Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 9 қаңтардағы Экологиялық кодексінің 16 және 209-баптарына сәйкес Қазақстан Республикасының Үкіметі  ҚАУЛЫ ЕТЕДІ:

Қазақстан Республикасы
Үкіметінің
2007 жылғы»7 шілдедегі
N 581 қаулысымен
бекітілген
Жерді бағалаудың экологиялық критерийлері Қоныстану аумақтары жерінің экологиялық жай-күйінің критерийлері
Көр­сет­кіш-
тер
Па­ра­метр­лер
Са­лы­стыр-
ма­лы
қа­на­ғат-
та­нар­лық
аху­ал
Эко­ло-
ги­я­лық
апат
Тө­тен­ше
эко­ло-
ги­я­лық
жағ­дай
Негіз­гі көр­сет­кіш­тер
Экс­по­зи­ция-
лық до­за­сы­ның
то­пы­рақ­тың
үстің­гі
қа­ба­ты­нан 1
метр
дең­гей­де­гі
қу­а­ты,
мкР/сағ
400-ден
астам
200-400
ке­мін­де 200
Ра­дио­ак­тив­ті
ла­ста­ну,
Кu/кв. км
це­зий-137
40-тан
астам
15-40
20-ға дей­ін
строн­ций-90
3-тен
астам
1-3
ке­мін­де 1
плу­то­ний
1-ден
астам
1-0,1
ке­мін­де 0,1
Хи­ми­я­лық
ла­ста­ну­дың
жиын­тық
көр­сет­кі­ші
(Zс)
128-ден
астам
32-128
0,3-ке
дей­ін
Қо­сым­ша көр­сет­кіш­тер
1 кг
то­пы­рақ­та
гель­минт­тер
жұ­мырт­қа­ла-
ры­ның бо­луы
100-ден
астам
10-100
ке­мін­де 10
1 г то­пы­рақ-
та­ғы
па­то­ген­ді
мик­ро­ор­га-
низмдер­дің
са­ны
10 -6 -дан
астам
10 5 -10 -6
жоқ­тығы
Ко­ли-титр
0,01
-0,001
ке­мін­де
0,001
ке­мін­де
10 -4
Ескертпе - топырақ үшін коли-титр - грамында топырақтың 1 ішек таяқшасы болатын ең аз массасы.
Тозған топырақ пен жерді анықтауға арналған диагностикалық және қосымша критерийлер
Техногендік (пайдаланудан болған) азып-тозу

Бұзылған жердің диагностикалық критерийлері мыналар болып табылады:
жер бедерінің морфометрикалық сипаттамасы:
салыстырмалы түрде табиғи жер бетінің тереңдігі немесе биіктігі (м);
жер кертпешінің еңістік бұрышы (градус);
жердің литологиялық құрылысының бұзылуы:
0-100 см қабатта органогендік қабат пен қабаттағы қарашірінді қорының қуаты бойынша құнарлы қабат пен ықтимал құнарлы жыныстың болуы;
жер бетінің бөтен үйінділермен жабылуы;
жер беті және жер асты суларының сипаттамасы:
жер асты суының деңгейі (м);
сулардың минералдануы (г/л);
су жайылуының ұзақтығы (ай).

Физикалық азып-тозу мынадай негізгі критерийлер бойынша бағаланады: гранулометриялық құрамы;
жыртылатын (қарашірінді) топырақ қабатының біркелкі тығыздығы, г/см 3
текстуралық (агрегатішілік) кеуектілік, см 3 /г;
тұрақты құрылымдық (жарылып кеткенін есептемегенде, агрегатаралық) кеуектілік, см 3 /г;
топырақтың жыртылатын (қарашірінді) қабатының құрылымы:
агрономиялық тұрғыдан бағалы және суға төзімді агрегаттардың болуы;
құрылымдық бөліктердің жай-күйі мен қасиеттері;
топырақтың су-физикалық параметрлері:
су өткізгіштігі және топырақтың сүзу коэффициенті (м/тәулік);
негізгі гидрологиялық константтары (ВЗ, НВ) және аэрацияның кеуектілігі;
бөртуі.

