Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 9 қаңтардағы Экологиялық кодексінің 17-бабы 28)-тармақшасына сәйкес БҰЙЫРАМЫН:

2. Қазақстан Республикасы Қоршаған орта және су ресурстары министрлігі Экологиялық реттеу және бақылау комитетіне осы бұйрықты Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде мемлекеттік тіркеуді қамтамасыз етуді және заңнамада көзделген тәртіппен оны ресми түрде бұқаралық ақпараттық құралдарда жариялауды.

4. Осы бұйрық алғашқы ресми жарияланғаннан бастап он күнтізбелік күн өткеннен кейін қолданысқа енгізіледі.
Ми­нистр
Н. Қап­па­ров
Қа­зақ­стан Рес­пуб­ли­ка­сы Қор­ша­ған ор­та және су ре­сур­ста­ры Ми­ни­стрі­нің 2014 жы­л­ғы 12 мау­сым­да­ғы № 221-ө бұй­ры­ғы­на № 1-қо­сым­ша
Газ сақтау және көлік нысандарындағы атмосфераға ластану заттар шығарындыларын есептеу әдістемесі

1. Газ сақтау және көлік нысандарындағы атмосфераға ластану заттар шығарындыларын есептеу әдістемесі магистральді газқұбырлардың: газдың жер асты қоймасы (ГЖҚ), компрессорлық станцалардың (КС), газ үйлестіру станцалардың (ГҮС), - шығарындылардағы зиянды заттардың шоғырлану мен газ ағындар параметрлер анықтауының үндестірілген әдістер негізінде газды тасымалдау жүйенің нысандары үшін атмосфераға ластану заттар шығарындыларды мөлшерлеу бойынша бірыңғай талаптарды бекіту мақсатында әзірленді.

Жану өнімдерінің бөлінуі газ тасымалдайтын агрегаттардың, құбырмотогенераторлардың, қазандықагрегаттардың, жалау буландырғыштар мен алау шаруашылық жұмысына байланысты. Газ және жану өнімдерінің бөлінуі атмосфераға шығарындылардың ұйымдастырылған көздері арқылы бөлінеді.

Газ жағудың шығарынды өнімдерінің көздері газ тасымалдайтын агрегаттардың, турбомотогенераторлардың, қазандықагрегаттардың түтін құбырлар, жалау буланғыштары және т.б..

ГЖҚ пайдаланып құрғанда технологиялық операцияларға газ шығындарының нормативтері пайдалану кезеңінде (тасымалдайтын газ көлемінен % - бен ) 0,6-0,7 және қойманың режимге шығарған кезеңінде 1,0-1,2 құрастырады.
Қазіргі уақытта КС мен ГЖҚ қатарында аппараттарды үрлеп тазартудың шағын шығынды немесе шығынсыз кестелер енгізілген, ұңғыманың көбісі атмосфераға шығынсыз сыналады.

13. КС мен ГЖҚ атмосфераға газдың, газдың тұрақты шығарындылар жоқ. Олар эпизодтық сипаттағы (2 кесте, осы Әдістемеге 1-қосымшаға сәйкес). Газ тасымалдайтын агрегаттардың жұмыс ұзақтығы КС пайдалану тәртібімен анықталады. Осы Әдістемеге 1-қосымшаға сәйкес 3-кестесінде газ тасымалдайтын агрегаттардың әр түрінің жұмыс беріктігінің орташа көрсеткіші келтірілген.

Түрлі диаметрлердегі және 100 м дренажды желінің ұзындығында газдың салмақты шығыны (1.1.) формуладан шығарылған осы Әдістемеге 1-қосымшаға сәйкес 4 кестеде ұсынылған жеңілдеткен формулалар бойынша есептеледі осы Әдістемеге 1-қосымшаға сәйкес.

18. Конденсатжинақтағыш және шаңұстағышты бір рет үріп тазартуына газ шығынның жеке бастапқы нормалары (Н?пк) (1.2.) формула бойынша (осы Әдістемеге 1-қосымшаға сәйкес 13-кесте) нормалар анықталатын осы Әдістемеге 1-қосымшаға сәйкес 5 кесте келесі шарттармен ұсынылған: t = 10 с шүмектің жабылу уақыты,шаң ұстағышта (конденсат жинақтағышта) газы қысымы Ра= 5,4 МПа, Та = 293 К газ температурасы, қашықты тұрақты конденсаттың көлемі
Vкст = 1м3

(3.1.)
мұнда Vk – жалғау газқұбырлар мен шлейфтер, метанольницалардың герметикалық көлемі (м3), S= ПD?/4 тең және tа температурасы және Ра қысымымен, ПR? (м?), қимасымен, ? (м) ұзындығымен газ орналасқан
Ро , t0 – атмосфералық қысым (МПа) және газ температурасы 0 0С;
Ра, tа – (МПа) қысымы мен және температурасы (0 0С) тиісті құрылғы мен немесе құрылысымен.
D – құрылғы диаметрі, м;
Z – газ қысылудың коэффициенті (1 сурет, осы Әдістеменің 2 қосымшасына сәйкес). Білте арқылы газды отап салу уақытын жалғау газқұбыр арқылы осы Әдістеменің 2 қосымшасына сәйкес 2 суреттегі жүйе бойынша анықтайды.
Жүйеде келесі белгілер қабылданған:
Dвн – жалғау газқұбырының ішкі диаметрі (м); dвн – үрмелі білтенің ішкі диаметрі (м);
т – үрмелі білте қимасына үрмелі білтесіне шүмектің қолданбалы қимасына қарасты;
? - газқұбырдың телім ұзындығы (м);
р – газқұбырдағы қысымы (атм);
t - газқұбыр телімінің босату уақыты (мин.).
m жүйедегі көрсетілгеннен ерекше басқа көрсеткіштегі, газқұбыр телімінің отау уақытының есептеуі (мин.) келесі формуласы бойынша есептеледі
t''=t
* (3.2.)
бұл жерде t - газқұбыр бөлігінің m = 0,4 болғандығы босату уақыты.
Газқұбырдың әр түрлі ұзақтығы телімімен осы Әдістеменің 2 қосымшасындағы 3 суретінде атмосфераға газ шығарынды көлемінің жүйелік есептеуі көрсетілген.
(Білтелер арқылы) dr - газқұбыр диаметрмен 1 км үрлеп тазартуына газ шығынның жеке шығынды нормалар осы Әдістеменің 1 қосымшасына сәйкес 6 кестедегі формула қолданған осы Әдістеменің 1 қосымшасына сәйкес (14 кесте) келесі шарттармен ұсынылған: 5,5 МПа –дан 1,0 МПа дейін газ қысымының төмендетуі, Тор = 293 К орташа температурасы.

Ұңғымаларды үрмелеген кезде оталатын газ көлемін V1 (м3/тәулігіне) жақты статистикалық қысым тәсілі бойынша бағытпен анықтау керек:
V1=396*D2 *
(3.3)
мұнда D –ұңғымалардың үрлеп тазартуы өтетін арқылы білте диаметрі м,
р – білтенің өткізетін тесігі алдында газ қысымы кг/см2 (Р ұңғымаларды үрлеп тазартуында ұңғыма қондыруында өлшенеді);
?r – газдың орташа тығыздығы, кг/м3;
t – газ температурасы, 293 К;
Т – тәулігіне ұңғыманы үрлеп тазарту уақыты (орташа 15 мин).

Тоқтатуда оталатын газ көлемі және бір компрессордың босатуы (м2), келесі формула бойынша анықтайды / 4 /:
(3.4.)
Vk – КЖ қабылдау мен шығысында коллекторлармен бірге компрессорлық бөлімнің геометриялық көлемі, м3;
Ра, Та – оталу алдында газдың қысымы мен температурасы, МПа, К;
Z – осы Әдістеменің 2 қосымшасына сәйкес 1 суретпен анықталатын қолдану жағдайында газдың сығылу коэффициенті.
Атмосфераға оталатын газ көлемі (м3/с) уақыт бірлігінде компрессор босатуында келесі формула арқылы анықтайды:
V1
= (3.5.)
Атмосфераға оталатын газ салмақты көлемі (кг/с) уақыт бірлігінде компрессор босатуында келесі формула арқылы анықтайды:
G1=V1*?r (3.6.)
мұнда ?r – газ тығыздығы, кг/м3

V=
мұнда V1ср – i - ұңғыманың сынауындағы шығарындының орта көлемі жылына м3, j = 1,2.3... N;
N – жылына сыналған ұңғымалардың саны;
ГЖҚ шығын болатын м3 жылына бір ұңғыманың сынауында, V1cp – газдың орта көлемі.
Бір ұңғыманы үрмелеп тазартуында м3/тәулігіне атмосфераға оталатын газ көлемі – Vсст ұңғыманың тәулік дебит бойынша немесе (15 кесте) осы Әдістеменің 1 қосымшасына сәйкес формула бойынша анықтайды.

V1=d1*К*В (3.8)
мұнда В – жанар май газдың шығыны, м3/ч;
К - стехиометриялық коэффициент, 10 тең;
d1 – ауа араластыру коэффициенті (газомоторлық компрессорлар үшін d1 = 2-3, газотурбинді компрессорлар үшін d1 – 3-9).

25. Газ тасымалдайтын агрегаттарды пайдаланғанда бөлінетін зиянды заттар көлемі, олардың түрінен және техникалық қалпына байланысты. 15% - оттегінің шартты шоғырлануының шығарынды шартында, турбинді газ тасымалдайтын агрегаттар үшін шығарынды газдардағы азот қышқыл саны 220 мг/м3 аспауы керек. 2 бөлімде зауыт – өндіруші мәліметтер мен сынама көрсеткіштер бойынша қабылданған газ тасымалдайтын агрегаттардың кейбір түрлер үшін зиянды заттарының салыстырмалы шығарындылар мен техникалық сипаттамалар бойынша мәліметтер көрсетілген осы Әдістеменің 1 қосымшасына сәйкес (14 кесте).
Газ тасымалдайтын агрегаттың шығарынды газдардағы зиянды заттар санын келесі формула бойынша анықтайды:
(3..9.)
мұнда mi i – заттың меншікті шығарындысы (NO2, CO ж т.б. ) г/м3 ;
Vi – шығарынды газдардың көлемі, м3/с
(NO2) азоттың қос қышқылды шығарынды өлшемін 0,05-0,2 көлемінде NОХ шығарындылар көлемінен қабылдайды.

26. Шығарынды газдар құрамының талдау мәліметтер болмағанда зиянды заттардың салыстырмалы шығарынды маңызын жанатын өнімнің 1м3 азот қышқылдар үшін 320 мг, көміртек қышқылы үшін 250 мг тең, олардың жоғарғы өлшемдері бойынша алу қажет. Агрегаттардың кейбір түрлері үшін зиянды заттардың салыстырмалы шығарындылар маңыздары бұдан әрі дәлелдеу мүмкін.

V1=7,84*B*d*Э (3.10)
қайда d – ауа коэффициент шығыны;
В – жағуына газ шығыны, м3/с;
Э – оттегінің калориялық эквиваленті, (4 кесте) осы Әдістеменің 1 қосымшасына сәйкес.
Алаудағы табиғи газдың жағуында білтеге берілетін табиғи газдың он реттік сұйылту есебінен түтінді газдардың көлемін болжамдап анықтайды.

Vi= Кi*В (3.11)
мұнда В –алаудағы газ шығыны, кг/ч;
К - i- заттың тәжірибелік коэффициенті;
бу беруімен Ксо= 2*10-2, КСH4=5*10-4, КNO2=3*10-3
бу берусіз Ксо = 0,057, КCH4 = 0,015, КNO2 = 0,001.
Күкірт ангидрид шығарындысын (кг/ч) (H2S,RSH, % салмағы) жағылатын газдағы күкірт қоспаларының құрамына сәйкес келесі формула бойынша анықтайды:
NSO2=1.88*CH2S(RSH)*В*10-2
мұнда СH2S,RSH - жағуға түсетін газдағы күкірт қоспаларының концентрациялары, салмақты %.

V = В * V1 (3.13)
қайда В – табиғи газдың шығыны, м3/ч;
V1 – табиғи газды жандырған кездегі толық жанған дымқыл өнімдердің көлемі м3 тең:
V1= Ve +Vb (d-1) (3.14)
Vе, Vb – сәйкесінше жағылатын өнімдердің теориялық көлемі және жағылуына ауаның теориялық, қажетті көлемі, м3/м3 (15 кесте) осы Әдістеменің 1 қосымшасына сәйкес;
d – түтінді газдардағы ауа шығынның коэффициенті тең:
d =
мұнда О2 – газдың түтінінде оттегі құрамы, %.

Қазандық агрегаттың түтінді газдармен атмосфераға шығарылатын көміртек қышқылының көлемі (т/ж), формула бойынша есептеп шығарады:
Gw = 0.001*B*QHp*Усо (3.15.)
қайда В – (қатты, сұйық немесе газ тәрізді) отын шығыны т/ж немесе м3/жылына;
QHp- отын жағылуының ортажылдық төменгі жылуы, МДж/кг немесе МДж/м3, егер ккал/кг (ккал/м3) отын жағылуының жылуы анық болса, 3.15 формулаға ауыстыру үшін оны 0,00419 көбейту керек;
Усо - кг/ГДж отын жағуындағы бөлінетін, 1 ГДж жылуында тап болатын; көміртек қышқыл көлемін және оттық құрылғы құрылысын сипаттайтын отын түріне байланысты параметр оның маңызы осы Әдістеменің 1 қосымшасына сәйкес 8 кестедегі мәліметтер бойынша қабылданады.
Егер газ талдауы мәліметтер бойынша оттықтағы жағылу өнімдегі ауа артықтығының коэффициенті осы Әдістеменің 1 қосымшасына сәйкес 8 кестедегі оның көрсетілген нормалық маңызынан көп болса, сонда 3.15. формула бойынша есептеу нәтижесін нақтылығымен ауа артығының коэффициентің нормалық маңызының шамасына көбейтіп Gw нормативтіге қарағанда аз маңызында нөлге тең деп қабылданады.
Егер түтінді газдардағы көміртек қышқыл құрамының тікелей анықтау нәтижелері бар болса, сонда Усо (кг/ГДж ) маңызын келесі формула бойынша есептейді:
Усо = 12,5*dух*Ссо*?*? (3.16)
қайда Ссо – түтінді газдардағы көміртек қышқылының құрамы, % көл;
dух – газды талдауының мәліметтер бойынша қазандық агрегаты үшін ауа артығының коэффициенті;
? – м3/МДж отынымен оттықа енгізілген 1 МДж жылудың жағылу өнімдерінің көлемі;
? – отын түрінен және ауа артығына байланысты түзету коэффицент.
Табиғи газ үшін v = 0,30; ? = 0,88 dух = 1,8 және ? = 0,9 – да, dух = 2,0 - 2,2.
Қазандықтың түтінді газдармен атмосфераға шығарылатын көміртек қышқылының көлемі (т/ж), сонымен қатар формула бойынша есептеп шығарады:
Gw=0,001*Ссо*В (3.17)
мұнда Ссо – кг/тыс.м3 газтәрізді отынды жағуындағы көміртек қышқылының формула бойынша анықтайтын, шығыны:
Ссо=q3*R*Qрн (3.18)
мұнда q3 – отынның толық химиялық жағылмауынан жылу шығындары, %;
R – толық жағылмау өнімдерінде СО құрамына байланысты, отынның толық химикалық жағылмауынан жылу шығындар үлесін есепке алатын коэффициент, газ үшін = 0,5;
Qрн – табиғи отынның жағылу жылуы кДж/м3.
Ауа артығының нормативті коэффицентпен газ жағуында (L) q3 = 0,25% қабылдау керек (СО шоғырланудың және салыстырмалы шығарындылар бойынша әдебиет мәліметтерін өндеу нәтижелеріне сәйкес СО). L маңызды көп ретінде, нормадан аса q3 = 0 қабылдау керек.

Қазандық агрегаттардың түтінді газдармен атмосфераға шығарылатын NО2 (т/ж) есептеуінше азот қышқылының саны, келесі формула бойынша есептейді:
GNo2=0.001*B*Qhp*YNO2 (3.19)
мұнда В – табиғи отынның шығыны т/ж немесе мың.м3/ж;
Qhp – жұмсап алынған отын жағуының ортажылдық төменгі жылуы, МДж/кг;
Табиғи газ үшін YNO2 өлшемін кг/ГДж отын жағуындағы бөлінетін 1 ГДж жылу туғызатын азот қышқылдар санын туғызатын, азот қышқылдар санын сипаттайтын және қазандық агрегатта жүктелуіндегі және қуатын, оттық құрылысы, отын түріне байланыстыYNO2- параметрін формулалар арқылы есептеп шығарады:
YNO2=0,061 + 0,014 (3.20)
YNO2=0,061 +0,014 600D; (3.21)
мұнда N –номинальды режимдегі жылу өнімділік, кВт;
D – номинальды режимдегі бу өнімділігі, т/ч.
Агрегат жүктелуі кезінде номиналды режимнен ерекшеленетін меншікті шығарынды, тең:
YNO2= YNO2ном *N0.25
мұнда N = Nфакт / Nном или Дфакт / Дном (3.22)
Тәжірибелі мақсаттар үшін YNO2 жылу өнімділігінен және бу өнімділігінен байланысты жүйелер құрастырылған. (4 сурет) осы Әдістеменің 2 қосымшасына сәйкес.
Егер түтінді газ азот қышқылдар шоғырлануда тікелей анықтауының мәліметтері болса, сонда YNO2(кг/ГДж) формула бойынша есептеп шығарады:
УNO2 = 20,5*dух*С NO2 *?*? (3.23)

Мұнда Мi – атмосфераға зиянды ингридиенттердің түсуімен байланысты i заттың технологиялық шығарындылар операциялар саны, г/с;
?i –технологиялық операциялардың ұзақтығы, с;
Кi – жылына операциялардың саны;
ni – жылына атмосфераға шығарындылармен операциясы орындалатын аппараттар саны.

Атмосфераға зиянды заттың шектеулі рұқсат етілген қыздырмалы шығарындысын (г/с) формула бойынша анықтайды:
(4.1.)
Мұнда ПДК – тұрғын мекендердің атмосфераның жер қасындағы қабатында зиянды заттарының шектеулі рұқсат етілген шоғырлануы, мг/м3;
Н – жер деңгей үстіндегі шығарынды көзінің биіктігі, м;
V1 – қоршаған ауаның және газауалы қоспаның көлемі, м3.;
?? – қоршаған ауаның және газ ауалы қоспа температураларының айырмасы, град.;
А –стратификация, коэффициенті (С2/3.мг.град1/3 г.);
F – ауа атмосферада зиянды заттар қоспаларын есепке алатын өлшеусіз коэффициент;
m, n – шығарынды көздер сағасынан ауалы қоспаның шығу есепке алатын өлшеусіз коэффиценті;
n – жер бедерін есепке алатын өлшеусіз коэффициент.

газ тәрізді зиянды заттар үшін (күкірт газ, көміртек, табиғи газ, меркаптандар, күкіртсутегі, азот қышқылдар және т.б.) және шағын дисперстік аэрозольдер үшін (шаң, күл және т.б., олардың тәртіптік тұну жылдамдығы нөлге тең) - I;
шаң мен күл үшін ( «а» да көрсетілгеннен басқа ), егер орта пайдалану тазарту коэффициенті: 90% кем емес- 2; 75-тен 90% дейін- 2,5; 75% кем- 3тең.

V = ПД2 * w / 4, (4.2.)
қайда Д – шығарынды көзінің саға диаметрі м;
w – шығарынды көзі сағасынан газ ауалы қоспа шығудың орташа жылдамдығы, м/с.
4.2 формуламен докритикалық аяқталуында шығарындының көзі сағасынан газ ауалы қоспаның шығу жылдамдығын анықтау үшін пайдалануға болады (w).
Шығарынды көздерінен газ ауалы қоспаның критикалық аяқталуында (м/с) жылдамдығын бойынша анықтайды:
(4.3.)
мұнда i1 – білтеден шыққан кезде газ ауалы қоспаның энтальпиясы, кДж/кг, (Ро * Тр);
i2 -газ ауалы қоспаның пайдалану жағдайында энтальпиясы, кДж/кг (Рр, То).
газ бітуінің пайдалану жағдайлар үшін i1, i2 маңыздары осы Әдістеменің 1 қосымшасына сәйкес 15 кестесіндегі көрсетілген.
Критикалық жылдамдықтардағы газ қоспаларының көлемін (мі/с) келесі формула бойынша анықтайды:
V1 = F*w (4.4.)
мұнда F мәні ПД2 / 4 тең, білте сағаның көлденең қимасының алаңы, м2.
Газ ауалы қоспаның салмақты шығынды (кг/с) формула бойынша анықтайды :
G = V1*? (4.5.)
мұнда ? – газ тығыздығы, кг/м3 (Р раб, Т раб).
Газ ауалы қоспа көлемін анықтау әдістері V1, w өлшеуіне мүмкін болмаса түрлі көздер үшін 3 тарауында көрсетілген.

(4.6.)
қайда келесі формула бойынша(м/сІ град) анықталатын f – параметр:
(4.7.)

?м?0,3 n = 3 (4.8.)
0,3‹?м?2 n=3-
(4.9.)
? м > 2 n = 1 (4.10.)
Осы кезде ?м (м/с) келесі формула бойынша есептеп шығарады:
(4.11)

(4.12.)
V1 газ ауалы қоспа көлемін 3 тарауда көрсетілген формулалар бойынша анықтайды.

