с =E K i , [3]
1
мұндағы: К с - қалдықтардың уыттылық индексі;
K i - қалдықтар құрауышының і уыттылығының индексі;
n - қалдықтағы құрауыштардың саны.
K i қалдықтарының i құрауышы уыттылығының индексін мына формула бойынша есептейді:
С i
K i = ------ [4]
W i

n
EС i = 10 6 (мг/кг) [5]
1

34. Биотестілеу әдісі қалдықтың қауіптілігін сапалы айқындауға бағытталған. Қалдықтардың қауіптілігін бағалау үшін ЛК 50 (ЛК 50 - ағынды немесе табиғи суларды араластыру - уақыттың белгілі бір аралығына 50 % тест-объектілерінің қырылуына әкелетін - уытты заттардың шоғырлануы) бойынша гидробионттар үшін субстраттар ретінде оларды зерттеу орындалады.
Мемлекеттік стандарты 17.1.4.01.-95 ҚР МЕМСТ СТ-қа және (РД 118-02-90) Суды биотестілеу жөніндегі әдістемелік жетекшілікке сәйкес биотестілеу рәсімі және қалдықтардан сүзгілердің бағасы жүргізіледі.

Қалдықтарды қауіптілік сыныбына жатқызудың экологиялық және санитарлық-эпидемиологиялық көрсеткіштері мен критерийлері 4-қосымшада келтірілген.

Жеке және заңды тұлғалар
іс-әрекеттерінің процесінде
пайда болатын қауіпті
қалдықтарды нақты қауіптілік
сыныбына жатқызу ережесіне
1-қосымша
Экологиялық қауіпсіздік өлшемдерінің және оларға сәйкес деңгейлердің тізбесі
Эко­ло­ги­я­лық қа­уіп­сіз­дік өл­шем­де­рі
Эко­ло­ги­я­лық қа­уіп­сіз­дік дең­гей­ле­рі
I
II
III
IV
1. ШР­Шп, мг/кг
<5
5-200
200-10 4
>10 4
2. ШР­Шв (БРШ), мг/дм 3
<0,01
0,01-0,1
0,1-1
>1
3. ШРШр.з. (ӘБ­ҚД), мг/м 3
<0,1
0,1-1
1-10
>10
4. ШРШс.с. (неме­се ШР­Шм.р.), (ӘБ­ҚД)
<0,01
0,01-0,1
0,1-1
>1
5. Су­да­ғы қа­уіп­ті­лік сы­ны­бы
1
2
3
4
6. Жұ­мыс ай­ма­ғын­да­ғы қа­уіп­ті­лік сы­ны­бы
1
2
3
4
7. Ауа­да­ғы қа­уіп­ті­лік сы­ны­бы
1
2
3
4
8. LD 50 , мг/кг
<15
15-150
151-5000
>5000
9. LC 50 , мг/м 3
<500
500-5000
5001-50000
>50000
10. Lg [S /ШРШ в ]
>5
5-2
1,9-1,0
<1,0
11. Lg [С нас /ШРШ р . з ]
>5
5-2
1,9-1,0
<1,0
12. Кан­це­ро­ген­дік
Адам­ға
дәлел-
ден­ген
Жа­ну­ар-
лар­ға
дәлел-
ден­ген
Жа­ну­ар­лар
үшін
ық­ти­мал
Кан­це­ро-
ген­дік емес
(дәлел-
ден­ген)
13. Ақ­па­рат­тық қам­та­ма­сыз ету көр­сет­кі­ші
<0,5
(n<6)
0,5-0,7
(n=6-8)
0,71-0,9
(n=9,10)
>0,9
(n>11)