Топырақтың мынадай теңгерімділік сипаттамалары (органикалық заттар, қоректік элементтер, катионды-анионды құрамы) аграрлық тозудың диагностикалық критерийлері болып табылады:
топырақ профиліндегі қарашірінді қорының кемуі (А+В) бастапқы мөлшерден %;
рН;
физикалық батпақтың кемуі(%);
қарашіріндінің сапалық құрамы;
негізгі қоректендіру элементтерінің жалпы қорының азаюы;
қоректендіру элементтерінің қозғалмалы нысандарымен өсімдіктердің қамтамасыз етілуі;
катиондық алмасу сыйымдылығы, топырақтың негіздермен толығу дәрежесі, сіңірілген негіздердің құрамы.
Аграрлық құнарсызданудың қосымша критерийлері мыналар болып табылады:
лайлы фракцияның минералогиялық құрамы;
белсенді микробтық биомасса деңгейінің төмендеуі (есе саны);
фитоуыттылығы;
топырақ ферментациялық белсенділігінің төмендеуі;
топырақ мезофаунасының биомассасы;
биологиялық әртүрліліктің азаюы (Симпсон индексі, нормадан %);
шымтезектің түзілуі (мм/жыл).

Эрозияны бағалау үшін статикалық немесе динамикалық критерийлер пайдаланылады, мұның соңғысы топырақ бетінің де ландшафтың да жай-күйін көрсетуі мүмкін.

Жазықтық су эрозиясының диагностикалық критерийлері мыналар болып табылады:
топырақ профилі қуатының азаюы, (А+В) %;
топырақ профилінде қарашірінді қорының азаюы (А+В), сол ортадағының %;
топырақтың үстіңгі көкжиегінің гранулометриялық құрамының өзгеруі;
топырақ массасының жоғалуы, т/га/жыл;
ашық қалған топырақ түзетін жыныстың (С) немесе төселіп жатқан жыныстың (D)   көлемі, жалпы көлемнің %-ы;
эрозияға ұшыраған топырақ алаңының ұлғаюы, жылына %;
Қосымша қритерийлер мыналар болып табылады:
қарашірінді (жыртылатын жер) көкжиек (см) қуаттың кемуі;
құнарлы заттар қорының кемуі;
шаю жылдамдығы;
жер бетінің еңістігі және эрозиялық үдерістер дамуының қауіптілігі.

Сызықтық эрозияның диагностикалық критерийлері мыналар болып табылады:
аумақтың жыралармен бөлінуі (км/км 2 );
жер бетіне қатысты алғанда су шайып кеткен орлардың тереңдігі, см.;
топырақ массасының жоғалуы (т/га/жыл);
жаңа жыралардың пайда болуы және барларының өсуі.
Қосымша критерийлер мыналар болып табылады:
жыраның тереңдігі;
алаңының бірлігіне келетін жыра саны;
алаңының бірлігіне келетін жыралардың жалпы алаңы;
жыралардың су жинау алаңының кейбір сипаттамалары.

Санамаланғаннан басқа жел эрозиясының диагностикалық критерийлері мыналар болып табылады:
құнарсыз қабаттың дефляциялық үйіндісі, см.;
жер пайдаланудан шығып қалған алқаптардың алаңы (табиғи алқаптарда өсімдіктер өспей қалған), жалпы алаңының %;
жайылымдық өсімдіктердің проективті жауып қалуы, аймақтық алаңының %;
азып-тозған жайылымдар алаңының өсу жылдамдығы, жылына %;
қозғалмалы құм алаңы, жалпы алаңының %;
қозғалмалы құм алаңының артуы, жылына %;
Қосымша параметрлердің арасында мынадай критерийлер пайдаланылады:
дефляцияның үдемелілігі немесе дефляцияның жылдамдығы;
топырақ профилінде қарашірінді қорының кемуі (А+В);
гранулометриялық құрамның жеңілдеуі;
шөп қалыңдығы мен егістің сиреу дәрежесі.

Тұздану дәрежесінің негізгі критерийлері мыналар болып табылады:
үстіңгі құнарлы қабаттағы уытты тұздардың құрамы (%);
уытты сілтіліктің ұлғаюы (тұзданудың бейтарап типінен сілті типіне ауысқан кезде), мг-экв/100 г. топыраққа;
тұздалған жер алаңының артуы, жылына %;
ортаның реакциясы (тұз және су сығындысындағы рН).
Қосымша критерийлер ретінде жер асты суларының деңгейі мен минералдануы туралы деректер пайдаланылады.