?м=1,3
(4.13.)

КС мен ГЖҚ атмосфераға газ шығарындылары қоймасына жолданатын газ, кең орынның режимімен, газ кептіру мен тазарту қондырғыға түсетін, газ сапасымен екпіндігі анықталатын үрлеп тазартуларға, сонымен қатар пайдаланатын технологиялық құрылғының техникалық қалпына байланысты.

Атмосфераға (NOx>CO, S02) зиянды заттарының түсуі газ тасымалдайтын агрегаттар, қазандық агрегаттар, жалынды буландырғыштарды пайдаланғанға және жұмыс ұзақтығына байланысты.

50. КС пен қоймаларды пайдалану кезеңдерінде атмосфераға зиянды шығарындылар бөлінуіне байланысты технологиялық нысандар мен операцияларды пайдаланудың егжей-тегжейлі талдау негізінде зиянды заттарының шығарынды көздері, олардың көлемдері, шығарындылардың сапалық және көлемдік құрамдары орнатылған. Осы Әдістеменің 1 қосымшасына сәйкес 10 кестесінде технологиялық нысандарындағы шығарынды көздерінен ауалы бассейін жағдайын зерттеу негізінде эксперименттік және есептеу жолмен алынған зиянды заттарының нақты шығарындылар бойынша мәліметтер көрсетілген.

Шығарындылар нормаларын газ тасымалдайтын агрегаттар пайдалануында атмосфераға бөлінетін (N0X, СО, SO2) зиянды заттарына компрессорлық станцасы мен жинақтау бекет білтелерінен атмосфераға түсетін шығарынды нормаларын газға орналастыру керек.
КС шығарындыларына қарағанда қазанагрегаттарлардан және жалынды буландырғыштардан зиянды заттарының шығарындылар маңызды емес және КС жалпы шығарындылардан 2% дейін құрастырады.

ГЖҚ саласындағы қолданыстағы және жоба түріндегі жылдық шығарындылар (т/жылына), келесі формула бойынша газ шығындарының нормативтеріне сәйкес есептелінуі мүмкін:
(4.14)
қайда Gr – атмосфераға газдың жылдық шығарындысы, т/ж;
К – пайдалану кезеңіндегі газ шығындарының нормасы. ГЖҚ, К = 0,6-0,7;
?г – газ тығыздығы, кг/м3;
Vr – жылына тасымалдайтын газ көлемі, млрд. м3.
(4.14) формуласы пайдалынатын және қайта жобаға түскен ГЖҚ үшін газдың болжамды соммалық жылдық есебі үшін пайдалынылады.

54. қолданыстағы және жобаға түскен нысандарының компрессорлық пайдаланатын цехтарда газ тасымалдайтын агрегаттардан (N0x,C0, S02) зиянды заттарының жылдық шығарындысын газ тасымалдайтын агрегаттар саны мен оларды пайдаланудың ұзақтығына, түріне, жобалық мәліметтер есебімен, осы Әдістеменің 1 қосымшасына сәйкес 7 кестесінде көрсетілген салыстырмалы шығарындылар бойынша мәліметтерімен сәйкес есептейді.
Осы Әдістеменің 1 қосымшасына сәйкес 7, 10 және 14 кестесінде көрсетілген зиянды заттар шығарындылар бойынша нәтижелер негізінде (Vr.r) газ отынның номинальді шығыны мен зиянды заттарының байланыстыратын шығарынды қуаты, функционалдығы алынған болатын.
(L) Ауа артықшылығының коэффициенті 3-9 тең, ал шығарынды газдардағы оттегі құрамы I5-I9% көлемін құрайды, ұйғарылған.
Оттық газ шығыннан (м3/ч), зиянды заттар (г/с) шығарындылар көлеміне байланысты зерттеу негізінде алынған, жуық формула бойынша көміртек қышқылдары мен азот қышқылдарының нақты шығарындылар есептелінеді,
Mi =Ki*Vt*r (4.15)
Газ турбиндік агрегаттар үшін есептеу жолымен нұсқалынған:
KNOx=2,83*10-3 Ксо=3,12*10-3
газомоторокомпрессорлар үшін KNOx =8,2*10-3 Ксо=2,9 *10-3

NОх шығарындылар нормативтердің анықтауы ДЭГа қалпына келтіру қондырғылары және қазандықтар үшін және агрегат санын оларды пайдалану уақытын есептеуімен, бір агрегат үшін жалпы жылдық маңызы шығарынды қуаты негізінде өткізіледі.

Есептеу нәтижелерін салыстыру үшін 1-3 топтарға жататын КС мен ГЖҚ қаланған болатын.

ГЖҚ газ шығарындылары үшін Gr=К*?г*V*10?5 (5.1)
мұнда ГЖҚ үшін газ шығындардың технологиялық операциялар К - коэффициент (К=0,6-0,7);
?г – газ тығыздығы, кг/м3;
Vr – жылына тасымалдайтын газ көлемі (тасымалдау кезеңімен қоса іріктеу кезеңі)
КС газ шығарындылары үшін Gr =() ?г *10-3 (5.2)
мұнда Vri - i-лі технологиялық операциядағы газ шығару көлемі, м3 (шаңұстағышты үрлеп тазартуы, компрессорлардан газ оталдыруы мен т.б.) (3 тарауында көрсетілген формулалар бойынша Vri есебі технологиялық операциялардың әр түрі үшін есеп өткізіледі);
n – жылына атмосфераға газ шығарындысымен байланысты технологиялық операциялардың саны;
?г - – газ тығыздығы, кг/м3;.
Газ шығару үшін ГҮС Gr = 0,31* Q3/4, (5.3)
Мұнда ГҮС, млн. м3 /тәулігіне Q - өнімділігі.

(5.4.)
Қайда m м3 газдағы - күкірторганикалық заттың саны , г/м3;
КС үшін Gs=(
) ms *10-6 (5.5)
ГҮС үшін
, (5.6)
мұнда ГҮС, млн.м3/тәулігіне Q - өнімділігі.

(5.7.)
i – зиянды заттың түрі (NОХ, СО,S02,...);
mi - i- затының 1 м3 отынды газдың г/м3 салыстырмалы шығарындысы;
Vi' - j-лі газ тасымалдайтын агрегаттар түріне отын газдың көлемі, м3 /жылына;
j – газ тасымалдайтын агрегаттар түрі (j = 1,2,3,..,n);
n – газ тасымалдайтын агрегаттар саны.
Егер газ тасымалдайтын агрегаттардың әр түрі үшін (г/м3) түтінді газдар 1м3 i-лі заттың салыстырмалы шығарындылар және газ тасымалдайтын агрегаттардың жағылу камераларда газ отынның жағуында алынатын (м3/год) түтінді газ көлемдері анық болса,сонда жағылу өнімдерінің жылдық шығарындылары (т/ж), келесі формула бойынша анықтайды:
(5.8.)
Зиянды заттарының салыстырмалы шығарындылар бойынша мәліметтер болмағанда жағылу өнімдерінің жылдық шығарындыларын (т/ж) келесі жуық формула бойынша анықтайды:
(5.9)
мұнда Ki - i-лі заттың шығарынды коэффициенті, тең болады:
К
= 2,83*10??; Ксо=3,12*I0?? газотурбинді агрегаттар үшін;
К
=0,2*10
; Ксо = 2,3*10?? газомоторлы агрегаттар үшін.
Күкірт органикалық қоспалары бар отын газдар үшін күкірт ангидрид шығарындысын (т/жылына) келесі формула бойынша анықтайды:
(5.10)
мұнда Сs – отын газдағы күкірт қоспаның шоғырлану, % салмағы;
?г – газ тығыздығы, кг/м3.

1 есеп.
Жұмыстың толық мерзімі үшін ГЖҚ –ғы тасымалдайтын газдың көлемі Vr (тасымалдау мен қоса іріктеу) 2 млрд.м3 құрастырады. Газда 5 мг/м3 меркаптан бар (mRSH). Газ тығыздығы рr 0,7 кг/м3 құрайды. Атмосфераға зиянды заттарының жылдық шығарындыларын анықтау.
Атмосфераға газ шығарындылары.
т/жылына.
Меркаптандардың атмосфераға шығаруы
т/жылына.
2 есеп.
(КС) компрессорлық станцадағы 8 ГПА Ц-6,3 түрлі 8 агрегат пен 10 ГКН түрлі 5 агрегат орнатылған. Бір газ тасымалдайтынЦ-6,3 агрегатқа отын газдың номинальді шығындары 2920 м3/ч, ал бір 10 ГКН 404,8 м3/ч құрайды. Бір Ц 6,3 отын газдың жылдық шығыны 16820000 м3/жылына, ал бір 10 ГКН 2332000 м3/жылына құрайды. Отын газдың 1 м3 жағылу өнімдерінің салыстырмалы шығарындылар:
ГПА Ц-6,3үшін –азот қышқылдары - 7,53 г/м3, сутегі қышқылы – 32,5 г/м3;
ГПА 10 ГКН үшін – азот қышқылдары – 3,27 г/м3, сутегі қышқылы – 9,07 г/м3 құрайды.
Отын газдағы күкірт органикалық қоспалардың құрамы Сs – 0,002% салмағы. Әр агрегат жылына 240 күн пайдалынады. (i=240). Отын газдың тығыздығы рr = 0,7 кг/м3.
Атмосфераға зиянды заттарының жылдық шығарындыларын анықтау.

Азот қышқылдарының жылдық шығарындылары
+
= 8*7.53*16820000*10
+ 5 * 3.27 * 2332000 *10
= 1050.84 т/жылына.
Сутегі қышқылдарының жылдық шығарындылары (i = СО):
= 8 (32,5 * 16820000 * 10
) = 4477,5 т/жылына.

= 0,025 *10-2*0,002*0,7 (8*2920*240+5*404,8*240) = 4,16 т/ж.
3 есеп. NО2 (т/жылына) есептеуіндегі қазандық агрегаттың 6 қуаты түтінді газдармен атмосфераға шығарылатын азот қышқыл санын анықтау. n = 20 агрегаттың секция саны; В1 = 49 м3/ч табиғи газдың сағаттық шығыны; Qr = 8500 = 35,36 мДж/м3 газдың төменгі жағылу жылуы; ? = 0,8, агрегаттың пқк агрегат жылына 210 күні тәулігіне 24 сағат жұмыс істеп тұрады.

=49*8500*0,8=0,33 Гкал/ч=383,8 кВт

=0,051+0,014 lg383.8=0.067 кг/ГДж

В =В1*?*10??=49*24*210*10??=247 тыс.м?/жылына
т/жылына.