Жеке және заңды тұлғалар
іс-әрекеттерінің процесінде
пайда болатын қауіпті
қалдықтарды нақты қауіптілік
сыныбына жатқызу ережесіне
2-қосымша
Қалдық құрауыштарының экологиялық қауіпсіздігінің негізгі өлшемдерінің тізбесі және оларды бағалау баллдарының мәндері
N
р/с
Эко­ло­ги­я­лық қа­уіп­сіз­дік өл­шем­де­рі
Қал­дық құ­ра­уы­шта­ры­ның эко­ло­ги­я­лық қа­уіп­сіз­ді­гі­нің дең­гей­ле­рі
1
2
3
4
1
ШРШ n  [то­пы­рақ­тың мг/кг]
<5
5-200
200-10 4
>10 4
2
ШРШ в  (БРД) [мг/л]
<0,01
0,01-0,1
0,1-1
>1
3
ШРШ рв [мг/м 3 ] (ОБУВ)
<0,1
0,1-1
1-10
>10
4
ШРШ с.с (неме­се ШРШ м.р. ) (ӘБ­ҚД) [мг/м 3 ]
<0,01
0,01-0,1
0,1-1
>1
5
Су­да­ғы қа­уіп­ті­лік сы­ны­бы
1
2
3
4
6
Жұ­мыс ай­ма­ғын­да­ғы қа­уіп­ті­лік сы­ны­бы
1
2
3
4
7
Ауа­да­ғы қа­уіп­ті­лік сы­ны­бы
1
2
3
4
8
LD 50 [мг/кг]
<15
15-150
150-5000
>5000
9
LC 50 [мг/м 3 ]
<500
500-5000
5001-50000
>50000
10
Lg [S,мг/дм 3 /ШРШ в , мг/дм 3
>5
5-2
1,9-1,0
<1.0
11
Lg [C нас , мг/м 3 /ШРШ р.з , мг/м 3 ]
>5
5-2
1,9-1,0
<1.0
12
Кан­це­ро­ген­дік
Адам­ға
кан­це-
ро­ген-
дік
дәлел-
ден­ген
Жа­ну­ар-
лар­ға
кан­це­ро-
ген­дік
дәлел-
ден­ген
Жа­ну­ар-
лар үшін
кан­це-
ро­ген­дік
ық­ти­мал-
ды­лы­ғы
бар
Кан­це-
ро­ген-
дік
емес
(дәлел-
ден­ген)
13
LgК ow
>4
4-2
1,9-0,0
<0,0
14
Lg [C нас , мг/м 3 /
ШРШ c .с.(м.р.) , мг/м 3 ]
>7
7-3,8
3,7-1,6
<1,.6
15
LD 50 skin, мг/кг
<100
101-500
501-2500
>2500
16
LC W 50 [мг/л/96ч]
<1
1-5
5-100
>100
Балл
1
2
3
4
17
LC 50  -"- (даф­нии)
<10
10-100
100-1000
>1000
18
ИУМК
>300
300-30
30-3
<3
19
Күр­де­лі іс-әре­кет ай­ма­ғы
<6
6-18
18-54
>54
20
Со­зыл­ма­лы іс-әре­кет ай­ма­ғы
>10
10-5
5-2,5
<2,5
21
БПК 5
БД = -------
ХПК
<0,1
0,1-0,6
0,6-0,9
>0,9
22
Азық-тү­лік өнім­де­рін­де­гі ШРШ пп в [мг/кг]
<0,01
0,01-1,0
1,0-10
>10
23
Пер­си­стент­тік: қор­ша­ған ор­та­да­ғы транс­фор­ма­ция
Неғұр­лым
уыт­ты,
оның
ішін­де
ал­шақ­тық
және
әсер­лі
неме­се
жа­ңа қа-
си­ет­те­рі
бар өнім-
дер­дің
пай­да
бо­луы
Зи­ян­ның
бас­қа
кри­те­рий-
ле­рі­нің
неғұр­лым
ай­қын
әсер
ете­тін
өнім-
дер­дің
пай­да
бо­луы
Уыт­ты­лы-
ғы шы­ғыс
заттар-
да­ғы уыт-
ты­лық­қа
жа­қын
өнім-
дер­дің
пай­да
бо­луы
Уыт­ты-
лы­ғы
неғұр­лым
аз өнім-
дер­дің
пай­да
бо­луы
24
Био­ак­ку­му­ля­ция-азық-тү­лік тіз­бе­сін­де­гі бе­та­лыс
Бар­лық
буын­да­ғы
ай­қын-
дал­ған
жи­нақ­та­лу
Бір­не­ше
буын­да­ғы
жи­нақ­та­лу
Буын­дар-
дың бі-
рін­де­гі
жи­нақ-
та­лу
Жи­нақ­та-
лу жоқ
Ал­шақ, ерекше әсер ету­лер:
Му­та­ген­ді
және
бас­қа
қа­си­ет­тер
та­был­ды
Адам үшін
көр­се­тіл-
ген қа-
си­ет­тер-
дің пай­да
бо­лу мүм-
кін­ді­гі
бар
Жа­ну­ар-
лар үшін
көр­се-
ті­л­ген
қа­си­ет-
тер­дің
пай­да
бо­лу
мүм­кін-
ді­гі
бар
Жоқ
(дәлел-
ден­ген)
25
-му­та­ген­ді
-"-
-"-
-"-
-"-
26
-те­ра­то­ен­ді
-"-
-"-
-"-
-"-
27
-эм­брио­уыт­ты
-"-
-"-
-"-
-"-
28
-ал­лер­ген­ді
-"-
-"-
-"-
-"-
29
-ней­ро­уыт­ты
-"-
-"-
-"-
-"-
30
Ақ­па­рат­тық қам­та­ма­сыз ету көр­сет­кі­ші-n/N
<0,5
(n<6)
0,5-0,7
(n=6-8)
0,71-0,9
(n=9,10)
>0,9
(n>11)
Балл
1
2
3
4