Сортаңданудың негізгі критерийлері мыналар болып табылады:
алмасатын натрий құрамының артуы (катионды алмасу сыйымдылығынан (КАС) %-бен);
алмасатын магний құрамының артуы (КАС) %-бен);
ортаның реакциясы (рН).
Топырақтың физикалық қасиеттері және әсіресе топырақ құрылымының сортаңдануының қосымша критерийлері болып табылады.

Диагностикалық критерийлер мыналар болып табылады:
топырақ-жер астындағы сулар деңгейін көтеру, м;
су жайылуының ұзақтығы (ай);
жер астындағы сулардың минералдануы (г/л);
Қосымша профильдің (гидроморфизм белгілері) морфологиялық құрылысының сипаттамалары пайдаланылуы мүмкін.
Топырақ және жердің тозу дәрежесін белгілеу критерийлері
Көр­сет­кіш­тер
То­зу дең­гейі
(өте
әл-
сіз)
(әл-
сіз)
(ор­та-
ша)
(кө-
те-
ріл-
ген)
(жо-
ға­ры)
1
2
3
4
5
6
Абио­ти­ка­лық
үй­ін­ді­нің қу­а­ты,
см
<2
2-10
11-20
21-40
>40
Бет­кі қа­ба­ты­на
қа­ты­сты
(тұ­та­стығы
бұ­зыл­ма­ған) ой­ы­лу
те­рең­ді­гі (см)
<20
20-40
41-100
101-
200
>200
Фи­зи­ка­лық саз
мөл­ше­рі­нің ша­ма­ға
аза­юы,
ба­стап­қы­дан %
<5
5-15
16-25
26-32
>32
То­пы­рақ­тың
жыр­ты­ла­тын қа­ба­ты
тұ­та­стығ­ы­ның тең
сал­мақ­ты
тығ­ы­зды­ғы­ның
ар­туы, ба­стап­қы
мөл­шер­ден %
<10
10-20
21-30
31-40
>40
Тұ­рақ­ты құ­ры­лым­дық
(жа­ры­лу­ды есеп­ке
ал­ма­ған­да,
аг­ре­га­та­ра­лық)
ке­уек­ті­лік, см 3 /г
>0,2
0,11
-0,2
0,06-
0,1
0,02
-0,05
<0,02
Тек­сту­ра­лық
ке­уек­ті­лік
(аг­ре­га­ті­ші­лік),
см 3 /г
>0,3
0,26
-0,3
0,2-
0,25
0,17
-0,19
<0,17
Сү­зу ко­эф­фи­цен­ті,
м/тәу­лік
>1,0
0,3-
1,0
0,1-
0,3
0,01
-0,1
<0,01
Та­стақ­ты­лы­ғы,
жа­мы­л­ғы­ның %-ы
<5
5-15
16-35
36-70
>70
То­пы­рақ­тық
про­фи­лі қу­а­ты­ның
тө­мен­де­уі (А+В),
ба­стап­қы­дан %
<3
3-25
26-50
51-75
>75
То­пы­рақ про­фи­лін­де
қа­ра­ші­рін­ді
қо­ры­ның аза­юы
(А+В), ба­стап­қы­дан
%
<10
10-20
21-40
41-80
>80
Мик­ро­эле­мент­тер
(Мn, Со, Мо, В,
Сu, Ғе) құ­ра­мы­ның
аза­юы, қам­та­ма­сыз
еті­лу­і­нің ор­та­ша
дә­ре­же­сі­нен %
<10
10-20
21-40
41-80
>80
Жы­л­жы­ма­лы фос­фор
құ­ра­мы­ның аза­юы,
қам­та­ма­сыз
еті­лу­і­нің ор­та­ша
дә­ре­же­сі­нен %
<10
10-20
21-40
41-80
>80
Ал­ма­са­тын ка­лий
құ­ра­мы­ның аза­юы,
қам­та­ма­сыз
еті­лу­і­нің ор­та­ша
дә­ре­же­сі­нен %
<10
10-20
21-40
41-80
>80
То­пы­рақ
ор­та­сын­да­ғы
РН-тың өзге­руі,
ор­та­ша
көр­сет­кіш­тен %
<10
10-15
16-20
21-25