62. КС мен ГЖҚ үшін зиянды заттарының тарау есептерін өткізуге тиімсіз. Қажетті болған кезде КС мен ГЖҚ зерттелген орналасу аймағында зиянды заттар шоғырлануы бойынша 5 бөлімте көрсетілген мәліметтерге жүгінуге жеткілікті.
Газ сақ­тау және кө­лік ны­сан­да­рын­да­ғы ат­мо­сфе­ра­ға ла­ста­ну заттар шы­ға­рын­ды­ла­рын есеп­теу әді­сте­ме­сіне 1-қо­сым­ша
1-кесте
ГЖҚ пайдалану кезеңіндегі атмосфераға табиғи газдың бөлінуімен өтетін технологиялық операциялар (үрлеп тазарту) газ шығындары
Ат­мо­сфе­ра­ға га­з­дың тех­но­ло­ги­я­лық опе­ра­ци­я­лар­дың ата­луы
Газ шы­ға­ру уа­қы­ты (t)
Опе­ра­ция ке­зең­ді­гі
Жөн­деу жұ­мыстар мен ал­дын алу бай­қа­у­ла­рын­да­ғы газ та­сы­мал­дай­тын аг­ре­гат­тар­ды бай­ла­ны­су жүй­е­ден және ком­прес­сор­лық ци­лин­др­лер­ден га­з­ды отап са­лу
5-200
Заң­ды­лы­ғы жоқ
Сұй­ық неме­се қат­ты бөл­шек­те­рі­нің жо­юын­да газ та­зар­ту жүй­е­сі­нің құ­ры­л­ғы­да га­з­ды отап са­лу
30-120
Ауы­сым­ға 1-2 рет
Ме­та­ноль­ни­ца­ла­ры­на ин­ги­бир­мен га­з­ды отап са­лу
300
жы­лы­на 2 рет
Шлеф­тер мен газ­құ­быр­лар­да от­ты жұ­мыстар өн­ді­рі­сін­де газ кеп­ті­ру жүйе құ­ры­л­ғы­да­ғы бі­те­уіш­тің бөл­шек­теу мен құ­ра­с­ты­ру­дың ГЖҚ жұ­мысы­ның әр ке­зе­ңі ая­ғын­да жал­ғау газ­құ­быр­ла­рын және шлейф­тен га­з­ды отап са­лу
900 дей­ін
жы­лы­на 2 рет
Шлейф­тер, жал­ға­сты­ру газ­құ­быр­лар­дың олар­дың ішін­де­гі сұй­ық және қат­ты бөл­шек­те­рін жою үшін үр­леп та­зар­ту
900 дей­ін
жы­лы­на 2 рет
Өл­шеу диа­фраг­ма­лар мен бе­кі­ту ар­ма­ту­ра­ны аяқ­тау үшін ГЖҚ жұ­мысы­ның әр ке­зе­ңі ал­дын­да бұр­ма­лар­дың газ құ­быр­ла­ры­нан га­з­ды отап са­лу
(1-2) 3600
Көп жыл­дың ішін­де 1
Күр­де­лі жөн­де­уден неме­се бұр­ғы­ла­удан шық­қан­нан, со­ны­мен қа­тар газ ірік­те­уін аяқ­та­ған­нан кей­ін кен­жар­лар­ды лас пен сұй­ық­тан та­зар­ту ке­зін­де ұң­ғы­ма­ның үр­леп та­зар­туы
900 дей­ін
Пай­да­лы­на­тын ұң­ғы­ма са­ны­нан 25%ар­тық емес
2- кесте
Қон­дыр­ғы ата­уы
Бө­лі­ну көз­де­рі
Ат­мо­сфе­ра­ға шы­ға­рынды­мен сүй­е­мел­де­не­тін опе­ра­ция си­па­ты
Зи­ян­ды заттың тү­рі
Бір опе­ра­ци­я­ның ұз­ақ­тығы,(t)
Жы­лы­на опе­ра­ци­я­лар­дың са­ны, (К),
1/жыл
Шы­ға­рын­ды көз­де­рі
1. Газ кеп­тір­гі­ші мен та­зарт­қы­шын ор­на­ту
Ша­ңұстат­қыш, се­па­ра­тор, кон­ден­са­тор-бөл­шек­те­гіш/
үр­ме­лі бі­л­те
Газ үр­ме­ле­уі
Та­би­ғи газ
30 - 190
Газ са­па­сы­на бай­ла­ны­сты
-«-«
Жа­лын­ды бу­лан­дыр­ғыш/
тү­т­ін­ді құ­быр
Газ жа­ғуы
Газ жа­ғу­дың өнім­де­рі
24*3600
Пай­да­ла­на­тын ке­зе­ңін­де­гі күн са­ны
2. Ком­прес­сор­лық
цех
Газ та­сы­мал­дай­тын аг­ре­гат/ шы­ға­рын­ды құ­быр
-«-«-
-«-«-
-«-«-
-«-«
-«-«
Газ та­сы­мал­дай­тын аг­ре­гат / үр­ме­лі бі­л­те
Га­з­ды отап са­лу
Та­би­ғи газ
5 - 200
Заң­ды­лы­ғы жоқ
-«-«
Газ та­сы­мал­дай­тын аг­ре­гат
/ үр­ме­лі бі­л­те
-«-«-
-«-«-
5 - 200
-«-«
3. Газ та­зар­ту­дың қон­дыр­ғы­сы
Ша­ңұс­та­ғы /
Үр­ме­лі бі­л­те
Га­з­ды үр­леп та­зар­ту
Та­би­ғи газ
30 - 120
Газ са­па­сы­на бай­ла­ны­сты
3-кесте­сі
ГТА-дың жұмыс беріктігінің орташа көрсеткіштері
Аг­ре­гат­тың бе­кі­ті­л­ген
тү­рі
Аг­ре­гат­тың бір да­на­лы қу­а­ты,
КВт
Бе­кі­ті­л­ген аг­ре­гат­тар­дың са­ны
Аг­ре­гат­тың жұ­мыс­та­ғы бо­луы­ның ор­та­ша уа­қы­ты, %
Аг­ре­гат­тың ре­зерв­те­гі бо­луы­ның ор­та­ша уа­қы­ты, %
Аг­ре­гат­тың жөн­де­уде­гі тұ­рып қа­луы­ның ор­та­ша уа­қы­ты, (ППР), %
Жыл­да­ғы аг­ре­гат ба­ста­луы­ның және тоқ­та­ту бой­ын­ша ор­та­ша мә­лі­мет­тер
тоқ­та­ту
ба­стау
Газтур­бин­ді ГТА
ГТ-70С-4
4000
39
32,2
59,6
8,2
5
5
ГТ-70-С-5
(ГТК-3)
4250
(4400)
162
52,7
38,2
9,2
6
6
ГТ-750-6
6000
258
56,7
33,2
10,1
7
7
ГТК-6
6000
182
69,9
17,7
12,4
6
6
ГТК-9-75С
9000
45
56,7
26,2
17,1
6
6
ГТК-10
10000
10
75,8
6,1
18,1
5
7
ГТК-16
16000
878
64,5
23,4
12,1
7
3
ГТА-16
16000
9
62,2
8,2
29,6
4
16
ГТБ-25
25000
8
65,4
10,8
33,8
16
20
ГПУ-10
10000
14
56,2
20,6
23,2
20
21
ГПА-Ц-6,3
6300
152
52,1
36,6
11,3
22
73
ГПА-Ц-16
16000
504
45,0
31,3
23,7
70
27
АГ­ТУ-6000
6000
44
33,2
43,2
23,6
27
12
Со­лар
2620
6
34,1
47,0
18,9
12
12
ГТК-10И
10000
38
61,5
25,9
12,6
12
12
ГТК-25И
25000
232
63,3
22,5
14,2
13
13
Ко­бер­ра-18
2
12900
16
56,4
27,6
6,0
33
33
Элек­тро­же­тек­ті ГТА
АЗ-4500
4500
136
26,5
70,4
3,1
6
6
СТМ:СТД-40
0
4000
574
52,2
40,2
7,6
13
13
СТД-12500
10000
129
52,7
36,4
10,9
25
25
Га­зо­мо­тор­лық аг­ре­гат­тар
КС
/Стан­ци­я­сы
ГЖҚ
ГОГК,
10К­ГН
736/1100
581/240
36/35,7
53,4/50,1
10,6/14,2
7/12
-
МК-3
2060
55/21
27,4/31,0
51,5/43,5
21,1/35,5
12/10
-
МК-10
2500
4
50,6
40,7
9,7
12
-
ГПА-5000
3680
6
21,2
51,7
27,1
9
-
ДР-12
5500
2/3
23,2/16,8
72,1/31,8
4,7/51,4
2/7
-
ГМК
м.қу­а­ты.(МК
-2;8ГК;
Кларк)
147-220
22
58,7
33,2
8,1
4
-
4- кесте
R = 52 см2* К /кг, Т=283 К газдың салмақты шығынын анықтау үшін есептеу формулалары
Дре­на­ж­ды же­лі­нің шар­тты диа­мет­рі, (d), м
Дре­на­ж­ды же­лі­нің кө­лем қи­ма­сы, (S), м2
Гид­рав­ли­ка­лық қар­сы­ла­су­дың ко­эф­фи­ци­ен­ті, (?)
Га­з­дың сал­мақ­ты шы­ғы­ны, (G), кг/с
0,05
0,00196
0,0193
0,8145
0,08
0,00502
0,0176
2,765
0,10
0,0785
0,01169
4,93
0,15
0,01766
0,0155
14,17
Бұл жерде Ра, Ро –сепараторлық аппараттағы қысым және атмосфералық қысым, кг/см?.
5- кесте
Конденсатжинақтағыш пен шаңұстағыш бір үріп тазартуына газ шығынның жеке бастапқы нормалар (25,50 және 75 мм диаметрлі үрмелі келте түтік)
d патр., мм
25
50
75
Ес­керт­пе
*Нпк01, м3
24,7
98,8
247,0
**Нпк011, м3
58,7
58,7
58,7
Нопк, м3
83,4
157,5
305,7
*Нпк01 – Жоюдан кейін конденсатжинақтағыш пен шаңұстағышты үріп тазарту үрдісінде газ біткенде шығын нормасы.
**Нпк011 – үріп тазарту үрдісінде жойылған, су мен конденсат дегазация кезінде газ шығынның нормасы.
6- кесте­сі
Диаметрмен 1 км газқұбырдың үрлеп тазартуына газ шығынның жеке шығын нормалар (білтелер арқылы)
dr
0,42
0,53
0,72
0,82
1,02
1,22
1,42
Ноп, тыс.м3/км
1,40
2,22
4,42
5,76
9,04
13,04
17,67
Құ­быр өл­ше­мі­мен
Но1п, тыс.м3/км
7,98
12,64
25,18
32,85
51,51
74,31
100,74
Но2п, тыс.м3/км
1,40
2,22
4,42
5,76
9,04
13,04
17,67
Ноп, тыс.м3/км
9,38
14,86
29,60
38,61
60,55
87,35
118,41
қайда Но1п – құбыр кесу алдында үрмелі телімінің 1 км –не оталатын газдың шығын нормасы;
Но2п - 1 км тазарту үшін жұмылған үрмелі телімінде газ шығынның нормасы.
7-кесте
Газ тасымалдайтын агрегаттардың пайдалануындағы көздерінің орташа сипаттамасы
Газ та­сы­мал­дай­тын аг­ре­гат­тың тү­рі
Жа­нар май га­з­дың но­ми­наль­ды шы­ғы­ны
(Vrr),
м?/с
Шы­ға­рын­ды­лар көз­де­рі­нің па­ра­метр­ле­рі
ГТА тұ­та­ту­да­ғы үр­ме­лі бі­л­те
Тоқ­та­ту­да­ғы және боса­ту­да­ғы үр­ме­лі бі­л­те
Диа­метр,
м
Би­ік­ті­гі,
м
Тұ­та­ту­да­ғы га­з­дың шы­ғы­ны,м/с
Диа­метр,
м
Би­ік­ті­гі, м
L??/D
Отал­ды­ра­тын газ кө­ле­мі, м3
Уа­қыт, с
ГТН-25
2,33-2,64
0,1-0,2
3-12
3,0-3,2
0,1
3-20
40/1,0
31,4
60-90
ГТН-16
1,60
0,1-0,2
3-10
3,6
0,1
5-20
40/1,0
31,4
60
ГТН-9-750
1,52
0,25
15
11,9
0,15
12
40/1,0
31,4
60
ГТК-16
1,85
0,25
10
5,9
0,15
3-20
40/1,0
31,4
50
ГТА Ц-16
1,68
0,25
10
0,3
0,15
3-10
40/1,0
31,4
60
Ко­бер­ра-182
1,35
0,15
10
0,03
0,08-0,1
4-10
--
21,7
30-60
ГПУ-10
1,1
0,25
10
1,6
0, 05
4-13
30/1,0
23,5
20-60
ГТН-6
0,76
0,25
до 14
1,54
0,15
12
40/0,7
20,4
60
АГ­ТУ-6000
0,72
0,08
5
-
0,08
5
-
-
-
ГТ-700-4
0,72
0,2
до 14
1,1
0,05
20-254
40-0,7
15,4
20-60
ГТ-700-5
0,49
0,2
до 14
1,4
0,06
10-20
40/0,7
15,4
20-90
ГТ750-6
0,64
0,2
до 14
2,0
0,05
20-25
40/0,7
15,4
30-100
ГТ-6-750
0,72
0,2
до 14
1,5
0,19
13
40/0,7
15,4
5-30
ГТК-5
0,48
0,2
до 14
1,4
0,05-0,15
10-25
40-0,7
15,4
20-40
Га­зо­мо­тор­лы аг­ре­гат­тар
ГТА-5000
0,44
-
-
-
0,1
20
-
16,7
60
ДР-12
0,43
-
-
-
0,15
12-18
40/0,4
5,0
40-180
МК-8
0,13
-
-
-
0,1
12-13
40/0,25
2,0
5-10
МК-10
0,6
-
-
-
0,15
15
40/0,25
2,0
90 дей­ін
ТЛА
0,18
-
-
-
0,15
15
-
1,0
90 дей­ін
10 ГК;
10ГКМ
0,09
-
-
-
0,05-
0,15
10-12
40/0,25
2,0
5-10
8 ГК,
МК-2,
Кларк
0,01-
0,02
-
-
-
0,05
8
-
1,0
5
Ку­пер-
Бес­се­мер
0,09
-
-
-
0,05-0,1
3,5-10
-
-
-
3,64
11,421,7
385
81,5-136,8
50
510
4,1-6,6
41,5-69,6
3,2
28
410
66,9
220
250
14,7
16,7
2,5
25
470
61,3
220
250
13,5
15,3
3,2-3,8
22
412
78,7
220
250
17,3
19,7
4,8-2,5
13-22
380
78,6
220
400
17,3
31,4
3,05-3,55
11,3-5,9-12,8
411
59,8
220
250
13,2
14,9
3,0-2,463,65
-4,6
6-8, 8,76
10
9
340-410
43,8
200
600
8,7
26,3
2,5
25
415
35,7
140
170
5,0
6,1
2,67
5
300
30,5
220
250
7,4
8,4
2,5
20-25
420
33,5
90
150
3,0
5,0
2,5-3,0
15-20
475
35,2
90
150
3,2
5,3
1,4
25
476
45,4
120
150
5,4
6,8
3,0
14
415
35,7
40
600
1,4
21,4
2,4+3,0
15-25
475
35,2
60
120
2,1
4,2
Га­зо­мо­тор­лық аг­ре­гат­тар
0,4
20
360-400
13,3
220
340
2,9
4,5
0,7-0,4
18-12
400
12,9
110
310
1,4
4,9
0,5-0,7
12-15
400
4,5
60
220
0,26
0,99
0,5
15
400
4,3
60
220
0,26
0,95
0,5
15
250
4,5
70
230
0,31
1,0
0,-0,3
10-12
250
2,8
110
310
0,31
0,87
0,2-0,3
6
250
0,3-0,5
110
310
0,06
0,15
1,83-0,3
4,5-10
240
2,8
110
310
0,31
0,87
жалғанған коллектор L??/D – ұзындығы/диаметр, м/м.
8-кесте
Оттық құрылғылардың сипаттамасы
От­тық тү­рі
Отын тү­рі
ауа­ның от­тық­та­ғы ар­тығ­ы­ның КУ ко­эф­фи­ци­ен­ті
Ссо, кг/ГДж
Бу­лы және су жы­лы­та­тын қа­зан­дық­тар
Та­би­ғи ба­ғыт­тас кок­сты газ
1,1+1,15
0,25
Тұр­мыстық жы­лу аг­ре­гат­тар
Та­би­ғи газ
1,15+1,25
0,08
9-кесте
/14-15/ кіші қуаттағы қуатты қондырғылар үшін табиғи газдың жағылу өнімдерінде зиянды заттарының салыстырмалы шығарындылар
Жы­лу өнім­ді­лі­гі,
Гкал/ч
Та­би­ғи га­з­дың шы­ғы­ны
га­за, м3/ч
Жа­ғы­лу өнім­де­рі­нің шы­ғы­ны, м3
/ L=1
Са­лы­стыр­ма­лы шы­ға­рын­ды, NO2, кг/Гкал
Шы­ға­рын­ды қу­а­ты NO2,
г/с
Жа­ғы­лу өнім­де­рі­нің шы­ға­рындысы,
мг/м3 при L=1
Қа­зан­ды­қа­г­ре­гат­тар
0,12+2,65
17+342
0,05+1,04
0,30+0,42
0,01+0,31
200+298
1,30+15,84
546+2021
1,57+6,18
0,43+0,46
0,51+2,03
305+328
Жа­лын­ды бу­лан­дыр­ғы­штар
0,07+2,10
8-250
0,02+0,76
0,32+0,41
0,006+0,24
300+315
10- кесте
КС мен ГЖҚ пайдалынатын кіші қуаттағы қуатты қондырғылар үшін азот қышқылдарының шығарынды нормативтері (газ шығыны Q3b = 8500 ккал/м3)
Аг­ре­гат тү­рі
Гкал/са­ғат,
Жы­лу өнім­ді­лі­гі
м3/сағ Та­би­ғи га­з­дың шы­ғы­ны
г/с Шы­ға­рын­ды қу­а­ты
т/жы­лы­на жал­пы шы­ға­рын­ды­лар
ДКВР – 2,5-13
1,56
203
0,17
3,16
ДКВР -4-13
2,65
342
0,31
5,55
ДКВР – 6,5-13
4,30
546
0,51
9,28
ДКВР-10-13
6,61
843
0,81
14,63
ДВКР-20-13
15,84
2021
2,03
36,77
Қу­ат 3,6
0,33+0,74
49+109
0,03+0,08
0,60+1,40
Әм­бе­бап 3
0,18+0,46
26+66
0,02+0,05
0,32+0,86
Әм­бе­бап 5
(екі жақ­ты)
0,18+0,51
26+73
0,02+0,05
0,32+0,96
Әм­бе­бап 6
(бір жақ­ты )
0,12+0,22
17+32
0,1+0,02
0,20+0,39
Әм­бе­бап 6
(екі жақ­ты)
0,24+0,55
34+80
0,02+0,06
0,43+1,06
Мин­но-1
0,49+0,93
68+129
0,05+0,10
0,91+1,81
Ту­ла – 1
0,43+0,81
62+116
0,04+0,09
0,81+1,56
НР-18
0,27+0,53
40+78
0,03+0,07
0,49+1,00
Қай­ра­ған (3мо­де­лі)
0,24+0,56
35+82
0,02+0,06
0,43+1,06
ПКН -1,2
0,60
87
0,06
1,16
МЗК (2Г, 1Г)
0,25+0,60
36+84
0,03+0,06
0,45+1,16
Алау
0,85
110
0,09
1,66
Бре­ток
0,85
110
0,09
1,66
ТНГ – 1,5
1,50
204
0,17
3,02
ТНГ – 8
8,00
1100
0,99
17,90
КЧММ; КЧМ
(0,95+7,30)*10-2
1,4+10,8
(0,07+0,70)*10
-2
0,01+0,12
ММЗ -0,8/9
ММЗ -0,4/9
0,48
70
0,05
0,91
Е-0,4/9Г; Е-1/9Г
0,60+1,00
82+136
0,06+0,11
1,15+1,97
ВС – 1
1,0
170
0,11
1,97
КС­ГМ
0,34+1,50
54+239
0,03+0,17
0,60+3,02
ФН­КВ (1;1М)
0,90+1,00
148+164
0,10+0,11
1,76+1,97
11-кесте
ГЖҚ пайдаланғанда газ шығындарды анықтау үшін формулалар кестесі
Ат­мо­сфе­ра­ға газ шы­ға­рындыс­ы­на опе­ра­ци­я­ның се­беп­ті тү­рі
Фор­му­ла
Фор­му­ла­лар №
1. Се­па­ра­тор қон­дыр­ғы­сын үр­леп та­зар­туын­да­ғы газ шы­ғын­да­ры
1.1.
2. Ша­ңұс­та­ғы­штар мен кон­ден­сат­жи­нақ­та­ғы­штар­ды үр­леп та­зар­туын­да­ғы шы­ғын­дар
1.2.
3. Газ құ­быр те­лі­мін га­з­да жар­ты­лай боса­туын­да­ғы газ шы­ғы­ны
1.3.
12-кесте
Газ шығындар формуларға жататын өлшемдер кестесі
Шар­тты бел­гі­лер
СИ жүй­е­де­гі бір­кел­кі­лі­гі
Өл­шем­де­рі­нің фи­зи­ка­лық ма­ңы­зы
Ра
кг/см2
Се­пар­лық ап­па­рат­та­ғы қы­сым
Ро
кг/см2
Ат­мо­сфе­ра­лық қы­сым
d, ?
м
дре­на­ж­ды же­лі­нің ұзынды­ғы мен диа­мет­рі
S
м2
дре­на­ж­ды же­лі­нің көл­де­нең қи­ма­сы­ның ала­ңы
T
К
дре­на­ж­ды же­лі­де­гі газ тем­пе­ра­ту­ра­сы.
R
Н, м
га­з­ды тұ­рақ­ты
?
гид­рав­ли­ка­лық қар­сы­ла­су­дың ко­эф­фи­ци­ен­ті
B
30 18,36 м/МПа*с
Ауы­спа­лы ко­эф­фи­ци­ент =3018,36
?
м2
үр­леп та­зар­туы өт­кі­зе­тін және кон­ден­сат ағы­зы­ла­тын шү­мек­тің өт­пе­лі те­сік қи­ма­сы­ның ала­ңы
?
с
құ­ры­л­ғы­ның жұ­мыс іс­теу уа­қы­ты неме­се тех­но­ло­ги­я­лық опе­ра­ци­я­лар­дың өт­кі­зі­луі
Pcp
МПа
үр­леп та­зар­туын­да­ғы шаң ұста­ғы­ш­та­ғы ор­та қы­сы­мы
n
бір ап­па­рат­тың үр­леп та­зар­ту са­ны
Tr
К
га­з­дың ор­та жыл­дық тем­пе­ра­ту­ра­сы
Z
Газ сығ­ы­луы­ның ко­эф­фи­ци­ент
Ck
м3
ав­то­мат­ты үр­леп та­зар­туын­да 1,65 тең, ал қол­ды та­зар­туын­да 3,2 тең экс­пе­ри­мен­таль­дық ко­эф­фи­цент
K
К/МПа
Ауы­спа­лы ко­эф­фи­ци­ент =2891,9
V
м3
ап­па­рат­тың, газ құ­быр­дың гео­мет­ри­ка­лық кө­ле­мі
Pcp1, Pcp2
МПа
Газ бі­ту­і­нің до­кри­ти­ка­лық және кри­ти­ка­лық тәр­тіп­те­гі үр­ле­не­тін қи­ма ал­дын­да­ғы құ­быр­да­ғы ор­та қы­сы­мы
Z1, Z2
Газ­құ­быр­дан га­з­дың шы­ға­ру­ға дей­ін және кей­ін­гі газ сығ­ы­лу ко­эф­фи­ци­ен­ті
13-кесте
Ауа артығының коэффицентіне байланысты шығатын түтін газдардың жағылудың ылғалды өнімдеріне құрғақ өнімдерінің салыстыруы мен (Э) отындардың калорийлік эквиваленттің маңызы
Отын ата­луы
Ма­ңы­зы (Э)
Зна­че­ние Vсr, Vr Ауа ар­тығ­ы­ның ко­эф­фи­ци­ен­ті, (?)
1,0
1,2
1,4
1,6
1,8
2,0
Та­би­ғи газ
1,62
0,81
0,34
0,86
0,88
0,89
0,90
Мұ­най өн­ді­рі­сті газ
1,50
0,83
0,85
0,87
0,88
0,89
0,90
Ту­ра та­сы­мал­да­уда­ғы газ
1,50
0,85
0,87
0,89
0,90
0,91
0,92
Су құ­рам­ды газ
3,30
0,76
0,80
0,82
0,84
0,86
0,87
Тер­ми­ка­лық ка­та­ли­ка­лық кре­кинг пен кокста­уы­ның га­зы
1,60
0,84
0,96
0,87
0,88
0,89
0,90
Ма­зут, жар­ты­лай шай­ыр, шай­ыр, кре­кинг- қал­дық экс­трак­ті
1,37
0,85
0,87
0,83
0,90
0,91
0,92
14-кесте
Метан айналымның 90% артық құрамды газдың термодинамикалық көрсеткіштері
Тем­пе­ра­ту­ра­сы, (Т), К
Қы­сы­мы (Р), МПа
Ты­зызды­ғы (?), кг/м?
Эн­таль­пи­я­сы (i), кДж/кг
260
0,1
0,74
1112,4
0,5
3,76
1107,4
1,0
7,36
1101,1
1,5
11,62
1094,6
2,0
15,72
1088,0
2,5
19,95
1081,3
3,0
24,32
1074,5
3,5
28,82
1067,5
4,0
33,46
1060,4
4,5
38,46
1053,2
5,0
43,21
1045,9
6,0
53,59
1030,9
7,0
64,64
1015,5
8,0
76,39
999,9
270
0,1
0,72
1134,1
0,5
3,62
1129,4
1,0
7,33
1123,5
1,5
11,13
1117,5
2,0
15,03
1111,4
2,5
19,03
1105,2
3,0
23,14
1096,9
3,5
27,36
1092,6
4,0
31,69
1086,1
4,5
36,13
1079,6
5,0
40,70
1073,0
6,0
50,18
1059,6
7,0
60,14
1046,0
8,0
70,55
1032,2
280
0,1
0,69
1155,6
0,5
3,48
1151,5
1,0
7,04
1146,0
1,5
10,68
1140,4
2,0
14,40
1134,8
2,5
18,20
1129,0
3,0
22,09
1123,3
3,5
26,07
1117,4
4,0
30,13
1111,5
4,5
34,29
1105,0
5,0
38,53
1099,6
6,0
47,30
1087,4
7,0
56,42
1075,1
8,0
65,87
1062,6
290
0,1
0,67
1178,0
0,5
3,36
1173,9
1,0
6,78
1168,7
1,5
10,27
1163,4
2,0
13,83
1158,2
2,5
17,45
1152,9
3,0
21,15
1147,5
3,5
24,92
1142,1
4,0
28,75
1136,7
4,5
32,66
1131,2
5,0
36,64
1125,7
6,0
44,81
1114,6
7,0
53,26
1103,4
8,0
61,95
1092,3
300
0,1
0,64
1200,2
0,5
3,24
1196,3
1,0
6,54
1191,5
1,5
9,89
1186,6
2,0
13,31
1181,7
2,5
16,77
1176,7
3,0
20,30
1171,7
3,5
23,88
1166,7
4,0
27,52
1161,7
4,5
31,21
1156,5
5,0
34,97
1151,5
6,0
42,64
1141,4
7,0
50,52
1131,2
8,0
52,60
1121,0
310
0,1
0,62
1222,7
0,5
3,14
1219,0
1,0
6,32
1214,5
1,5
9,55
1209,9
2,0
12,82
1205,3
2,5
16,15
1200,6
3,0
19,52
1196,0
3,5
22,94
1191,3
4,0
26,40
1186,6
4,5
29,91
1181,9
5,0
33,47
1177,2
6,0
40,72
1167,8
7,0
48,13
1158,4
8,0
55,69
1149,1
Газ сақ­тау және кө­лік ны­сан­да­рын­да­ғы ат­мо­сфе­ра­ға ла­ста­ну заттар шы­ға­рын­ды­ла­рын есеп­теу әді­сте­ме­сіне 2-қо­сым­ша
Анықтаудың реттілігі : Р >?>t>Z
Мысалдары:
Р=43 атм
?=0,65
t=20?С
Жауабы: Z=0,902
Сығылу коэффициенті Z
Коэффициент сжимаемости Z
0,95
0,90
0,85
Қысымы Р, атм
1-сурет. Температура мен орташа салмағы Р қысымы бойынша газ сығылуының коэффицент анықтауы.
Шүмек үшін m=0,6
Шүмек үшін m=0,4
2-сурет. Газ құбырының босатылуының анықтау жүйесі
3-сурет. Үрлеп тазартуында шығарылатын газдың көлемі
S3^S Н
0,459.
0,417.
0.375
0,09
4-сурет. (0 до 28) Гкал/с жылу өнімділігінен (УNO2) азот қышқылының салыстырмалы шығарындысының байланыс жүйесі.
Қа­зақ­стан Рес­пуб­ли­ка­сы Қор­ша­ған ор­та және су ре­сур­ста­ры Ми­ни­стрі­нің 2014 жы­л­ғы 12 мау­сым­да­ғы № 221-ө бұй­ры­ғы­на № 2-қо­сым­ша
Мұнай өңдеу және мұнай-химия саласындағы кәсіпорындарға арналған атмосфераға шығарылатын зиянды заттардың жалпы шығарындысын есептеу әдістемесі
Жалпы ережелер

1. Осы Мұнай өңдеу және мұнай-химия саласындағы кәсіпорындарға арналған атмосфераға шығарылатын зиянды заттардың жалпы шығарындысын есептеу әдістемесі атмосфераға зиянды заттардың шығарылатын ең көп мөлшерін (г/сек) және зиянды заттардың шығарылуын нормалау жөніндегі жұмыстарды жүргізу үшін зиянды заттардың жалпы шығарындысын (т/жыл) анықтауда бірыңғай әдістерді белгілеу мақсатында әзірленді.