Жеке және заңды тұлғалар
іс-әрекеттерінің процесінде
пайда болатын қауіпті
қалдықтарды нақты қауіптілік
сыныбына жатқызу ережесіне
3-қосымша
1-кесте
Кс тәуелді қалдықтар қауіптілігінің сыныбы
Қа­уіп­ті­лік сы­ны­бы
1
2
3
4
5
(қа­уіп­ті емес)
К i уыт­ты­лы­ғы­ның жиын­тық ин­дек­сі
10000
ар­тық
10000-1000
999-100
99-10
10 кем
2-кесте
Гидробионттар үшін субстрат ретінде зерттеу кезіндегі қауіптілік сыныбы, уыттылық деңгейі және қалдықтан су ағысын араластыру еселігі
Қа­уіп­ті­лік сы­ны­бы
Уыт­ты­лық дең­гейі
Ара­ла­сты­ру есе­лі­гі
1
өте жо­ға­ры
>10000
2
жо­ға­ры
>1000-10000
3
ор­та­ша
>100-1000
4
қа­лып­ты
>10-100
5
тө­мен
<10

Жеке және заңды тұлғалар
іс-әрекеттерінің процесінде
пайда болатын қауіпті
қалдықтарды нақты қауіптілік
сыныбына жатқызу ережесіне
4-қосымша
Қалдықтарды қауіптілік сыныбына жатқызудың экологиялық және санитарлық-эпидемиологилық көрсеткіштері және критерийлері
N
р/с
Қа­уіп­ті­лік көр­сет­кіш­те­рі
Қа­уіп­ті­лік сы­нып­та­ры
1
2
3
4
5
Тө­тен­ше қа­уіп­ті
Жо­ға­ры қа­уіп­ті
Қа­лып­тық­қа­уіп­ті
Аз қа­уіп­ті
Қа­уіп­ті емес
1
Гид­ро­бионт­тар­ға сығ­ын­ды­ны ара­ла­сты­ру
>10000
1000-
10000
100-
1000
10-100
0-10
2
DL50 дең­гей­ін­де уыт­ты әсер ету­ді ту­ғы­за­тын сығ­ын­ды­ны ара­ла­сты­ру
>1000
1000-
100
10-100
1-10
0-1
3
Күр­де­лі экс­пе­ри­мент ке­зін­де жа­ну­ар­лар ор­га­низ­мін­де оң өзге­рі­стер­дің ста­ти­сти­ка­сын ту­ғы­за­тын ара­ла­сты­ру­лар
>1000
100-
1000
10-100
1-10
0-1
4
Со­зыл­ма­лы экс­пе­ри­мент ке­зін­де жа­ну­ар­лар ор­га­низ­мін­де өзге­рі­стер­дің ста­ти­сти­ка­сын ту­ғы­за­тын ара­ла­сты­ру­лар
>10000
1000-
10000
100-1000
10-100
0-10