>25
То­пы­рақ мас­са­сы­ның
шы­ғы­ны т/га/жыл
<5
5-25
26-100
101-
200
>200
Ашы­л­ған то­пы­рақ
тү­зе­тін жы­ны­стың
(С) неме­се тө­се­ме
жы­ны­стың (D)
ала­ңы, жал­пы
алаң­нан %
0-2
3-5
6-10
11-25
>25
Эро­зи­я­ға ұшы­ра­ған
то­пы­рақ ала­ңы­ның
ұл­ға­юы, жы­лы­на %
<0,5
0,5-
1,0
1,1-
2,0
2,1
-5,0
>5,0
Бет­кі қа­бат­қа
қа­ты­сты шай­ы­лу
және су қа­зуы­ның
те­рең­ді­гі, см
<20
20-40
41-100
101-
200
>200
Аумақ­тың
жы­ра­лар­мен
бө­лі­нуі, км/км 2
<0,1
0,1-
0,3
0,4-
0,7
0,8-
2,5
>2,5
Құ­нар­сыз қа­бат­тың
де­фля­ци­я­лық
үй­ін­ді­сі, см
<2
2-10
11-20
21-40
>40
Жер­ді пай­да­ла­ну­дан
шы­ға­ры­л­ған та­би­ғи
ал­қап­тар­дың ала­ңы
(өсім­дік
өспе­ген), жал­пы
алаң­нан %
<10
10-30
31-50
51-70
>70
Жай­ы­лым­дық
өсім­дік­тің жо­ба­лық
жа­мы­л­ғы­сы,
ай­мақ­тық­тан %
>90
71-90
51-70
11-50
<10
Тоз­ған жай­ы­лым­дар
ала­ңы­ның ұл­ғаю
жыл­дамды­ғы, жы­лы­на
%
<0,25
0,25
-1,0
1,1-
3,0
3,1-
5,0
>5
Жы­л­жы­ма­лы құм­дар
ала­ңы, жал­пы
алаң­нан %
0-2
3-5
6-15
16-25
>25
Жы­л­жы­ма­лы құм­дар
ала­ңы­ның ұл­ға­юы,
жы­лы­на %
<0,25
0,25
-1,0
1,1-
2,0
2,1-
4,0
>4
Жо­ғар­ғы құ­нар­лы
қа­бат­та­ғы уыт­ты
тұз­дар со­ма­сы­ның
құ­ра­мы (%):
-со­да­ның
қа­ты­суы­мен
<01
0,1-
0,2
0,21-
0,3
0,31
-0,5
>0,5
-тұз­да­ну­дың бас­қа
түр­ле­рі үшін
<0,1
0,25
0,26-
0,5
0,51
-0,8
>0,8
Уыт­ты сі­л­ті­лік­тің
ар­туы (тұз­да­ну­дың
бей­та­рап ти­пі­нен
сі­л­ті ти­піне
ауы­с­қан кез­де),
мг-экв/100 г
то­пы­р­ақ­қа
<0,7
0,7
-1,0
1,1
-1,6
1,7
-2,0
1,7-
2,0
Тұз­дан­ған то­пы­рақ
ала­ңы­ның ар­туы,
жы­лы­на %
0-0,5
0,5-
1,0
1,1-
2,0
2,1-
5,0
>5,0
Ал­ма­су на­трий
құ­ра­мы­ның ар­туы
(КАС-тан %-бен):
- құ­ра­мын­да < 1%
на­трийі бар
то­пы­рақ үшін
- бас­қа то­пы­рақ
үшін
<1
<5
1-3
5-10
3-7
10-15
7-10
15-20
>10
>20
Ал­ма­са­тын маг­ний
құ­ра­мы­ның ар­туы
(КАС-тан %)
<40
40-50
51-60
61-70
>70
Тұ­щы (<1-3 г/л)
жер асты су­ла­ры
дең­гей­і­нің жи­на­лу
те­рең­ді­гі, м
- гу­мид­ті ай­мақ­та
>1,0
0,81
-1,0
0,61-
0,80
0,31
-0,60
<0,3
- да­ла­лық ай­мақ­та
>4
3,1-
4,0
2,1-
3,0
1,0-
2,0
<1,0
Ми­не­рал­дан­ған (>3
г/л) жер
астын­да­ғы су­лар
дең­гей­і­нің жа­ту
те­рең­ді­гі, м
>7
5-7
5-3
3-2
<2
Су ба­су ұз­ақ­тығы
(бет­кі ылғал­да­ну),
ай
<3
3-6
6-12
12-18
>18
Ескертпе - бастапқы ретінде жұтаңданбаған ұқсас жердің жай-күйі (нөлдік жұтаңдану дәрежесі) қабылданады.