Мұнай, жеңіл мұнай өнімдері және хош иісті көмірсутегілер құйылған сұйыққоймалар /17/

Жеке сұйыққоймадан немесе бір мақсатты сұйыққоймалар тобынан көмірсутегілердің жылдық ысырабы, келесі формула бойынша есептелетін тоқсандық ысыраптарды қосындылау арқылы анықталады:
, т (2.1.1.)
мұндағы:
- тиісті тоқсан бойы сұйыққоймаға немесе бір мақсатты сұйыққоймалар тобына түсетін мұнай өнімінің көлемі, м
;
- сұйыққойманың газ кеңістігінің орташа тоқсандық температурасы кезінде сұйықтықтың газ кеңістігіндегі көмірсутегілердің қаныққан буларының қысымы, мм сын.бағ.;
- сұйыққоймалардың газ кеңістігіндегі орташа барометрлік қысымы (ол шамамен атмосфералық қысымға тең келеді), мм сын.бағ.;
- газ кеңістігіндегі орташа тоқсандық температура ауқымында сұйыққоймалардың газ кеңістігіндегі мұнай өнімдері буларының орташа тығыздығы, кг/м
;
- сұйыққоймалардың орташа тоқсандық айналымдылығын ескере отырып, көмірсутегілердің үлестік ысырабын сипаттайтын тәжірибелік коэффициент (осы Әдістеменің 1-қосымшасына сәйкес 1-сурет);
- буланудан орын алатын ысырап мөлшерін қысқартатын техникалық құралдардың болуын және сұйыққойманы пайдалану тәртіптемесін ескеретін коэффициент (осы Әдістеменің 1-қосымшасына сәйкес 1-кесте);
- булануға әсер ететін климат шарттарын ескеретін коэффициент (осы Әдістеменің 1-қосымшасына сәйкес 2-кесте).
Органикалық қосындылардың температураға тәуелді қаныққан буларының қысымы
/ 1 /
- қа­нық­қан бу­ла­ры­ның қы­сы­мы, мм рт.ст;
/ 2 /
- аб­со­лют­тік тем­пе­ра­ту­ра
- тем­пе­ра­ту­ра, ҮС
Барлық тоқсандар мен климаттық аймақтарға арналған жеке хош иісті көмірсутегілер үшін
=1.
Орташа тоқсандық айналымдылық мәні мынаған тең келеді:
(2.1.2.)
мұндағы:
- сұйыққойманың немесе бір мақсатты сұйыққоймалар тобының көлемі, м
;
қаныққан буларының қысын анықтауға қажетті
сұйыққойманың газ кеңістігінің орташа тоқсандық температурасы ретінде мыналар қабылданады: I және IV тоқсандар үшін
, ҮС (2.1.3.)
II және III тоқсандар үшін
, ҮС (2.1.4.)
мұндағы:
- сұйыққоймадағы мұнай өнімінің орташа тоқсандық температурасы, ҮС;
- атмосфералық ауаның орташа тоқсандық температурасы, ҮС.
Мұнай өнімдерінің қаныққан буларының қысымы (ҚБҚ), тауарлық мұнай өнімдерін аттестаттау үшін МЕМСТ 1756-52 (Рейд бомбасы) бойынша мұнай өнімдерінің қаныққан буларының қысымын дүркін-дүркін анықтайтын кәсіпорындардың ОЗЗ бойынша қабылданады.
кестесі бойынша (осы Әдістеменің 1-қосымшасына сәйкес 2-сурет), ҚБҚ (
) бастапқы мәндері газ кеңістігіндегі орташа тоқсандық температурасына келтіріледі.
Көмірсутегі буларының тығыздығы келесі формула бойынша анықталады:
, кг/м
(2.1.5.)
мұндағы:
- мұнай өнімі буларының молекулалық салмағы,
=760 мм сын.бағ.
=273 ҮК
Молекулалық салмағы келесі формулалар бойынша анықталады:
бензин фракцияларының булары:
(2.1.6.)
мұнай мен мұнай өнімдерінің булары:
(2.1.7.)
мұндағы:
- мұнай өнімінің қайнай бастайтын температурасы, ҮС.

Шектік, шектік емес, хош иісті көмірсутегілер сұйыққоймаларынан атмосфераға шығарылатын зиянды заттардың шығарындысы келесі формула бойынша есептеледі:
(2.1.8.)
мұндағы:
- сұйыққоймалардан шығарылатын көмірсутегілердің жылдық ысырабы, т/ж;
- жеке заттардың немесе шектік, шектік емес және хош иісті көмірсутегілердің салмақтық концентрациясы, % салм., осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 4-кесте бойынша қабылданады

Ашық түсті мұнай өнімдерін күкіртті қосылыстардан тазарту үшін сілтілеу және гидротазарту әдістері қолданылатындықтан, бензин құйылған сұйыққоймалардан күкіртті сутегінің шығарылуы іс жүзінде орын алмайды.
Мұнай құйылған сұйыққоймалардан күкіртті сутегінің шығарылуы* (т/г) келесі формула бойынша есептеледі:
(2.1.9.)
мұндағы: 0,08 - сұйыққойманың газ кеңістігінде күкіртті сутегі буларының салмақтық концентрациясы, % салм.
* Егер де мұнайдың құрамында бос күкіртті сутегі болмаса, онда мұнай құйылған сұйыққоймалардан күкіртті сутегінің шығарылуын нөлге тең деп қабылдау керек
Мысал. І-ші тоқсан бойынша 5 жерүсті металл сұйыққоймаларынан (олардың 3 сұйыққоймасы ысыраптарды қысқартатын техникалық құралдармен жабдықталмаған, ал 2 сұйыққоймасы понтондармен жабдықталған) атмосфераға шығарылған зиянды заттардың шығарындысын есептеу қажет. Әрбір сұйыққойманың сыйымдылығы 10000 м
. І тоқсанның ішінде сұйыққоймаларға 500000 м
бензин әкелінді. Сұйыққоймадағы бензиннің орташа тоқсандық температурасы +20ҮС, ал атмосфералық ауаның температурасы -10ҮС. Бензиннің қайнай бастайтын температурасы +52ҮС; Рейд бомбасында анықталған қаныққан булардың қысымы 38ҮС ауқымында сын.бағ. құрайды. Газ кеңістігіндегі орташа тоқсандық барометрлік қысымы сын.бағ.
Сұйыққоймалардың газ кеңістігінің орташа тоқсандық температурасын 2.1.3-формула бойынша анықтаймыз.
ҮС
ҮС ауқымындағы бензиннің қаныққан буларының қысымын
кестесі бойынша анықтаймыз және
=130 мм сын.бағ. нәтижесін аламыз (осы Әдістеменің 1-қосымшасына сәйкес 2-суреттегі мысалды қараңыз).
Бензин буларының молекулалық салмағын 2.1.6-формула бойынша анықтаймыз.
Сұйыққоймалардың газ кеңістігінің орташа тоқсандық температурасы ауқымында және орташа барометрлік қысым шамасында бензин буларының тығыздығы (2.1.5-формула):
кг/м
Сұйыққоймалардың орташа тоқсандық айналымдылығы 2.1.2-формула бойынша анықталады:
коэффициентін кесте (осы Әдістеменің 1-қосымшасына сәйкес 1-сурет) бойынша табамыз.
коэффициенті осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 2-кесте бойынша қабылданады.
Ысыраптардың қысқартатын техникалық құралдармен жабдықталмаған сұйыққоймалар үшін,
, ал понтондармен жабдықталған сұйыққоймалар үшін
; онда сұйыққоймалардың осындай тобы үшін
мынаған тең болады:
I-ші тоқсан үшін
(осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 2-кесте).
І-ші тоқсанның ішінде көмірсутегілердің атмосфераға шығарылуы келесідей болады
т

Осындай мұнай өнімдері құйылған сұйыққоймалардың ішінен булануынан болған көмірсутегілердің ысырабы, жылдың 6 аса жылы және 6 аса суық айлары бойы болған ысыраптарды қосындылау арқылы анықталады және келесі формула бойынша есептеледі
, т (2.1.9.)*
мұндағы:
- жылдың жылы (суық) кезеңі бойы сұйыққоймаға немесе бір мақсатты сұйыққоймалар тобына түсетін мұнай өнімінің көлемі, м
;
- жылдың тиісті кезеңі бойы сұйыққоймалардың газ кеңістігінің орташа температурасы ауқымында қаныққан булардың салмақтық концентрациясы, г/м
(осы Әдістеменің 1-қосымшасына сәйкес 3-сурет).
Сұйыққоймалардың газ кеңістігінің орташа температурасы,
коэффициенттерінің мәндері, мұнай мен бензин құйылған сұйыққоймалар сияқты анықталады (осы Әдістеменің 1-қосымшасына сәйкес 1-суретті қараңыз).
коэффициентінің мәндері осы Әдістеменің 1-қосымшасына сәйкес 4-сурет бойынша анықталады.

Жоғары дәрежеде қайнайтын мұнай өнімдері бар сұйыққоймалардан ығыстырылатын бу-газ қоспасы, іс жүзінде 100%-ға шектік көмірсутегілерден құралған.
Керосиндер, лигроиндер, дизельдік жанармайлар күкірттен тазартыла алатындықтан (күкірттен тазарту, сілтілеу), осындай мұнай өнімдері бар сұйыққоймалардан күкіртті сутегінің шығарылуы орын алмайтын болады.
Мазуттар, майлар және жанармайға қосатын заттар құйылған сұйыққоймалардан күкіртті сутегі шығарылмайды, себебі ауыр фракциялардың құрамында күкіртті сутегі болмайды.
Мысал. Жылдың жылы кезеңі ішінде мазут құйылған сұйыққоймалардан шығатын көмірсутегілердің мөлшерін анықтау. Жылы кезеңнің ішінде сұйыққоймалар паркіне 100000 м
мазут әкелінді, сұйыққоймалардың жиынтық көлемі құрайды
. Жылы кезеңнің ішінде мазуттың орташа температурасы +52ҮС, жылы кезеңнің ішінде ауаның орташа температурасы +.
Сұйыққоймалардың газ кеңістігінің температурасын 2.1.4-формула бойынша анықтаймыз:
ҮС
Мазуттар үшін
ҮС ауқымындағы қаныққан газдардың салмақтық концентрациясын осы Әдістеменің 1-қосымшасына сәйкес 3-сурет бойынша табамыз
г/м
Жылдың алты аса жылы айларының ішінде сұйыққоймалардың айналымдылығы (II-ші және III-ші тоқсандар):
тұсындағы коэффициент (осы Әдістеменің 1-қосымшасына сәйкес 4-сурет). Сұйыққоймалар «өлшеуіштер» ретінде қолданылатындықтан және ысыраптарды қысқартатын техникалық құралдары болмағандықтан,
.
т

Мұнай мен жеңіл мұнай өнімдері құйылған тасымалдауға арналған сыйымды ыдыстар.
Тасымалдауға арналған сыйымды ыдыстарға құйған кезде мұнайдың және ашық түсті мұнай өнімдерінің буланудан болған ысырабы (т):
(2.2.1.)
мұндағы:
- белгілі бір уақыт (тоқсан, жыл) кезеңі ішінде мұнайдың немесе мұнай өнімдерінің ысырабы;
- белгілі бір уақыт (тоқсан, жыл) кезеңі ішінде құйылатын мұнай өнімдерінің көлемі (м
);
- құйылатын мұнай өнімінің есептік кезеңдегі орташа температурасы кезіндегі қаныққан булардың қысымы, мм сын.бағ.;
- атмосфералық қысым, мм сын. бағ. мәндерін
мм сын.бағ. мәніне тең деп қабылдауға болады;
- құйылатын мұнай өнімінің есептік кезеңдегі орташа температурасы, ҮС;
- 273 ҮС;
- Тн температурасындағы мұнай өнімі буларының тығыздығы, кг/м
;
- құюдың ұзақтығына және шарттарына ысырап мөлшерінің тәуелділігін сипаттайтын коэффициент;
- құйған кездегі сыйымды ыдыстың газ кеңістігіндегі қысымға ысырап мөлшерінің тәуелділігін сипаттайтын коэффициент.
және
коэффициенттерінің мәндері осы Әдістеменің 1-қосымшасына сәйкес 1 және 2-суреттерде келтірілген.
Құйылатын мұнай өнімінің
қаныққан буларының қысымы келесідей анықталады:
бензиндер үшін 38ҮС (МЕМСТ 1756-52) ауқымындағы қаныққан газдардың қысымының белгілі бір төлқұжаттық мөлшері мен құйылатын өнімнің температурасы бойынша осы Әдістеменің 1-қосымшасына сәйкес 2-суреттегі кесте арқылы;
мұнайлар үшін
құйылатын мұнайдың белгілі бір температурасы бойынша осы Әдістеменің 1-қосымшасына сәйкес 2-суреттегі кесте арқылы қабылданады.
Мұнай және мұнай өнімдері буларының тығыздығы есептеу арқылы немесе белгіленген
және
бойынша осы Әдістеменің 1-қосымшасына сәйкес 3-суреттегі кесте арқылы анықталады.
Мысал. Темір жол цистерналарына 600000 т өнімді құйған кезде буланудан болған автобензиннің жылдық ысырабын есептеу. Қазанның көлемі
м
, түрі 25, биіктігі
м құрайтын цистерна. АСН-14 жүйесінің құрылғысы арқылы,
м
/сағ. өндіргіштігімен, газбен байланыстырусыз құйылады. Үстінен құйылады. Құятын келте құбырдың ұзындығы . Құю үдерісінде газ кеңістігіндегі артық қысым
мм сын.бағ.
Құйылатын өнімнің сипаттамасы:
А-72 автомобиль бензині;
38 ҮС ауқымындағы қаныққан булардың қысымы
мм сын.бағ.;
қайнай бастайтын температурасы
ҮС;
құйылатын бензиннің орташа температурасы
ҮС;
бензиннің тығыздығы
т/м
.
Құйылатын ұзақтығы
сағат.
Жартылай ашық ағын бойынша үстінен құю шарттары үшін осы Әдістеменің 1-қосымшасына сәйкес 5 және 6-суреттер бойынша
және
анықтаймыз:
;
.
Осы Әдістеменің 1-қосымшасына сәйкес 2-сурет бойынша бензиннің қаныққан буларының қысымын анықтаймыз
мм сын.бағ.
Бензиннің ысырабы келесідей болады
т/г.

Темір жол, автомобиль цистерналарына керосин, дизельдік жанармай, мазут құйған кездегі ысыраптар 2.1.9-формула бойынша анықталады (5-бөлімді қараңыз).

Тазарту құрылыстарының І-ші және ІІ-ші жүйесінің мұнай ұстап алғыштарынан және күкіртті-сілтілі ағындардың (КСА) мұнай ұстап алғыштарынан атмосфераға шығарылатын зиянды заттардың мөлшері (кг/сағ) келесі теңдеу бойынша есептеледі:
(2.3.1.)*
мұндағы:
* -
-ші жүйенің мұнай ұстап алғыштарының сұйықтық қабатының ауданы, м
;
-
-ші жүйенің мұнай ұстап алғышының қабатынан шығарылатын зиянды заттардың үлестік шығарындысы (жиынтық мөлшері), кг/сағ·м
, осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 5-кесте бойынша қабылданады;
- ашық қабаттарды шифермен немесе басқа материалмен жабу деңгейін ескеретін коэффициент, осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 6-кесте бойынша қабылданады;
- мұнай ұстап алғыштардың бүйір жақтан жабылу дәрежесін ескеретін коэффициент;
- егер нысан бүйір жақтан ашық болса;
- егер нысан бүйір жақтан жабық болса.

Құм ұстап алғыштардан, тоғандардан, шлам жинағыштардан шығарылатын зиянды заттардың шығарындысы (кг/сағ) келесі теңдеу бойынша есептеледі
(2.3.2.)
мұндағы
- тазарту құрылыстарының
-ші нысанынан жалпы шығарындысы, кг/сағ.;
- тиісті жүйенің мұнай ұстап алғышынан шығарылатын зиянды заттардың үлестік шығарындысы (жиынтық мөлшері), кг/сағ·м
, осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 5-кесте бойынша қабылданады;
- тиісті жүйенің
-ші нысанының ауданы, м
;
- тазарту құрылыстары нысанының сипатын ескеретін коэффициент осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 7-кесте бойынша қабылданады.

Ағынды суларды биологиялық түрде тазартатын барлық нысандардың шығарындысын мынаған тең деп қабылдаған жөн:
кө­мір­су­те­гі­лер (жиын­тық мөл­ше­рі)
- 3,8%
кү­кірт­ті су­те­гі
- 0,11%
фе­нол­дар
- 0,021%
механикалық түрде тазартылатын нысандардың шығарылатын әрекеттегі мөлшерінен.

Тазарту құрылыстарының нысандарынан құрауыштар бойынша (кг/сағ) атмосфераға шығарылатын зиянды заттардың шығарындысын есептеу:
(2.3.3.)
мұндағы
-
-ші нысаннан атмосфераға шығарылатын зиянды заттардың шығарындысы, кг/сағ.;
-
-ші нысаннан шығатын мұнай өнімінің буларындағы
-ші құрауыштың салмақтық концентрациясы, % салм., осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 8-кесте бойынша қабылданады.
Мысал. Канализацияның І-ші жүйесінің мұнай ұстап алғыштарынан көмірсутегілердің шығарындысын (жиынтық мөлшерін) анықтау. Мұнай ұстап алғыштың қабаты 60%-ға шифермен жабылған, бүйір жақтары жабық, жалпы ауданы - 2160 м
.
Осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 5-кесте бойынша
кг/сағ·м
Осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 6-кесте бойынша
кг/сағ
Осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 7-кесте бойынша
% салм.
кг/сағ

Шығарылатын зиянды заттардың шығарындысын есептеу (жиынтық мөлшері).

Айналымды сумен қамту жүйелерінің 1, 2, 3 және 4 мұнай бөлгіштерінің қабатынан атмосфераға шығарылатын зиянды заттардың ысырабы (кг/сағ) келесі формула бойынша есептеледі:
(2.4.1.)
мұндағы
-
-ші жүйенің мұнай бөлгіштерінің сұйықтық қабатының ауданы, м
;
-
-ші жүйенің мұнай бөлгішінің қабатынан шығарылатын зиянды заттардың үлестік шығарындысы (жиынтық мөлшері), кг/м
·сағ, осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 9-кесте бойынша қабылданады;
- ашық қабаттарды шифермен немесе басқа материалмен жабу деңгейін ескеретін коэффициент, осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 6-кесте бойынша қабылданады;
- мұнай бөлгіштердің бүйір жақтан жабылу дәрежесін ескеретін коэффициент.

Айналымды сумен қамту жүйелерінің 1, 2, 3 және 4 градирняларынан атмосфераға шығарылатын зиянды заттардың ысырабы (кг/сағ) келесі формула бойынша есептеледі:
, (2.4.2.)
мұндағы
-
-ші жүйенің градирняларының су бойынша өндіргіштігі, м
/сағ;
-
-ші жүйенің градирняларынан шығарылатын зиянды заттардың үлестік шығарындысы (жиынтық мөлшері), кг/м
, осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 9-кесте бойынша қабылданады

Мұнай бөлгіштерден және айналымды сумен қамту блоктарынан атмосфераға шығарылатын зиянды заттардың мөлшері (кг/сағ) келесі формула бойынша есептеледі:
, (2.4.3.)
мұндағы
- тиісті айналымды сумен қамту жүйесінің мұнай бөлгіштерінен (градирняларынан) атмосфераға шығарылатын зиянды заттардың жалпы шығарындысы, кг/сағ;
- мұнай бөлгіштерден (градирнялардан) буланған мұнай өнімінің буларындағы
-ші құрауыштың концентрациясы, осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 10-кесте бойынша қабылданады.
Ескертпе: фенол шығарындылары, айналымды су және құрамында фенол бар мұнай өнімдері жанасқан кезде есептеледі
Мысал. Айналымды сумен қамтудың І-ші жүйедегі градирняларынан шығатын зиянды заттардың шығарындыларын анықтау. Су бойынша өндіргіштігі 8600 м
/сағ. осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 9-кесте бойынша І-ші жүйедегі градирнялардан шығарылатын үлестік шығарындылар
кг/м
·сағ құрайды
кг/сағ
Жеке заттардың шығарындылары келесідей болады:
көмірсутегілер (жиынтық мөлшері)
кг/сағ, соның ішінде:
шек­тік
кг/сағ
шек­тік емес
кг/сағ
хош иісті
кг/сағ
хош иісті: олар­дың іші­нен
бен­зол
кг/сағ
то­лу­ол
кг/сағ
кси­лол
кг/сағ
фе­нол
кг/сағ
кү­кірт­ті су­те­гі
кг/сағ

Күкірт диоксидін есептеу.
Күкірт диоксидінің шығарындылары (кг/сағ) формула бойынша анықталады /19/
(2.5.1.)
мұндағы
- табиғи сұйық жанармайдағы күкірт мөлшері, % салм.:
- газ тәрізді жанармайдағы күкіртті сутегінің мөлшері, % салм.;
- сұйық жанармайдың шығыны, кг/сағ;
- газ тәрізді жанармайдың шығыны, кг/сағ;
- қыздырғыш пештің газ құбырларында ұшпа күлмен ұсталатын күкірт диоксидінің үлесі.

Ұшпа күл шығарындылары (кг/сағ) келесі формула бойынша есептеледі
(2.5.2.)
мұндағы
- табиғи сұйық жанармайдағы күл мөлшері, % салм.:

Атмосфераға шығарылатын ванадий оксидтері шығарындыларының есебі келесі формула
(кг/сағ) бойынша қайта есептеледі:
(2.5.3.)
мұндағы
- сұйық жанармайдың шығыны, кг/сағ;
-
мәніне қайта есептегенде сұйық жанармайдағы ванадий тотығының мөлшері, г/т;
- қазандардың қызатын қабаттарында ванадий тотықтарының шөгу коэффициенті. Қыздыру қабаттары тоқтатылған күйде тазартылатын аралық бу ысытқыштары бар қазандар үшін
; аралық бу ысытқыштары жоқ қазандар үшін, дәл сондай тазарту жағдайларында
, қалған жағдайларда
;
- мазут қазандарының газдарын тазартуға арналған құрылыстарда ұстап алынатын сұйық жанармайдың жану өнімдерінің қатты бөлшектерінің үлесі.
Жанармайды талдау нәтижелері болмағанда, жандырылатын жанармайдағы ванадий тотықтарының мөлшері (г/т) келесі формула бойынша шамамен анықталады:
мұндағы
- мазуттағы күкірт мөлшері, % салм.
Жұмыс жанармайындағы күкірт мөлшері 0,4% салм. мөлшерінен көп болған кезде, формула дұрыс болады.

Азот оксидтері, соның ішінде азот диоксиді, көміртегі оксиді және метан келесі формула бойынша есептеледі
(2.5.4.)
мұндағы
-
-ші ингредиенттің шығарындысы, кг/сағ;
-
-ші ингредиенттің, шартты жанармайдың үлестік шығарындысы осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 11-кесте бойынша анықталады;
- шартты жанармай шығыны, т/сағ.
Шартты жанармай шығыны келесі формула бойынша анықталады
(2.5.5.)
мұндағы
,
- сұйық және газ тәрізді жанармайдың шығыны, т/сағ.;
,
- сұйық және газ тәрізді жанармайдың калориялық баламалары осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 12-кесте бойынша анықталады.
Мысал. Гидротазарту қондырғысының түтін шығаратын құбырынан шығатын зиянды заттардың шығарындысын анықтау. Пештің ішінде, тікелей айдалатын газдың 1,5 т/сағ мөлшері және мазуттың 0,8 т/сағ мөлшері жанады. Мазуттағы күкірттің мөлшері -1,8% салм., газ тәрізді жанармайдағы күкіртті сутегі мөлшері - 0,01% салм., күл мөлшері - 0,3% салм.
Күкірт диоксидінің шығарындыларын анықтаймыз
кг/сағ
Ұшпа күл шығарындылары (қатты заттар)
кг/сағ
Сұйық жанармайдағы ванадий оксидтерінің мөлшері:
г/т
Ванадий оксидтерінің шығарындылары келесідей болады:
кг/сағ
Қалған зиянды заттардың шығарындылары келесідей болады:
кг/сағ
кг/сағ
кг/сағ

Көмірсутегі шығарындыларын (жиынтық мөлшерін) есептеу.
АВТ вакуумды бағанының бу-эжекторлы агрегатының соңғы сатысынан көмірсутегі шығарындысы (жиынтық мөлшері) (кг/сағ) келесі формула бойынша есептеледі:
(2.6.1.)
мұндағы
- вакуумды бағанның шикізат (мазут) мөлшері, т/сағ;
- көмірсутегілердің үлестік шығарындысы, кг/т әрбір қуат тобы үшін, осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 13-кесте бойынша анықталады.

Конденсацияланбаған газдары бар күкіртті сутегінің шығарындылары (кг/сағ) келесі формула бойынша анықталады:
(2.6.2.)
мұндағы
- вакуум құру тәсіліне және қуат тобына байланысты түзетпе коэффициент, осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 13-кесте бойынша анықталады.;
- вакуумдық бағанның шикізатындағы жалпы күкірт мөлшері, % салм.
Мысал. АВТ қондырғысында мұнайлар қоспасы өңделеді. Вакуумды бағанға мазуттың жұмсалатын шығыны 65,8 т/сағ құрайды. Мазуттағы күкірт мөлшері 1,8% салм. Баған барометрлік араластыру конденсаторларымен жабдықталған. Бу-эжекторлы агрегаттың соңғы сатысынан көмірсутегілердің және күкіртті сутегінің шығарындысын анықтау.
Осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 13-кестеден
кг/т табамыз.
Сонда
кг/сағ
кг/сағ

Газ-моторлы сығымдағыштар жұмыс істеген кезде, шығарындылардың үш түрі болады:
пайдаланылған түтін газдары;
картерден желдетілетін газдарды үрлеу;
газ-моторлы сығымдағыштардың тығыздамаларынан газдардың үрлеу.
ГМС пайдаланылған түтін газдарына, жанармай жанған кезде түзілетін жанбай қалған химиялық өнімдерінің жоғары мөлшері тән болып келеді. Жану үдерісі жүзеге асырылатын аздаған уақыт аралығында (секундтың жүз үлесі), жұмыс қоспасының құрамында жанармай молекулаларына оттегінің жетуін қиындататын алдыңғы циклдан қалған газдардың болуы және басқа да себептер көмірқышқыл газ бен су түріндегі түпкілікті өнімдерге дейін жанармайдың толығымен тотығуына кедергі келтіреді.

Зиянды заттардың шығарындылары (кг/сағ) келесі формула бойынша анықталады:
*
кг/сағ үшін (2.7.1)
мұндағы
,
- мәндері осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 14-кесте бойынша қабылданатын коэффициенттер;
- газ-моторлы сығымдағышқа жұмсалатын жанармайдың шығыны, кг/сағ
Күкіртті ангидрид шығарындылары (кг/сағ) келесі формула бойынша есептеледі:
(2.7.2.)
мұндағы
- жанармай газындағы күкіртті сутегінің мөлшері, % салм.
Газ-моторлы сығымдағыштар, шығарылатын газдардағы артық ауаның аз мәндері саласында жұмыс істейді ~1,2-1,3. Сондықтан, пайдаланылған газдардың көлемін шамалап есептеу үшін келесі формуланы қолданған жөн:
, м
(2.7.3.)
мұндағы
- мәні осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 12-кестеде келтірілген жанармайдың калориялық баламасы.

Картердің білтесінен шығатын зиянды заттардың шығарындысы (кг/сағ) келесі формула бойынша анықталады:
(2.7.4.)
мұндағы
- кг/кг жанармайдағы зиянды заттардың орташа үлестік шығарындысы
Картердің білтесінен шығатын газдардың көлемін, үрлеуші сорғыдан берілетін газдардың көлеміне тең деп қабылдау қажет.

Тығыздамаларды үрлеп тазарту кезінде шығатын зиянды заттардың шығарындысы келесідей болады:
көмірсутегілер - 6,12 кг/сағ
көмірсутегі тотығы - 0.037 кг/сағ
Тығыздамаларды үрлеп тазарту кезінде шығатын газдардың көлемі үрлеп тазартатын сорғыдан берілетін ауаның мөлшеріне тең.
Мысал. Газ-моторлы сығымдағыштың бәсеңдеткішінен шығатын көміртегі оксидінің шығарындыларын анықтау. Газ-моторлы сығымдағышқа жұмсалатын жанармайдың шығыны - 100 кг/сағ.
кг/сағ

Парафиннен және майдан айыратын қондырғыларда оқшау газдар үрленеді. Осы газдар метилэтилкетон, ацетон, көмірсутегілер (с.і. бензол, толуол), сондай-ақ көміртегі оксиді және азот диоксидтері сияқты зиянды заттардың буларымен қаныққан. Көміртегі оксидінің және азот диоксидтерінің шығарындылары аздаған болып келеді (CO~0,5 т/г, NO
0,1 т/г).
Оқшау газды немесе ауаны үрлеуге байланысты үдерістер кезіндегі еріткіштердің зиянды шығарындылары, осы газдардың жалпы шығыны бойынша (
, м
/сағ) және жүйедегі осындай температура ауқымында және қысым шамасында сұйық фазамен салмағы тең болып келетін бу-газ фазасының құрамы бойынша анықталады.
, (2.8.1.)
мұндағы
- үрлеу қысымы шамасында және температурасы ауқымында бу фазасындағы зиянды заттардың салмақтық концентрациясы, кг/м
.
Мұнай фракциялары мен бір құрауышты жүйелер үшін
келесі формула бойынша анықталады
(2.8.2.)
мұндағы
- үрлеу температурасындағы өнімнің қаныққан буларының қысымы , мм сын.бағ., осы Әдістеменің 1-қосымшасына сәйкес 2-сурет бойынша анықталады;
- үрлеу желісіндегі абсолютті қысымы, мм сын.бағ.;
- өнім буларының молекулалық салмағы;
- үрлеу температурасы, ҮС,
Көп құрауыштың жүйелердің құрамына кіретін заттар үшін (бензол, толуол және басқалар)
келесі формула бойынша анықталады:
(2.8.3.)
мұндағы
- үрлеу температурасындағы таза құрауыштың қаныққан буының қысымы, мм сын.бағ.; осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 5-кесте бойынша анықталады;
- сұйық фазадағы құрауыштың моль үлесі.
Бағдарланған есеп үшін бензолға қабылдауға болады
толуға
.
Мысал. Оқшау газды үрлеген кезде лақтырылатын МЭК мөлшерін анықтау. Есептеуге арналған бастапқы деректер:
қондырғыға келіп түсетін оқшау газдың мөлшері - 0,3 т/сағ.;
оқшау газдың тығыздығы
кг/м
;
үрлеу газының температурасы - -10 ҮС;
сыйымды ыдыстардағы абсолютті қысым - сын.бағ.
Осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 5-кесте бойынша -10 ҮС ауқымында МЭК қаныққан буларының қысымын анықтаймыз.
МЭК молекулалық салмағы -
(C
H

Сонда
кг/м
кг/сағ

Катализаторды регенерациялаған кезде көміртегі оксидінің шығарындылары (кг/сағ) келесі формула бойынша есептеледі:
(2.9.1.)
мұндағы 1,25 - 0 ҮС және сын.бағ. болғанда көміртегі оксидінің тығыздығы;
- катализаторды регенерациялаған кезде түзілетін газдардың шығарындылар көлемі (
, м
/сағ),ауаның регенерациясына берілетін мөлшерге тең келеді;
- шығатын газдардағы көміртегі оксидінің көлемдік концентрациясы, % көл.;
- регенератордан шыққан кезде газдардың температурасы, ҮС.
Көмірсутегілер мен азот оксидтерінің шығарындылары (кг/сағ) келесі формула бойынша есептеледі:
(2.9.2.)
мұндағы
- шығатын газдардағы зиянды заттың концентрациясы, мг/м
.
Катализаторлық тозаңның шығарындылары (кг/сағ) келесі формула бойынша есептеледі:
(2.9.3.)
мұндағы
- шикізат бойынша қондырғының өндіргіштігі, т/сағ;
- қондырғыда өңделетін шикізаттың бір тоннасы үшін кг шамасындағы катализаторлық тозаңның үлестік шығарындысы, кг/т.
,
және
мәндері осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 15-кестеде ұсынылған.
* Промоторларды қолданған кезде шығатын газдардағы көміртегі оксидінің көлемдік концентрациясы 0,02% көл. дейін азаяды.
Күкірт диоксидінің шығарынды саны (кг/сағ) кокстағы жалпы күкірттің мөлшері бойынша есептеледі (
, % салм.):
(2.9.4.)
немесе қондырғы шикізатындағы жалпы күкірттің мөлшері бойынша (
, % салм.):
(2.9.5.)
мұндағы
- катализатордың қабатынан жанып кететін кокстың мөлшері, кг/сағ.
(2.9.6.)
мұндағы
- катализатордың айналым еселігі, т/т шикізат;
- шикізат бойынша қондырғының өндіргіштігі, т/сағ;
,
- регенерацияға дейін немесе одан кейін катализатордағы кокс мөлшері, % салм.
Мысал. Каталитикалық крекинг қондырғысында шарикті катализаторды регенерациялаған кезде зиянды заттардың шығарындыларын анықтау. Қондырғының өндіргіштігі 46,4 т/сағ, регенерацияға берілетін ауаның көлемі 20000 м
/сағ. Қондырғының шикізатындағы күкірт мөлшері 0,8% салм. Катализатордың салмағы 110 т, катализатордағы кокс мөлшері - регенерацияға дейін 1,65% салм., регенерациядан кейін 0,2% салм.
кг/сағ
кг/сағ
кг/сағ
кг/сағ
Күкірт диоксидінің шығарындыларын есептеу үшін, катализатордың қабатынан жанып кеткен кокс мөлшерін анықтаймыз.
кг/сағ
Сонда
кг/сағ

Катализаторды регенерациялаған кезде зиянды заттардың шығарындылары (кг/сағ) келесі формула бойынша есептеледі:
(2.9.7.)
мұндағы
- катализатордың салмағы, кг;
- регенерация циклының ұзақтығы, сағ;
- кокстың немесе күкірттің шөгу дәрежесі, % салм.;
- түзілген зиянды заттың үлестік шығарындысы (кг/кг) осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 16-кесте бойынша анықталады.
Мысал. Л-24/6 қондырғысында катализаторды регенерациялаған кезде зиянды заттардың бір жылдық шығарындыларын анықтау. Катализатордың салмағы , бір регенерация циклының ұзақтығы 120 сағ, бір жылда 2 регенерация жүргізіледі.

Аммиакты сыйымды ыдыстардың аспа жолы.
Аммиакты сыйымды ыдыстардың аспа жолдарынан атмосфераға шығарылатын аммиак шығарындысы (т/г) келесі формула бойынша есептеледі:
(2.10.1)
мұндағы
- жүктеп толтырылған аммиакты судың көлемі, м
/г;
- Генри константасы, мм сын.бағ., осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 17-кесте бойынша анықталады;
- аммиакты судағы аммиактың моль мөлшері;
- аммиак буларының тығыздығы, кг/м
;
- жүйенің жалпы қысымы, мм сын.бағ.
Судағы аммиактың моль үлесі келесі формула бойынша есептеледі
(2.10.2.)
мұндағы
- аммиакты судағы аммиактың салмақтық үлесі, кг/кг қоспа;
- аммиакты судың молекулалық салмағы.

Қондырғыға фенол қабылдау желісін үрлеп тазартқан кезде, майларды фенолмен тазарту және жанармайға қосатын заттарды өндіру қондырғыларындағы сыйымды ыдыстардың аспа жолдарынан болатын фенол ысырабы (кг/сағ) келесі формула бойынша анықталады:
(2.10.3.)
мұндағы
- үрлеп тазарту кезінде ығыстырылған газ қоспасының көлемі, м
/сағ;
- газ қоспасындағы фенолдың салмақтық концентрациясы, кг/ м
(2.10.4.)
мұндағы
- сыйымды ыдыстың газ кеңістігіндегі қысымы, мм сын.бағ.;
- газ кеңістігінің температурасы ауқымында фенол буларының қысымы, мм сын.бағ., осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 5-кесте бойынша анықталады;
- газ кеңістігінің температурасы ауқымында фенол буларының тығыздығы, кг/м
(2.10.5.)
мұндағы
ҮК
, ҮК,
- газ кеңістігінің температурасы, ҮС;
- фенолдың молекулалық салмағы.
Мысал. Аммиактың мол мөлшері
,
кг/м
құрайтын аммиакты судың 10000 м
мөлшері толтырылатын сұйыққоймалардан аммиактың ысырабын анықтау. Сұйыққоймадағы орташа температура +10 ҮС:
т/г

Жалпы алмасатын желдету жүйелерімен өндірістік орынжайлардан шығарылатын зиянды заттардың жалпы шығарындысы (кг/сағ) келесі формула бойынша анықталады
(2.11.1.)
мұндағы
- жылыту кезеңіндегі жұмыс аймағында зиянды заттың орташа концентрациясы (газдан құтқару станцияларының деректері бойынша қабылданады), мг/м
;
- ортадан тепкіш сорғылармен жабдықталған сорғы қондырғылары үшін - 1,5; мікбас қондырғылары үшін 3, сығымдағыштар үшін - 2 тең келетін түзетпе коэффициент;
- ағынды немесе сорып шығатын механикалық желдету қондырғыларының жиынтық өндіргіштігі (есептегенде ең үлкені қабылданады), м
/сағ.
Мысал. Жалпы өндіргіштігі 35000 м
/сағ құрайтын үш ағынды қондырғылар және жалпы өндіргіштігі 34000 м
/сағ құрайтын бес сорып шығатын қондырғылар қызмет атқаратын каталитикалық крекинг қондырғысының тұрақтандыру блогының «суық» сорғы қондырғысынан жалпы шығарындылардың көлемін анықтау. Күкіртті сутегінің орташа концентрациясы 1985 жылы 2,7 мг/м
құрады.
кг/сағ

Битумдарды алу үдерісі, тотықтандырғыш текшелерде шикізатты ауамен тотықтандыруда жатыр. Үдерістің нәтижесінде, зияндылықтың көп мөлшерінен тұратын тотығу газдары түзіледі. Қондырғыларда тотығу газдарын зарарсыздандыру үшін циклондық оттықтардан тұратын технологиялық пештер мен әбден жағатын пештер қолданылады.
Жанармайдың жануын ескерместен тотығу газдарынан шығатын зиянды шығарындылардың мөлшері (кг/сағ) келесі формула бойынша есептеледі.
(2.12.1.)
мұндағы
- битумдық қондырғының өндіргіштігі, т/сағ;
- өңделген шикізаттың бір тоннасына кг шамасында түзілген
-ші зиянды заттың үлестік шығарындысы, кг/т; осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 18-кесте бойынша қабылданады;
- жану үдерісі жүріп жатқан пештің түріне байланысты
-ші зиянды зат бойынша тазарту коэффициенті; келесіге сай қабылданады: осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 18-кесте бойынша
Әбден жағатын пештерден лақтырылатын фенол мөлшері (кг/сағ) келесі формула бойынша анықталады:
(2.12.2.)
мұндағы 13,5 - шығатын газдардағы фенолдың мөлшері, мг/м
;
- түзілетін тотығу газдарының мөлшері, м
/сағ
(2.12.3.)
мұндағы 103,8 - өңделетін шикізаттың бір тоннасына түзілетін тотығу газдарының үлестік көлемі, м
/т.
Әбден жағатын пештерден лақтырылатын күкірт диоксидінің мөлшері (кг/сағ) келесі формула бойынша анықталады:
мұндағы
- күкіртті сутегіні және меркаптандарды сәйкесінше жандырғаннан түзілетін күкірт диоксидінің мөлшері, кг/сағ:
Әбден жағатын пештерден шығатын зиянды заттардың (күкірт диоксиді, күкіртті сутегі, меркаптандар, көмірсутегілер, көміртегі оксиді) шығарындыларының мөлшеріне келесіні қосу керек:
камералық және технологиялық пештерде тотығу газдары жанған кезде - қондырғының технологиялық пешінен шығатын тиісті зиянды заттардың шығарындыларына;
циклондық пештерде тотығу газдары жанған кезде - циклондық пешке берілетін жанармай жанған кезде түзілетін тиісті зиянды заттардың шығарындыларына.
Мысал. Шикізат бойынша өндіргіштігі 43 т/сағ құрайтын битумдық қондырғының тотығу газдарын әбден жағатын пештерден шығатын зиянды заттардың шығарындыларын анықтау. Әбден жағу үдерісі 100 кг/сағ жанармай шығынымен орындалады. Жанармайдағы күкіртті сутегі мөлшері 0,01% салм. Тотығу газдарын жандырған кезде лақтырылады (жандыруға берілетін жанармайды ескерместен).
кг/сағ
кг/сағ
кг/сағ
кг/сағ
Фенол шығарындыларын анықтаймыз:
м
кг/сағ
Күкірт диоксидінің шығарындыларын анықтаймыз
кг/сағ
кг/сағ
кг/сағ
Жанармайдың жануынан шығатын зиянды заттардың шығарындыларын анықтаймыз
кг/сағ (форм. 2.5.1.)
кг/сағ (2.5.4-форм.)
т/сағ
кг/сағ
кг/сағ
кг/сағ
Газдарды әбден жағатын циклондық пештен шығатын жалпы мөлшері лақтырылады
кг/сағ
кг/сағ
кг/сағ
кг/сағ
кг/сағ
кг/сағ
кг/сағ
кг/сағ

Технологиялық қондырғылар сорғы, сығымдағыш, тоңазытқыш, бағандық және басқа да жабдықтардың, сонымен қатар арматура үлкен болып келетін құбыржол коммуникацияларының тұтас кешенімен сипатталады.
Жабдықты, аппаратураны және коммуникацияларды қолдану барысында температуралық деформациялар мен тозудың салдарынан, механикалық немесе коррозиялық-эрозиялық бұзылу нәтижесінде, зиянды заттардың айтарлықтай көп мөлшері бөлінеді.

Технологиялық қондырғылардан шығатын көмірсутегінің жалпы шығарындылары (жиынтық мөлшері) келесі формула бойынша есептеледі:
(2.13.1.)
мұндағы
- көмірсутегілердің жалпы ұйымдастырылмаған шығарындылары, кг/сағ;
- қондырғының өндіргіштігі, кг/сағ;
,
- мәндері осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 9-кестеде ұсынылған коэффициенттер.
Коэффициенттер, мұнай өңдеуші зауыттардың бір типтік қондырғыларына заттай зерттеу жүргізу нәтижелері бойынша алынған.
Осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 19-кестеде болмаған технологиялық қондырғылар үшін, коэффициенттер, өзінің параметрлері бойынша жақын қондырғының коэффициенті ретінде қабылданады.
Құрамдастырылған қондырғылардан шығатын зиянды заттардың шығарындыларының мөлшерін есептеген кезде (мысалы, ЛК-6у, КТ және т.б.), осы қондырғыларды секцияларға бөліп, әрбір секцияда бөлек есептеу керек. Бөлек секциялардың шығарындыларын жиынтықтау арқылы, құрамдастырылған қондырғының жалпы шығарындысын анықтауға болады.

Зиянды құрауыштардың есебі келесі формула бойынша жүргізіледі:
(2.13.2.)
мұндағы
- бөлек құрауыштардың жалпы шығарындысы, кг/сағ;
- мәндері осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 20-кесте бойынша қабылданатын коэффициенттер.

Технологиялық қондырғылардан шығатын күкіртті сутегінің жалпы шығарындылары келесі формула бойынша есептеледі:
(2.13.3.)
мұндағы
- күкіртті сутегінің жалпы шығарындысы, кг/сағ;
- өңделетін шикізаттың мөлшеріне қатысты
-ші түрдегі газдың шығарылуы, % салм.;
-
-ші түрдегі газда күкіртті сутегінің мөлшері, % салм.

Күкірт диоксидінің шығарындылары (кг/сағ) келесі формула бойынша есептеледі:
(2.13.4.)
Күкіртті сутегінің шығарындылары (кг/сағ) келесі формула бойынша есептеледі:
(2.13.5.)

Күкірт диоксидінің шығарындылары (кг/сағ) келесі формула бойынша есептеледі:
(2.13.6.)
Күкірт қышқылы тұманының шығарындылары (кг/сағ) келесі формула бойынша есептеледі:
(2.13.7.)
Мысал. Өндіргіштігі 6680000 т/жыл құрайтын ТКЭҚ-АВТ-6 қондырғысынан шығарылатын жалпы ұйымдастырылмаған шығарындыларды есептеу. Құрғақ газдардың шығарылуы 1,8%, құрғақ газдағы күкіртті сутегінің мөлшері 1,2% құрайды. Сұйылтылған газдардың шығарылуы 1,6%, күкіртті сутегінің мөлшері 0,075% құрайды.
Қондырғы 8000 сағат жұмыс істеді деп санап, қондырғының өндіргіштігін кг/сағ шамасында анықтаймыз
Көмірсутегілердің шығарындылары келесідей болады (2.13.1-формуласы):
кг/сағ
Осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 20-кестеге және 2.13.2-формулаға сәйкес, ЭЛОУ-АВТ қондырғысы тек қана шектік емес көмірсутегілерді шығарады (шектік емес үшін
).
Қондырғыдан шығатын күкіртті сутегі шығарындыларын есептейміз:
құрғақ газдардан (2.13.3-формуласы):
кг/сағ
сұйылтылған газдардан:
кг/сағ
Қондырғыдан шығатын күкіртті сутегі шығарындыларының барлығы
кг/сағ

31. Автомобиль көлігі.
Іштен жанатын қозғалтқыштардың (ІЖҚ) түрлері әртүрлі болып келетін (бензин, дизель, газ негізінде және т.б.) автомобильдерден шығатын зиянды заттардың шығарындыларын есептеу.
(2.14.1.)
мұндағы:
- картерлік шығарындыларды және жанармайдың булануын ескере отырып, ІЖҚ түріне байланысты автомобильден шығарылатын
-ші зиянды заттың үлестік шығарындысы, г/км; осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 21-кесте бойынша анықталады;
- есептік кезеңнің ішінде қозғалтқыштың осындай түрі бар автомобильдердің жүріп өткен жолы, млн. км;
- автомобильдің техникалық күйін ескеретін коэффициент;
- автомобильдің орташа жасын ескеретін коэффициент.
,
мәндері осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 22-кесте бойынша анықталады.
Автокөліктен шығарылатын жалпы шығарынды, автомобильдердің барлық топтарының зиянды заттарының шығарындыларынан құралады.
Зиянды заттардың ең жоғары шығарындыларын анықтау

2-бөлімде келтірілген әдістемелер, көптеген жағдайда, қайнар көздерден шығатын зиянды заттар шығарындысының интегралдық бағасын анықтауға мүмкіндік береді.
Газ ағындарының салыстырмалы түрде тұрақты параметрлерімен сипатталатын ұйымдастырылған шығарынды көздерінің бірқатары үшін, шығарындылардың интегралдық бағасы ең жоғары шығарындылардың бағасы ретінде қолданыла алады. Шығарындылардың қарқындылығы көбінесе климаттық шарттарға байланысты болып келетін сұйыққоймалар, тазарту құрылыстарының нысандары, айналымды сумен қамту блоктары сияқты ұйымдастырылмаған қайнар көздер үшін, ең жоғары шығарындылар жаз мезгілінде орын алатын болады.
Ұйымдастырылмаған қайнар көздерден ең жоғары шығарындылардың анықтау тәсілдері төменде келтірілген.

Осындай қайнар көздерден шығарындылардың ең жоғары көлемін анықтау үшін, 1.1.1, 2.1.9, 2.2.1. формулалары бойынша жаз мезгіліндегі (ІІІ-ші тоқсан) шығарындыларды анықтаған жөн.
Алынған көлемді т/тоқсан және г/с шамасына ауыстыру арқылы, шығарындының ең жоғары көлемін алуға болады:

Ең жоғары көлемді (г/с) келесі формула бойынша анықтаған жөн:
мұндағы
- булануға әсер ететін климат шарттарын (күн радиациясы) ескеретін коэффициент (осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 23-кесте).

35. Сыйымды ыдыстардың аспа жолы.
Сыйымды ыдыстардың аспа жолдарынан шығатын ең жоғары шығарындыны анықтау үшін, кәсіпорын шарттарында бақыланатын Генри константасының барынша ықтимал көлемін 2.10.1. және 2.10.2. формуласына қою керек, ал кәсіпорындағы аммиак суында ең жоғары аммиак мөлшері болған кезде аммиактың моль үлесін есептеу қажет.
Қалған қайнар көздер үшін г/с шамасындағы шығарынды көлемі, р.2 және г/с шамасында алынған шығарындыларды бар болғаны кг/сағ шамасына ауыстыру арқылы анықталады.
Зиянды заттардың жалпы шығарындысын анықтау

мұндағы
- катализатордың регенераторларынан шығатын
-ші зиянды заттың шығарындысы, кг/сағ;
- регенерацияның бір циклының ұзақтығы, сағ;
- регенерация циклдарының саны, бір жылда.
Егер де регенерация циклы 1 жылдан ұзақ созылса,
оны бірге тең деп қабылдау керек.
Қалған ластау көздері үшін, т/жыл шамасындағы қайта есептеу үдерісі келесі форма бойынша жүргізіледі:
мұндағы
- қайнар көзден шығарынды, кг/сағ;
- бір жыл ішінде қайнар көздің жұмыс уақыты, сағ.

37. Осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 24-кестеде мұнай өңдеуші және мұнай-химия өндірістерінің негізгі қайнар көздерінен шығатын зиянды заттардың шығарындыларын заттай өлшеу деректерге статистикалық талдау жүргізу нәтижелері ұсынылған. Алдыңғы бөлімдерде қарастырылған есептік тәуелділіктердің көбісі, ең аз квадраттар әдісімен алынған.
Шығарындылардың есептік және заттай өлшенген көлемдерінің жинақтылық критерийі ретінде, осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 24-кестеде, белгілі формулалар бойынша анықталған салыстырмалы дәлсіздік (
) және орташа квадраттық дәлсіздік (
) мәндері келтірілген.
2-бөлімде ұсынылған әрбір тәуелділіктер бойынша стандартты ауытқуларды салыстыру деректері осы Әдістеменің 2-қосымшасына сәйкес 24-кестеде келтірілген.
Мұ­най өң­деу және мұ­най-хи­мия са­ла­сын­да­ғы кә­сі­по­рын­дар­ға ар­нал­ған ат­мо­сфе­ра­ға шы­ға­ры­ла­тын зи­ян­ды заттар­дың жал­пы шы­ға­рындыс­ын есеп­теу әді­сте­ме­сіне 1-қо­сым­ша
Коэффициенттердің тәуелділік кестесінің суреттері
Сұйыққоймалардың орташа тоқсандық айналымдылығына коэффициентінің тәуелділік кестесі
1-сурет
кестесі
2-сурет.
Әртүрлі мұнай өнімдері үшін қаныққан булардың салмақтық концентрациясы
1 - керосин, 2 - лигроин, 3 - дизельдік жанармай,
4 - мазут, 5 - майлар, жанармайға қосылатын заттар
3-сурет
Сұйыққоймалардың орташа тоқсандық айналымдылығына коэффициентінің тәуелділік кестесі
4-сурет
Сыйымды ыдыстың толтырылу уақытына коэффициентінің тәуелділігі - әртүрлі құю шарттарында
а - ашық ағын бойынша үстінен құю
в - ашық ағын бойынша үстінен немесе астынан құю (сыйымды ыдыстың биіктігі (диаметрі)
м болған кезде
мәнін
мәніне көбейту керек)
с - жартылай ашық ағын бойынша үстінен құю
5-сурет
Әртүрлі құю шарттарындағы артық қысымға коэффициентінің тәуелділігі
а - ашық ағын бойынша үстінен құю
в - жабық ағын бойынша үстінен немесе астынан құю
с - жартылай ашық ағын бойынша үстінен құю
6-сурет
Қайнай бастайтын температурасы, ҮС
7-сурет
Мұ­най өң­деу және мұ­най-хи­мия са­ла­сын­да­ғы кә­сі­по­рын­дар­ға ар­нал­ған ат­мо­сфе­ра­ға шы­ға­ры­ла­тын зи­ян­ды заттар­дың жал­пы шы­ға­рындыс­ын есеп­теу әді­сте­ме­сіне 2-қо­сым­ша
Әртүрлі мұнай өнімдерінің буларындағы жеке заттардың және көмірсутегілер топтарының коэффициенттерінің мәні мен концентрациясының кестелері
1-кесте
коэффициентінің мәндері
Сұй­ық­қой­ма­ны пай­да­ла­ну
Же­рү­сті ме­талл сұй­ық­қой­ма­ла­ры
Же­ра­с­ты те­мір-бе­тон сұй­ық­қой­ма­ла­ры
ысы­рап мөл­ше­рін қы­сқар­та­тын тех­ни­ка­лық құ­рал­дар­мен жаб­дық­та­у­сыз
пон­тон­мен неме­се қал­қы­ма­лы тө­бе­мен жаб­дық­тал­ған
газ тең­де­у­ші жүй­е­ге қо­сы­л­ған
ысы­рап мөл­ше­рін қы­сқар­та­тын тех­ни­ка­лық құ­рал­дар­мен жаб­дық­та­у­сыз
газ тең­де­у­ші жүй­е­ге
қо­сы­л­ған
Сұй­ық­қой­ма «Өл­ше­уіш» ре­т­ін­де қол­да­ны­ла­ды
1
0,2
0,2
0,8
0,1
Дәл со­лай, бі­рақ люк­тар ашы­ла­ды неме­се ауа өт­кіз­гіш қақ­пақ­ша­лар алы­нып та­ста­ла­ды
1,1
0,25
1,1
0,9
0,9
Сұй­ық­қой­ма «бу­фер­лік сый­ым­ды ыдыс» ре­т­ін­де қол­да­ны­ла­ды
0,1
0,05
0,05
0,15
-
Дәл со­лай, бі­рақ люк­тар ашы­ла­ды неме­се ауа өт­кіз­гіш қақ­пақ­ша­лар алы­нып та­ста­ла­ды
0,15
0,07
0,2
0,2
-
2-кесте
коэффициентінің мәндері
Тоқ­сан
Кли­мат­тық ай­мақ
сол­тү­стік
ор­та­ша
оң­тү­стік
Ор­та Азия
1
2
3
4
5
II, III
1
1,14
1,47
1,72
I, IV
1
1
1
1
3-кесте
Өнім­нің ата­уы
Фор­му­ла­сы
Тең­деу
Тең­деу өзі­нің ту­ра­лы­ғын сақ­тай­тын тем­пе­ра­ту­ра­лық ара­лық, ҮС
A
В
С
кү­ні
ақыр­ғы мәні
Ме­та­нол
CH
O
1
-7
50
8,9547
2049,2
-
Ме­ти­л­этил­ке­тон
C
H
O
1
-10
50
7,764
1725,0
-
Пен­тан
C
H
2
-10
50
6,87372
1075,82
233,36
Гек­сан
C
H
2
-10
68
6,87776
1171,53
224,37
Бен­зол
C
H
2
-10
5,5
6,48898
902,28
178,1
2
5,5
160
6,91210
1214,64
221,2
Фе­нол
C
H
O
2
0
40
11,5638
3586,36
273,0
2
41
93
7,86819
2011,4
222,0
То­лу­ол
C
H
1
-92
15
8,33
2047,3
-
2
20
200
6,95334
1343,94
219,38
Этил­бен­зол
C
H
2
20
45
7,32525
1628,0
230,7
1
45
190
6,95719
1424,26
213,21
с-Кси­лол
C
H
2
25
50
7,35638
1671,8
231,0
м-Кси­лол
C
H
2
25
45
7,36810
1658,23
232,3
2
45
195
7,00908
1462,27
215,11
п-Кси­лол
C
H
2
25
45
7,32611
1635,74
231,4
2
45
190
6,99052
1453,43
215,31
4-кесте
Әртүрлі мұнай өнімдерінің буларындағы жеке заттардың және көмірсутегілер топтарының концентрациясы
Мұ­най өні­мі­нің ата­уы
С құ­ра­уы­шы­ның кон­цен­тра­ци­я­сы, % салм.
кө­мір­су­те­гі­лер
шек­тік
шек­тік емес
хош иісті
Бен­зол
то­лу­ол
кси­лол­дар
Ши­кі мұ­най
99,22
-
0,78
0,3511
0,2202
0,1048
Ті­ке­лей ай­да­ла­тын бен­зин фрак­ци­я­ла­ры
62
86
99,05
-
0,95
0,55
0,4
-
62
105
93,9
-
6,1
5,.....9
0,21
-
85
105
9+..64
-
1,36
0,24
1,12
-
85
120
97,61
-
2,39
0,05
2,34
-
85
180
99,25
-
0,75
0,15
0,35
0,25
105
140
95,04
-
4,96
-
3,81
1,15
120
140
95,9
-
4,1
-
2,09
2,01
140
180
99,57
-
1,43
-
-
0,43
НК
180
99,45
-
0,55
0,27
0,18
0,1
Тұ­рақ­ты ка­та­ли­зат
9,08
-
9,2
2,74
4,49
1,78
Бен­зин-ра­фи­нат
9+..,88
-
1,12
0,44
0,42
0,26
Кре­кинг-бен­зин
74,03
25,0
+..,97
0,58
0,27
0,12
Бен­зин-плат­фор­мат
60,38
-
39,62
21,05
13,5
2,51
Уайт-спи­рит
93,74
-
6,26
2,15
3,0
0,91
А-72, А-76
96,88
-
3,17
1,59
1,14
0,17
АИ-93, АИ-98
95,85
-
4,15
2,06
1,76
0,23
5-кесте
Мұнай ұстап алғыштардан шығарылатын зиянды заттардың үлестік шығарындысы (жиынтық мөлшері)
Ны­сан
кг/сағ·м
I-ші жүйе
II-ші жүйе
КСН
Мұ­най ұстап ал­ғыш
0,104
0,140
0,167
6-кесте
Қабаттардың шифермен немесе басқа материалмен жабылу пайызына байланысты коэффициентінің мәні
жа­бы­лу %-ы
жа­бы­лу %-ы
жа­бы­лу %-ы
жа­бы­лу %-ы
жа­бы­лу %-ы
0
1,00
25
0,88
45
0,76
65
0,59
85
0,4
10
0,95
30
0,85
50
0,72
70
0,54
90
0,36
15
0,94
35
0,82
55
0,68
75
0,50
95
0,28
20
0,91
40
0,79
60
0,63
80
0,45
100
0,21
7-кесте
Механикалық тазарту нысандары үшін коэффициентінің мәндері
ко­эф­фи­ци­ен­ті­нің мән­де­рі
I-ші жүйе
II-ші жүйе
Құм ұстап ал­ғыш, құй­ын қа­шырт­қы
4,55
3,51
Қо­сым­ша тұн­дыр­ма то­ған­да­ры
0,24
0,31
Құм сүз­гі­ле­рі
0,05
0,13
АКС
1,21
Апат­тық қам­ба­лар
0,23
0,35
Шлам жи­на­ғы­штар
0,11
0,11
8-кесте
Тазарту құрылыстарының қабатынан буланған мұнай өнімдерінің буларындағы жеке заттардың және көмірсутегілер топтарының концентрациясы
Бу­лар­да­ғы құ­ра­уы­штың кон­цен­тра­ци­я­сы,
, % салм.
Кө­мір­су­те­гі­лер
Фе­нол
Кү­кірт­ті су­те­гі
со­ның ішін­де
бар­лы­ғы
шек­тік
шек­тік емес
хош иісті
со­ның ішін­де
бен­зол
то­лу­ол
кси­лол
I-ші жүйе
Құм ұстап ал­ғыш, құй­ын қа­шырт­қы
95,83
82,34
7,07
6,42
1,60
3,52
1,30
0,47
3,70
Мұ­най ұстап ал­ғы­штар
98,86
82,38
5,54
10,94
2,60
5,57
2,77
0,39
0,75
Қо­сым­ша тұн­дыр­ма то­ған­да­ры
99,45
86,91
5,23
7,31
1,08
3,96
2,27
0,2
0,35
Құм сүз­гі­ле­рі
95,04
84,94
3,47
5,63
0,97
3,09
1,57
0,41
5,55
АКС
89,86
83,46
2,28
4,12
0,81
2,34
0,97
0,38
9,76
Апат­тық қам­ба­лар
99,75
92,65
1,11
5,99
1,73
2,93
1,33
0,06
0,19
Шлам жи­на­ғы­штар
99,8
83,24
2,19
14,37
2,81
5,74
5,82
0,07
0,13
II-ші жүйе
Құм ұстап ал­ғыш, құй­ын қа­шырт­қы
99,4
91,48
2,30
5,62
1,15
3,54
0,93
0,22
0,38
Мұ­най ұстап ал­ғы­штар
99,06
87,98
3,84
7,24
1,09
5,27
0,88
0,06
0,88
Қо­сым­ша тұн­дыр­ма то­ған­да­ры
99,27
93,12
3,08
3,07
0,60
1,65
0,82
0,11
0,62
Құм сүз­гі­ле­рі
89,31
82,95
0,87
5,49
1,73
3,76
0,29
10,4
Апат­тық қам­ба­лар
99,76
91,02
3,38
5,36
1,57
2,38
1,41
0,06
0,18
Шлам жи­на­ғы­штар
99,72
94,34
2,19
3,19
0,36
2,13
0,7
0,02
0,26
Био­ло­ги­я­лық түр­де та­зар­ту
99,28
85,32
3,38
10,58
3,64
3,59
3,35
0,18
0,14
9-кесте
Айналымды сумен қамту блоктарынан шығарылатын зиянды заттардың үлестік шығарындысы (жиынтық мөлшері)
Зи­ян­ды заттар­дың үле­стік шы­ға­рындысы (жиын­тық мөл­ше­рі)
гра­дир­ня­лар, кг/м
·сағ·10
мұ­най бөл­гіш­тер, кг/м
·сағ·10
1-жүйе
18,40
84,3
2-жүйе
7,2
35,0
3-жүйе
35,0
53,61
4-жүйе
1,9
2,2
10-кесте
Айналымды сумен қамту блоктарынан буланған мұнай өнімдерінің буларындағы зиянды ингредиенттердің пайыздық қатынасы
АСБ ны­сан­да­ры
Бу­лар­да­ғы құ­ра­уы­штар­дың кон­цен­тра­ци­я­сы, % салм.
Кө­мір­су­те­гі­лер
Фе­нол
Кү­кірт­ті су­те­гі
бар­лы­ғы
со­ның ішін­де
шек­тік
шек­тік емес
хош иісті
со­ның ішін­де
бен­зол
то­лу­ол
кси­лол
I-ші жүйе
Гра­дир­ня­лар
98,19
84,18
4,03
9,98
2,27
5,27
2,44
1,07
0,74
Мұ­най бөл­гіш­тер
99,44
86,66
2,69
10,09
2,86
4,34
2,89
0,23
0,33
II-ші жүйе
Гра­дир­ня­лар
97,45
92,82
0,94
3,69
0,96
1,79
0,94
2,18
0,37
Мұ­най бөл­гіш­тер
99,05
91,83
0,59
6,63
2,16
2,64
1,83
0,01
0,94
III-ші жүйе
Гра­дир­ня­лар
97,87
91,55
0,41
5,91
1,66
2,3
1,95
0,18
1,95
Мұ­най бөл­гіш­тер
99,41
94,57
0,38
4,46
1,24
1,65
1,57
0,03
0,56
11-кесте
Технологиялық қондырғылардың құбырлы пештерінде шартты жанармайдың бір тоннасына кг шамасында атмосфераға шығарылатын зиянды заттардың үлестік шығарындылары
Қон­дыр­ғы­ның ата­уы
Үле­стік шы­ға­рын­ды­лар, кг/т шарт.т
ме­тан
кө­мір­те­гі ок­си­ді
азот ок­сид­те­рі
азот ди­ок­си­ді
Ба­стап­қы ай­ы­ру
0,11
0,34
1,18
0,06
Екін­ші ай­ы­ру
0,24
1,89
0,88
0,05
Ка­та­ли­ти­ка­лық ри­фор­минг
0,34
0,69
1,6
0,08
Тер­ми­я­лық кре­кинг
0,05
0,49
1,01
0,05
Гид­ро­та­зар­ту
0,32
1,97
1,47
0,07
Кокс өн­ді­рі­сі
0,065
0,12
1,12
0,06
Май­лар­ды жа­на­спа­лы түр­де та­зар­ту
0,51
16,98
1,7
0,13
Май­лар­ды фе­нол­мен та­зар­ту
0,04
0,55
1,41
0,08
Май­лар­ды ас­фальт­сыздан­ды­ру
0,257
1,27
1,05
0,05
Ка­та­ли­ти­ка­лық кре­кинг
0,032
0,2
1,08
0,2
Бас­қа­сы
0,18
0,81
1,36
0,145
12-кесте
Сұйық және газ тәрізді жанармайлардың калориялық баламаларының орташа мөлшері
Жа­нар­май­дың ата­уы
Ка­ло­ри­я­лық ба­ла­ма, Э
Та­би­ғи газ
1,66
Мұ­най кә­сіп­ші­лі­гі га­зы
1,5
Ті­ке­лей ай­да­ла­тын газ
1,5
Ка­та­ли­ти­ка­лық кре­кинг га­зы
1,6
Тер­ми­я­лық кре­кинг га­зы
1,6
Кокс га­зы
1,52
Пи­ро­лиз га­зы
1,6
Ав­тоа+..ат
1,47
Ди­зель­дік отын
1,45
Май ди­стил­ля­ты
1,4
Сығ­ын­ды
1,4
Аз кү­кірт­ті ма­зут
1,38
Кү­кірт­ті ма­зут
1,37
Жо­ға­ры кү­кірт­ті ма­зут
1,36
Жар­ты­лай гуд­рон
1,36
Гуд­рон
1,36
Кре­кинг-қал­дық
1,35
Пет­ро­ла­тум
1,36
Мұ­най за­уы­ты кок­сы
1,16
Құ­ра­мын­да су­те­гі бар газ
2,3
13-кесте
АВТ қондырғыларының вакуум құрушы жүйелерінен шығатын зиянды заттардың шығарындысын есептеуге арналған және коэффициентінің мәндері
Ва­ку­ум құ­ру­шы жүй­е­лер то­бы­ның ата­уы
кг/т,
Ва­ку­ум құ­ру­шы жүй­е­лер
1. Ба­ро­метр­лік кон­ден­са­тор­лар­мен,
ма­зут бой­ын­ша жүк­те­ме, кг/сағ.:
50000 - 100000 то­бы
0,42
0,015
100001 - 150000 то­бы
0,6
0,021
150001 - 200000 то­бы
0,24
0,01
200001 - 450000 то­бы
0,62
0,03
2. Қа­бат­тық кон­ден­са­тор­лар­мен
3,88
0,04
14-кесте
, коэффициентінің мәні
Зи­ян­ды заттың ата­уы
Кө­мір­те­гі ок­си­ді
-13,5429
0,7853
Азот ок­сид­те­рі
0,0464
0,0013
Кө­мір­су­те­гі­лер
-5,4804
0,0874
15-кесте
, және шамаларының міндері
Өл­шем­ді­лі­гі
Ка­та­ли­за­тор­дың тү­рі
ша­рик­ті
то­заң тә­р­із­ді
% көл.
0,35
7,2*
мг/м
77,68
77,68
мг/м
140,6
140,6
кг/т
0,53
0,81
16-кесте
Тех­но­ло­ги­я­лық қон­дыр­ғы
Шө­гу дә­ре­же­сі, % салм.
Тү­зі­л­ген заттың үле­стік шы­ға­рындысы, кг/кг
кокс
кү­кірт
кө­мір­те­гі ок­си­ді
кү­кірт ди­ок­си­ді
Ри­фор­минг
3,5
-
0,466
-
Гид­ро­та­зар­ту
8,5
0,5
0,44
2
17-кесте
Аммиакқа арналған Генри константасының мәндері
Тем­пе­ра­ту­ра, ҮС
0
+5
+10
+15
+20
+25
+30
1560
1680
1800
1930
2080
2230
2410
18-кесте
және мәндері
Та­зар­ту үде­рі­сі жү­ріп жа­тқан зи­ян­ды заттың ата­уы
Үле­стік шы­ға­рын­ды, кг/т
Та­зар­ту ко­эф­фи­ци­ен­ті
ка­ме­ра­лық және тех­но­ло­ги­я­лық пеш­тер
цик­лон­дық пеш­тер
Кө­мір­су­те­гі­лер
0,718
0,78
0,85
Кө­мір­те­гі ок­си­ді
0,411
0,78
0,85
Кү­кірт­ті су­те­гі
0,042
0,80
0,98
Мер­кап­тан­дар
0,02
0,80
0,98
Фе­нол
0,9
0,98
19-кесте
және коэффициенттерінің мәндері
Тех­но­ло­ги­я­лық қон­дыр­ғы­ның ата­уы
ТКЭҚ
0
0,018
AT
-13,305
0,1792
AВT
53,263
0,0636
ТКЭҚ-АВТ
0
0,208
Екін­ші 22/4
0
0,25
Тер­ми­я­лық кре­кинг
0
0,27
Ка­та­ли­ти­ка­лық кре­кинг
0
0,557
Г-43-102
0
0,49
Ри­фор­минг - 35/6, 35/8-300
0
0,58
Ри­фор­минг 35/5
0
1,0
Ри­фор­минг 35/11-300, 35/11-600
14,746
0,395
Гид­ро­та­зар­ту 24/6, 24/7
0
0,077
Гид­ро­та­зар­ту 24/300, 24/600
0
0,1
Га­з­дар­ды кү­кірт­пен та­зар­ту
0
0,051
Га­з­ды фрак­ци­я­лай­тын қон­дыр­ғы­лар
0
0,7
Ас­фальт­сыздан­ды­ру
-6,679
0,297
Па­ра­фин­сіз­ден­ді­ру
4,219
0,055
Би­тум­дық
0
0,16
Май­лар­дың ірік­теп та­зар­ту
0
0,03
Май­лар­ды жа­на­спа­лы түр­де та­зар­ту
0
0,018
Май­лар­ды гид­ро­та­зар­ту
0
0,148
Га­ч­ты және пет­ро­ла­тум­ды май­сыздан­ды­ру
0
0,105
Кокс­теу
0
0,578
20-кесте
коэффициентінің мәндері
Кө­мір­су­те­гі­лер
шек­тік
шек­тік емес
хош иісті
МЭК
аце­тон
ам­ми­ак
фе­нол
кө­мір­те­гі то­тығы
фур­фу­рол
бар­лы­ғы
со­ның ішін­де
бен­зол
то­лу­ол
кси­лол
ТКЭҚ
1,0
AT
1,0
АВТ
1,0
ТКЭҚ-АВТ
1,0
Екін­ші 22/4
1,0
Тер­ми­я­лық кре­кинг
0,77
0,23
Ри­фор­минг - 35/6, 35/8-300
0,74
0,26
0,12
0,14
Ри­фор­минг 35/11-300, 35/11-600
0,85
0,15
0,032
0,066
Ри­фор­минг 35/5
0,9
0,1
0,03
0,07
Гид­ро­та­зар­ту 24/6, 24/7
1,0
Гид­ро­та­зар­ту 24/300, 24/600
0,9
0,1
0,06
0,04
Ас­фальт­сыздан­ды­ру
1,0
Па­ра­фин­сіз­ден­ді­ру
0,34
0,66
0,66
0,79
0,26
0,11
Би­тум­дық
1,0
Га­з­дар­ды кү­кірт­пен та­зар­ту
1,0
Май­лар­дың ірік­теп та­зар­ту
1,0
0,38
0,1226
Га­з­ды фрак­ци­я­лай­тын қон­дыр­ғы­лар
0,95
0,05
Га­ч­ты май­сыздан­ды­ру
0,315
0,685
0,685
0,967
0,738
0,238
Кокс­теу
1,0
Ка­та­ли­ти­ка­лық кре­кинг
0,967
0,0175
0,029
0,029
0,056
Г-43-102
0,956
0,017
0,027
0,027
Май­лар­ды жа­на­спа­лы түр­де та­зар­ту
1,0
Май­лар­ды гид­ро­та­зар­ту
1,0
21-кесте
XII-ші бесжылдық жылдары бойынша автомобиль көлігінен шығарылған ( ) зиянды заттардың үлестік шығарындыларының мәндері, г/км
1986
1987
1988
1989
1990
Ав­то­мо­биль­дер то­бы
кө­мір­те­гі ок­си­ді
кө­мір­су­те­гі­лер
азот ок­сид­те­рі
кө­мір­те­гі ок­си­ді
кө­мір­су­те­гі­лер
азот ок­сид­те­рі
кө­мір­те­гі ок­си­ді
кө­мір­су­те­гі­лер
азот ок­сид­те­рі
кө­мір­те­гі ок­си­ді
кө­мір­су­те­гі­лер
азот ок­сид­те­рі
кө­мір­те­гі ок­си­ді
кө­мір­су­те­гі­лер
азот ок­сид­те­рі
Бен­зин­нен қу­ат ала­тын ІЖҚ бар және сұй­ы­л­ты­л­ған мұ­най га­зын­да (про­пан-бу­тан) жұ­мыс іс­тей­тін жүк кө­лік­те­рі, ар­найы жүк кө­лік­те­рі
61,9
13,3
8,0
60,3
13,0
7,7
58,7
12,7
7,4
57,1
12,3
7,1
55,5
12,0
6,8
Жүк кө­лік­те­рі және ди­зель­дік ар­найы жүк кө­лік­те­рі
15,0
6,4
8,5
15,0
6,4
8,5
15,0
6,4
8,5
15,0
6,4
8,5
15,0
6,4
8,5
Жүк кө­лік­те­рі және сұй­ы­л­ты­л­ған та­би­ғи га­з­бен жұ­мыс іс­тей­тін ар­найы жүк кө­лік­те­рі
30,0
10,0
8,0
30,0
10,0
8,0
30,0
10,0
8,0
25,0
8,0
7,5
25,0
8,0
7,0
Бен­зин­мен жұ­мыс іс­тей­тін ІЖҚ
57,5
10,7
8,0
56,0
10,5
7,5
54,5
10,2
7,2
53,0
9,9
6,8
51,5
9,6
6,4
Ди­зель­мен жұ­мыс іс­тей­тін ав­то­бу­стар
15,0
6,4
8,5
15,0
6,4
8,5
15,0
6,4
8,5
15,0
6,4
8,5
15,0
6,4
8,5
Қыз­мет­тік және ар­найы же­ңіл кө­лік­тер
18,7
2,25
2,7
18,2
2,09
2,58
17,7
1,93
2,47
17,1
1,76
2,35
16,5
1,6
2,23
Же­ке пай­да­ла­ну­ға ар­нал­ған же­ңіл кө­лік­тер
17,9
2,1
2,6
17,45
2,0
2,5
17,0
1,9
2,4
16,55
1,75
2,3
16,1
1,6
2,19
22-кесте
Зауыттық автомобиль көліктерінің әртүрлі топтары үшін зиянды заттардың шығарындыларына автомобильдердің орташа жасы мен техникалық күйдің деңгейі әсерінің коэффициенттері
Ав­то­мо­биль­дер то­бы
кө­мір­те­гі ок­си­ді
кө­мір­су­те­гі­лер
азот ок­сид­те­рі
кө­мір­те­гі ок­си­ді
кө­мір­су­те­гі­лер
азот ок­сид­те­рі
Жүк кө­лік­те­рі және бен­зин­мен жұ­мыс іс­тей­тін ІЖҚ бар ар­найы жүк кө­лік­те­рі
1,69
1,86
0,8
1,33
1,2
1,0
Жүк кө­лік­те­рі және ди­зель­дік ар­найы жүк кө­лік­те­рі
1,8
2,0
1,0
1,33
1,2
1,0
Бен­зин­мен жұ­мыс іс­тей­тін ІЖҚ
1,69
1,86
0,8
1,32
1,2
1,0
Ди­зель­мен жұ­мыс іс­тей­тін ав­то­бу­стар
1,8
2,0
1,0
1,27
1,17
1,0
Қыз­мет­тік және ар­найы же­ңіл кө­лік­тер
1,63
1,83
0,85
1,28
1,17
1,0
Же­ке пай­да­ла­ну­ға ар­нал­ған же­ңіл кө­лік­тер
1,62
1,78
0,9
1,28
1,17
1,0
23-кесте
Кли­мат­тық ай­мақ
сол­тү­стік
ор­та­ша
оң­тү­стік
Ор­та Азия
1,0
1,07
1,37
1,61
24-кесте
Тәуелділіктердің стандартты ауытқулары
Фор­му­ла­лар NN
Ны­сан
, %
2.1.1.
Кө­мір­су­те­гі­лер (жиын­тық мөл­ше­рі)
51,64
477,81
2.1.9.
Кө­мір­су­те­гі­лер (сұй­ық­қой­ма­лар)
50,72
131,38
2.1.9.
Кө­мір­су­те­гі­лер (кө­лік, сый­ым­ды ыдыс)
124,1
15,80
2.3.1.
Мұ­най ұстап ал­ғыш, І-ші жүйе
76,27
0,086
II-ші жүйе
43,09
0,053
2.3.2.
I-ші жүйе
Құм ұстап ал­ғыш, құй­ын қа­шырт­қы
57,14
0,180
Апат­тық қам­ба­лар
82,35
0,042
Қо­сым­ша тұн­дыр­ма то­ға­ны
177,8
0,057
Құм сүз­гі­ле­рі
140,0
0,02
II-ші жүйе
Құм ұстап ал­ғыш, құй­ын қа­шырт­қы
34,25
0,091
Апат­тық қам­ба­лар
100,0
0,058
Қо­сым­ша тұн­дыр­ма то­ға­ны
64,21
0,032
Құм сүз­гі­ле­рі
71,56
0,032
І, ІІ-ші жүй­е­де­гі шлам жи­на­ғы­штар
85,0
0,019
2.4.1.
І-ші жүй­е­де­гі мұ­най бөл­гіш­тер
49,73
30,307·10
II-ші жүйе
188,24
20,315·10
III-ші жүйе
72,94
22,339·10
IV-ші жүйе
10,3
0,1·10
2.4.2.
I-ші жүй­е­де­гі гра­дир­ня­лар
116,7
9,346·10
II-ші жүйе
260,0
8,622·10
III-ші жүйе
186,89
18,392·10
IV-ші жүйе
31,94
0,341·10
2.5.4.
Кө­мір­те­гі ок­си­ді (тү­тін шы­ға­ра­тын құ­быр) би­тум­дық
118,84
17,54
Екін­ші ай­ы­ру
157,67
1,879
Гид­ро­та­зар­ту
78,17
4,11
Ка­та­ли­ти­ка­лық ри­фор­минг
68,12
1,288
Май­лар­ды ас­фальт­сыздан­ды­ру
144,09
2,57
Май­лар­ды фе­нол­мен та­зар­ту
74,54
1,08
Май­лар­ды жа­на­спа­лы түр­де та­зар­ту
104,48
16,91
Кокс өн­ді­рі­сі
32,5
0,032
Ба­стап­қы ай­ы­ру
41,18
0,408
Тер­мо­кре­кинг
90,61
0,661
Ка­та­ли­ти­ка­лық кре­кинг
92,0
0,148
Бас­қа­сы
21,0
1,419
Азот ок­сид­те­рі
Би­тум­дық
56,56
0,9
Екін­ші ай­ы­ру
98,75
0,547
Гид­ро­та­зар­ту
25,85
1,03
Ка­та­ли­ти­ка­лық ри­фор­минг
43,12
1,92
Май­лар­ды ас­фальт­сыздан­ды­ру
92,57
1,36
Фе­нол­мен та­зар­ту
26,89
1,031
Май­лар­ды жа­на­спа­лы түр­де та­зар­ту
69,59
1,127
Кокс өн­ді­рі­сі
58,04
0,407
Ба­стап­қы ай­ы­ру
17,79
0,61
Тер­мо­кре­кинг
15,84
0,238
Ка­та­ли­ти­ка­лық кре­кинг
34,26
0,35
Бас­қа­сы
8,16
0,93
Азот ди­ок­си­ді
Би­тум­дық
111,8
0,23
Екін­ші ай­ы­ру
54,0
0,0173
Ас­фальт­сыздан­ды­ру
36,0
0,0263
Ба­стап­қы ай­ы­ру
16,66
0,03
Тер­мо­кре­кинг
18,75
0,0141
Ка­та­ли­ти­ка­лық кре­кинг
220,0
0,313
Бас­қа­сы
13,79
0,148
Май­лар­ды фе­нол­мен та­зар­ту
33,33
0,071
Май­лар­ды жа­на­спа­лы түр­де та­зар­ту
100,0
0,122
2.5.4.
Ме­тан
Би­тум­дық
113,03
3,837
Екін­ші ай­ы­ру
75,0
0,114
Гид­ро­та­зар­ту
65,83
0,49
Ка­та­ли­ти­ка­лық ри­фор­минг
61,76
0,57
Май­лар­ды ас­фальт­сыздан­ды­ру
106,22
0,382
Май­лар­ды фе­нол­мен та­зар­ту
46,15
0,041
Май­лар­ды жа­на­спа­лы түр­де та­зар­ту
58,04
0,282
Кокс өн­ді­рі­сі
141,54
0,058
Ба­стап­қы ай­ы­ру
47,27
0,179
Тер­мо­кре­кинг
76,0
0,054
Ка­та­ли­ти­ка­лық кре­кинг
56,25
0,0141
Бас­қа­сы
20,5
0,305
2.6.1.
Кө­мір­су­те­гі­лер (ВСВ АВТ бі­л­те­ле­рі)
50000-100000 то­бы
64,29
0,37
10001*-150000
225,0
0,85
150001-200000
112,5
0,26
200001-450000
190,32
0,47
2.6.2.
Кү­кірт­ті су­те­гі
50000-100000 то­бы
75,0
0,02
100001-150000
150,0
0,04
150001-200000
35,71
0,005
200001-450000
100,0
0,005
2.7.1.
Кө­мір­те­гі ок­си­ді
81,80
6,92
Азот ок­си­ді
39,0
0,014
Кө­мір­су­те­гі­лер
241,0
1,442
2.7.4.
Кө­мір­те­гі ок­си­ді
10,0
0,551·10
Кө­мір­су­те­гі­лер
30,98
1,395·10
2.9.2.
Азот ок­сид­те­рі
22,26
60,21
Кө­мір­су­те­гі­лер
51,13
36,287
2.9.3.
Ка­та­ли­за­тор­лық то­заң
Ша­рик­ті ка­та­ли­за­тор
17,78
0,085
То­заң тә­р­із­ді ка­та­ли­за­тор
58,82
0,263
2.12.1.
Кө­мір­су­те­гі­лер
115,6
0,454
Кө­мір­те­гі ок­си­ді
133,5
0,280
Кү­кірт­ті су­те­гі
147,06
0,050
Мер­кап­тан­дар
129,55
0,018
2.12.3.
Кө­лем­дер
185,5
63,55
2.13.1.
ТКЭҚ
154,8
1,897
AT
98,4
7,593
АВТ
60,4
6,693
ТКЭҚ-АВТ
14,2
22,975
Екін­ші 22/4
46,6
6,049
Тер­ми­я­лық кре­кинг
81,8
21,039
Ка­та­ли­ти­ка­лық кре­кинг
3,6
3,416
Г-43-102
34,3
27,543
Ри­фор­минг 35/6, 35/8-300
57,2
48,77
Ри­фор­минг 35/5
16,0
0,374
Ри­фор­минг 35/11-300; 35/11-600
24,9
9,225
Га­з­дар­ды кү­кірт­пен та­зар­ту
107,2
10,378
Га­з­ды фрак­ци­я­лай­тын қон­дыр­ғы­лар
84,1
50,745
Ас­фальт­сыздан­ды­ру
27,4
2,619
Па­ра­фин­сіз­ден­ді­ру
74,6
1,219
Би­тум­дық
45,1
14,649
Май­лар­дың ірік­теп та­зар­ту
61,1
3,62
Май­лар­ды гид­ро­та­зар­ту
18,7
5,136
Май­лар­ды жа­на­спа­лы түр­де та­зар­ту
61,4
1,145
Га­з­ды және пет­ро­ла­тум­ды май­сыздан­ды­ру
38,5
2,291
Кокс­теу
17,2
22,181
Гид­ро­та­зар­ту 24/6, 24/7
78,5
26,100
Гид­ро­та­зар­ту 24/300, 24/600
59,8
22,526
Қа­зақ­стан Рес­пуб­ли­ка­сы Қор­ша­ған ор­та және су ре­сур­ста­ры Ми­ни­стрі­нің 2014 жы­л­ғы 12 мау­сым­да­ғы № 221-ө бұй­ры­ғы­на № 3-қо­сым­ша
Жылу электростанциялар және қазандықтар жұмысында атмосфераға шығарылатын ластағыш заттарды есептеу әдістемесі
Жалпы ережелер

Mj = cj *Vқг *Bp *kп (1)
бұнда cj – ауа артығы стандарттық коэффициенті ? = 1,4 және қалыпты жағдайларда* мг/нм3; құрғақ түтін газдардағы ластушы заттардың салмақтық шоғырлануы; 3 т. бойынша анықталады;
* Температура 273 К және қысым 101,3 кПа.
Vқг - ? = 1,4, отынның м3/кг (отынның м3/м3) жағдайында (1 нм3) отынның толық жанып кету кезінде пайда болатын құрғақ түтін газдардың көлемі.
Вр– отынның есептік шығыны, 5 т. бойынша анықталады; шығарындыларды секундына граммдарда анықтау кезінде Вр т/сағ (мың.нм3/сағ) алынады; шығарындыларды жылына тонналарда анықтау кезінде Вр т/жыл (мың.нм3/жыл) алынады.
kп – қайта есептеу коэффициенті; шығарындыларды секундына граммдарда анықтау кезінде kп = 0,278*10-3; шығарындыларды тонналарда анықтау кезінде kп = 10-6.

(2)
бұнда ? – сынама алынатын жердегі ауаның артық коэффициенті.
* Ластаушы заттардың шоғырлануын өлшеу ауаны ластайтын заттардың шығарындыларын түгендеу (мөлшерлеу, бақылау) бойынша салалық әдістемелік құжаттардың тиісінше ережелерімен регламенттеледі
Ластаушы заттардың j көлемді шоғырлануын Ij өлшейтін құралдарды пайдаланған кезде, Ij салмақтық шоғырлануы мынадай арақатынас бойынша есептеледі:
(3)
Іj - ауаның артық коэффициенті ? кезінде өлшенген көлемді шоғырлануы, ррт*;
?j- ластаушы заттардың үлес салмағы, кг/нм3;
* 1 ррm = 1 см3/м3 =1 нсм3/нм3 = 0,0001 % об.
Атмосфераға қазандық құрылғыларынан тасталатын түтін газдарының құрамындағы негізгі газ тәріздес ластаушы заттар үшін( азот оксидтерінің NO2-ге қайта есептелуі, көміртегі оксидінің, күкірт диоксидінің) үлес салмағы мәндері мыналарды құрайды:
?NO2=2,05 кг/нм3
?CO=1,25 кг/нм3 (4)
?SO2=2,86 кг/нм3
Ауа артығы коэффиценті нақтылығы жеткілікті дәрежедегі жақындатылған оттегі формуласы бойынша есептелуі мүмкін
(5)
бұнда O2 - түтін газдарының сынамасы алынатын жердегі оттегінің өлшенген шоғырлануы, %.
Г/с-да ластаушы заттың максималдық шығарындыларын есептеу кезінде eceптi кезеңдегі ең жоғарғы жылу және электр жүктеліміндегі осы заттың салмақтық шоғырлануының максималдық мәні алынады.
Ұзақ уақыт аралығындағы жалпы шығарындыларды анықтау кезінде осы уақыт аралығындағы ластаушы заттың салмақтық шоғырлануының орташа мәнін пайдалану қажет. Салмақтық шоғырлануының орташа мәні, қарастырылып отырған уақыт аралығындағы қазандықтың жүктелімінің орташа мәні бойынша есептелінеді. Бұл ретте қазандықтың жүктеліміне ластаушы заттардың шоғырлануының алдын ала құрылған тәуелділігі пайдаланылады. Минималды, орташа, максималды жүктелімдер кезіндегі көрсетілген тәуелділіктердің құрылуы үшеуден кем емес нүктелер бойынша жүргізіледі.

(6)
бұнда В – қазандыққа жұмсалған отынның толық шығыны, т/сағ (мың.нм3/сағ) немесе т/жыл (мың. нм3/жыл);
q4 – отынның механикалық толық жанбау себебінен жылуды жоғалту, %;
В мәні құрылғы көрсеткіші немесе кері жылу теңгерімі (қазандықты сынау кезінде) бойынша анықталады.

Жағатын отын құрамы туралы ақпараттың жеткіліксіз болу жағдайында құрғақ түтін газдардың көлемі жақындатылған формула бойынша есептелінеді
Vқг = KQ?j (7)
бұнда Q –отынның жануының жылуы, кг/МДж;
К- отын түрін ескеретін коэффициент және мыналарға тең:
газ үшін....................................................0,345
мазут үшін...............................................0,355
тас көмірлері үшін..................................0,365
қоңыр көмірлері үшін.............................0,375

(8)
1-3 суреттерде (осы Әдістеменің 3-қосымшасына сәйкес) атмосфераны газ тәріздес ластаушы заттардың шығарындыларын г/с-на графикалық түрде бағалауға мүмкіндік беретін номограммалар келтірілген. Номограммаларға сәйкес формулаларда kn-ның орнына оның 0,278·10-3-ға тең мәні алынған.

Өнімділігі 30-75 т/сағ бу қазандықтар және жылулық қуаты 35-58 МВт (30-50 Гкал/сағ) су жылытатын қазандықтар үшін келесі есептік әдіс қолданылады. Қатты, сұйық және газ тәрізді отынды жағу кезіндегі, қазандықтың түтін газдарымен бірге, атмосфераға тасталатын азот оксидтерінің MNO2 қосындылық санын г/с (т/жыл) NO2 қайта санауы мынадай арақатынаста есептелінеді
(9)
бұнда В - шартты отын шығыны, шартты отын т/сағ.
К - азот оксидтерінің шығуын сипаттайтын коэффициент, 7 тармағы бойынша анықталады, кг/ шартты отын т;
q - отынның механикалық толық жанбау себебінен жылуды жоғалту, %;
?1–азот оксидтерінің шығуына жағылатын отын сапасының әсерін ескеретін коэффициент, 7 тармақтың 2)-тармақшасы бойынша анықталады;
?2 – шілтерлердің құрылымын ескеретін және мынадай көрсеткіштерге тең коэффициент:
құйынды шілтерлер үшін........................................1,0
тікелей дәлдіктегі шілтерлер үшін 0,85;
?3 - қож шығару түрін ескеретін және мынадай көрсеткіштерге тең коэффициент:
қатты қож шығару кезінде 1,0
сұйық қож шығару кезінде 1,6;
?1 - оларды пеш оттығына салу жағдайларына байланысты, рециркуляциялаушы газдардың азот оксидінің шығуына әсер ету тиімділігін сипаттайтын коэффициент, 7 тармақтың 3)-тармақшасы бойынша анықталады;
?2 – жалпы артық ауа қазандықта сақталған жағдайында, ауаның бір бөлігі негізгі шілтерлерден тыс берілетін кезде, азот оксидтерінің шығарындыларының азайуын сипаттайтын (екісатылық жағу кезіндегі) коэффициент, осы Әдістеменің 6-қосымшасына сәйкес 1-сурет бойынша анықталады;
r - түтін газдарының рециркуляция дәрежесі, %;
?NO2- азот тазартқыш қондырғыларда қармаланатын азот оксидтерінің үлесі;
?0, ?1- азот тазартқыш қондырғы мен қазандықжұмысының ұзақтығы, ж/с;
kn - жалпы шығарындыларды секундына граммдарда есептеу кезінде kn = 0,278·10-3қайта санау коэффициенті; шығарындыларды тонналарда есептеу кезінде kn = 10?6.

Өнімділігі 30-дан 75 с/т-ға дейін бу қазандықтары үшін
(10)
бұнда Dн және Dф –номиналды және нақты қазандықтың өнімділігі тиісінше,с/т;
Өнімділігі 125-210 с/ГДж-дан су жылытатын қазандықтар үшін
(11)
бұнда Qф және Qн – қазандықтың номиналды және нақты жылу өнімділігі тиісінше, с/ГДж;
📌 Ескертпе. Қатты отынды жағу жағдайында (10) - (11) формулаларға Qф және Dф орнына Dн және Qн мәндері қойылады

?r ? 1,25 ?1= 0,178+0,47 N?, (12 )
?r> 1,25?1= (0,178+0,47 N?) аі/1,25(13 )
бұнда Nr – отын құрамындағы азоттың үлесі, тұтанғыш массаға %.
Сұйық және газ тәрізді отынды жағу кезінде ?1 коэффициентінің мәні осы Әдістеменің 1-қосымшасына сәйкес 1-кесте бойынша қабылданады.
Отынның екі түрін бір уақытта жағу кезінде және отынның бір түрінің шығыны 90 %-дан асатын болса бірге тең коэффициенттің мәнін негізгі отын түрі бойынша алу қажет. Өзге жағдайларда бірге тең коэффициентті отынның орташа өлшенген мәні ретінде анықтайды. Отынның екі түрі үшін:
(14)
Бұнда ?'1?''1D'1 D''1 –тиісінше коэффициенты және отынның әр түрінің қазандыққа кеткен шығындары.

газды және мазутты жағу және рециркуляциялаушы газдарды тамызыққа енгізу кезіндегі (вертикальды экрандарда шілтерлердің орналасуы кезінде).....................................................................................................0,0025
шілтерлердің астынғы шлицалары арқылы.....................................0,015,
шілтерлердің сыртқы арнасы арқылы..............................................0,025,
екі ауа ағыны бөлігіне және ауа үрлеуге...........................................0,035,
қатты отынның жоғарғы температуралық жануы және рециркуляциялаушы газдарды алғашқы аэроқоспаға енгізу кезінде ... ....0,010,
екінші қолданымға берілетін ауаға....................................................0,005;
қатты отынның төмен температуралық жануы ?1=0
номиналдық коэффициенттеназ жүктелім кезінде ?1, арақатынас бойынша анықталатын, r коэффициентіне көбейтеді
(15)

Газотурбиналық қондырғыларының пайдаланылған газдарымен бірге атмосфераға түсетін,NO2-ге қайта есептегенде азот оксидінің NOх қосындылық саны, МNOx с/г немесе т, мынадай арақатынас бойынша есептелінеді
MNOх = CNOх*VқгB*kn (16)
бұнда сNOх - NO2-ге қайта есептегенде пайдаланылған газдарындағы азот оксидтерінің шоғырлануы, мг/м3;
Vқг– турбинаның артқы жағындағы құрғақ түтін газдар көлемі, отын м3/кг (м3/м3), мынадай формула бойынша есептеледі
Vқг = (VoyVoH2O)\ ( ?cr 1 )Vo (17)
бұндаVқг– газдардың теоретикалық көлемі, отын м3/кг (отын м3/м3),
Vo- теоретикалық қажетті ауа көлемі, отын м3/кг (отын м3/м3),
?қг –турбинаның артқы жағындағы пайдаланылған газдардағы ауа артығы коэффициенті;
VoH2O– су буларының теоретикалық көлемі, шартты отын м3/кг (шартты отын м3/м3);
В- жану камерасындағы отын шығыны, т/сағ (м3/сағ мың);
kn - қайта санау коэффициенті; г/c kn = 0,278-103- шығарындыларды анықтау кезінде; т/жыл kn - 10-6шығарындыларды анықтау кезінде .
Осы Әдістеменің 1-қосымшасына сәйкес 2-кестеде азот оксидінің cNOх және кейбір жұмыс істейтін қондырғылар үшін номиналды режимдерінде келтірілген ГТҚ-ның пайдаланылған газдар шоғырлануы
Энергетикалық ГТҚ-да жоғары үдемелі, жану аймағына ауаны жүйелі түрде енгізетін жану камераларын және барлық ауаны фронттық құрылғы арқылы беретін микроалаулы жану камераларын пайдаланған кезде азот оксидінің мг/м3 cNOx шоғырлануы барынша жақындатылып, мынадай формула бойынша есептеледі:
cNOx = ? krkp*103 (18)
бұнда ? - отын түріне тәуелді және тең коэффициент.
жағу кезінде жоғары үдемелі жану камералары үшін:
табиғи газға – 1,8
газотурбиналық және дизелдік отындарға – 2,4
жану кезіндегі микроалаулы жану камераларына:
табиғи газға – 6,2
газотурбиналық және дизелдік отындарға –7,7
kr - NOх түзелуіне турбина (Тгт) алдындағы газдардың температурасының әсерін көрсететін коэффициент. Т-дан kr тәуелдіктері, жану камераларының екі түрлері үшін 2 және 3 суреттерінде берілген (осы Әдістеменің 6-қосымшасына сәйкес).
kр - жану камерасындағы қысымнан азот оксидтерінің шоғырлануының тәуелдігін көрсететін коэффициент,
(19)
бұнда pd- жану камерасындағы қысым, МПа.
жоғары үдемелі жану камералары үшін формула (18) жұмыс режиміне жақын болған кезде қолданылады, ал микроалаулылар үшін – режимдік параметрлерінің өзгерістерінің кең диапозонында:
?от = 3-8
Тауа = 200-.
Жану камера конструкциясының түбегейлі өзгертусіз энергетикалық ГТҚ-дың шығаратын газдарындағы азот оксидінің шоғырлануын төмендетудің тиімді әдісі ретінде жану аймағына суды немесе буды бүрку болып табылады.
Үйкеліс аймағына ылғал беру кезінде азот оксидінің шоғырлануын төмендетілуі мынадай формула бойынша есептеледі:
(20)
бұнда cnNO2 және cқұрNO2 - ылғал берілген және берілмеген кездерге сәйкес, азот оксидтерінің шоғырлануы, мг/м3:
kылғ – отын шығынына В берілетін ылғал Gылғ мөлшері қатысына қарай, 4 сурет бойынша белгіленетін (осы Әдістеменің 6-қосымшасына сәйкес), ылғал шығыны әсерін есепке алатын коэффициент.
Дебетті отандық және шетелдік нормативтік-техникалық құжаттар бойынша әртүрлі ГТҚ-дың жану өнімдеріндегі NOх шоғырлануын салыстыруүшін, мынадай формула бойынша:
(21)
оның құрамындағы оттегінің мәнін О2?15 % жақындатады.
бұнда СnNO2 және СNO2- азот оксидінің келтірілген және нағыз шоғырлануы, мг/нмі,
O2 - ГТҚ-дың жану өнімдеріндегі оттегінің шоғырлануының нақты мәні,%
Азот оксиді және диоксидтеріне бөлек белгіленген РЕШШ-на байланысты және азот оксидтерінің өзгеруін есепке ала отырып, осы әдістеменің 6 тармағына сәйкес есептелетін, азот тотықтарының қосындылық шығарындылары құрамдастарға бөлінеді.

Түтін газдарымен (г/с, т/жыл) бірге атмосфераға түсетін күкірт оксидтерінің МSC1 қосындылық шамасын мынадай формула бойынша есептеледі:
MSO2 = 0,02 B Sp (1- ?'SO2)(1 - ?''SO2)(1- ?eSO2*nc/nk) (22)
бұнда В – қарастырылып отырған кезеңдегі табиғи отын шығыны, ( г/с, т)
Sp-жұмыс массасындағы отын құрамындағы күкірт, %;
?'SO2– қазандықтағы ұшпа күлмен біріктірілетін күкірт оксидінің үлесі;
?''SO2- қатты бөлшектермен қатар сулы күлтұтқыш қондырғыда ұсталатын күкірт оксидінің үлесі;
?eSO2 -күкірттұтқыш қондырғыда ұсталатын күкірт оксидінің үлесі;
nc, nk - күкірттұтқышқондырғының жұмыс істеу ұзақтылығы және, сәйкесінше, қазандықтын, сағ/жыл;
Әртүрлі отын түрлерін алаулы жағу барысында арнайы көрсетілген ?eSO2 мәндері осы Әдістеменің 1-қосымшасына сәйкес 3-кестеде көрсетілген.
Құрғақ күлтұтқыштарда (электрофильтрларда, батареялық циклондарда) ұсталатын күкірт оксидінің үлесі (?eSO2) нөлге тең болып қабылданады. Сұйықкүлтұтқыштарда МС және МВ суарылатын судын жалпы сілтілігіне және көрсетілген отынның күкірттілігіне Snp байланысты:
(23)
Жылу электростанцияларында қабылданған күлтұтқыштарды суаруға үлесті судың шығындары 0,1 -0,15 дм3/м3 ?eSO2 осы Әдістеменің 6-қосымшасына сәйкес 5-сурет бойынша анықталады.
Әртүрлі отынды бірге жағу кезінде күкірт оксидінің шығарындылары әр отын түріне бөлек есептеледі және нәтижелері жиынтықтап қосылады.

Есептік әдіспен түтін газдарындағы көміртегі оксидінің шоғырлануын анықтау мүмкін емес. Осы басшылыққа алынған құжаттың 2-тармағына сәйкес, СО шығарындыларын есептеуін құралдық өлшеу деректері бойынша орындау қажет.

Түтін газдарымен бірге атмосфераға түсетін қатты бөлшектердің максималды (г/с) шығарындылары Мқат мынадай қатынас бойынша анықталады:
Mқат = с эксп
(35)
Бұнда сэксп- қазандықтың жұмысы максималды жүктеліміндегі кезінде түтін газдарындағы қатты бөлшектердің өлшенген массалық шоғырлануы, г/м3;
Vpr- газ жолдарының сол тілімінде өлшенген немесе жұмыс жағдайлары мен қазандықтың жұмысы максималды жүктеліміндегі кезінде отын құрамы бойынша есептелінген, түтін газдарының нақты көлемі, м3/с.
Әртүрлі отынды бірге жағу кезінде қатты бөлшектердің максималды шығарындыларын есептеу, қазандықтың жұмысы максималды жүктеліміндегі және неғұрлым күлі көп отын түрінің үлесі ( жылу бойынша ) максималды кезіндегіқұралдық өлшеу деректері бойынша жүргізіледі.
Есептік кезеңдегі қатты бөлшектердің (т) жалпы шығарындыларын есептік әдіспен анықтау қажет.

Қосындық мөлшері мынадай екі формуланың біреуімен есептеледі.
(25) немесе
(26)
бұнда В - табиғи отын шығыны, г/с (т/жыл)
Ар - жұмыс массасына отынның күлді болуы.
Гуn - шығарылымдағы жанар заттың құрамы, %;
аун – қазандықтан газдармен әкетілетін күлдің үлесі
?3– дүркінді шығарындыларды есепке алғанда, күлтұтқыштарда ұсталып қалатын қатты бөлшектердің үлесі
q4- отынның механикалық толық жанбау себебінен жылуды жоғалту, %;
Q?j – отынныңең төменгі өртену жылуы, МДж/кг;
32,68 – көміртегінің өртену жылуы, МДж/кг;

М3 =0,01·B·аун·Aр(l-?3) (27)

Мк = Мтв -Мз (28)

13. Ванадийға қайта есептегенде мазут күлінің шығарындыларын есептеу.
Негізі металдардың оксидтерінен тұратын мазут күлі күрделі қоспа болып келеді. Оның қоршаған ортаға биологиялық әсері бірыңғай тұтас әсері ретінде қарастырылады. Ванадий бақылау көрсеткіш ретінде қабылданды, оның күл құрамындағы үлесі бойынша санитарлық-гигиеналық норматив белгіленген (ШРК).
Мазутты жаққан кезде атмосфераға қазандықтың түтін газдарымен бірге түсетін, ванадийға қайта есептегендегі мазут күлінің қосындылық мөлшері (Ммз), г/с немесе т/жыл, мынадай формула бойынша есептеледі (күкірт тұтқыш қондырғы әсері есепке алынбайды):
(40)
бұнда GV – 1 тонна, г/т мазуттағы ванадийдың мөлшері,
GV г/т-да екі тәсілдің біреуімен анықталады:
мазуттың химиялық талдау нәтижелері бойынша:
Gv= av 10
(30)
бұнда av– мазут құрамындағы ванадий элементінің нақты үлесі, %;
104– қайта есептеу коэффициенті;
жақындатылған формула бойынша (химиялық талдаудың деректері болмаған жағдайда )
Gv=2222Aр, (31)
бұнда - 2222- эмпирикалық коэффициент;
Aр – жұмыс массасына мазут құрамындағы күлдің улесі, %;
В - табиғи отын шығыны; г/с-на шығарындыларды анықтау кезінде В т/жыл алынады,
?ос – тең алынатын, қатты қалдықтармен бірге мазуттық қазандықтардың бетінде шөгетін, ванадийдің үлес;
0,07 –беттерінің тазартылуы тоқтатылған күйінде жүргізілетін, өндірістік бу жылытқыш қазандықтар үшін;
0,05 – сол шарттар сақталған кезде өндірістік бу жылытқыштары жоқ қазандықтар үшін
?
– күлтұтқыш қондырғылардағы түтін газдарының мазут күлінен тазару дәрежесі, %;
kп - қайта есептеу коэффициенті;
kп = 0,278*10-3 г/с шығарындыларды анықтау кезінде;
kп = 10-6 г/с шығарындыларды анықтау кезінде.
Жы­лу элек­тро­стан­ци­я­лар және қа­зан­дық­тар жұ­мысын­да ат­мо­сфе­ра­ға шы­ға­ры­ла­тын ла­с­та­ғыш заттар­ды есеп­теу әді­сте­ме­сіне 1-қо­сым­ша
Коэффициенттер мен әр түрлі мәндердің кестесі
1-кесте.
От­тық ка­ме­ра­сын­да­ғы ар­тық ауа ко­эф­фи­ци­ен­ті ?r
?1
>1,05
1,0
1,05 – 1,03
0,9
<
0,7.1
2-кесте
ГТҚ тү­рі
Ка­ме­ра­ның тү­рі
Отын тү­рі
Ко­эф­фи­ци­ент
Жа­ну өнім­де­рі % құ­ра­мын­да от­те­гі­нің бо­луы
Азот ок­сид­те­рі­нің шо­ғыр­ла­нуы
Жа­ну ка­ме­ра­ла­ры­ның кон­струк­ци­я­ла­рын же­тіл­ді­ру­сіз
Кон­струк­ци­я­ла­ры өзгер­ті­л­ген
ГТ-100-750 ЛМЗ
ре­ги­стр­лық бл­ок­ты
га­зо­тур­би­на­лық
4,1
15,9
275
ГТ-35-770 ХТЗ
ре­ги­стр­лық, шы­ға­ры­ла­тын
газ, га­зо­тур­би­на­лық
4,6 4,7
16,4 16,5
225 200
ГТ-25-770-11 ЛМЗ
ре­ги­стр­лық, шы­ға­ры­ла­тын
газ
5,5
17,0
135
ГТТ-12
жо­ға­ры үде­ме­лі, бл­ок­ты
ди­зел­ді
5,1
16,9
190
ГТН-25 НЗЛ
мик­ро­ала­у­лы, са­қи­на­лы
газ, га­зо­тур­би­на­лық,
ди­зел­ді
4,1
15,9
85
ГТЭ-150 ЛМЗ
жо­ға­ры үде­ме­лі, бл­ок­ты
газ, га­зо­тур­би­на­лық
3,5
3,5
15,0
15,0
220
270
150
210
1 ТЭ-15 ХТЗ
ре­ги­стр­лық,
са­қи­на­лы
газ, ди­зел­ді, га­зо­тур­би­на­лық
4,0 15,8
4,0 15,8
220
240
100
150
3-кесте
Әртүрлі отын түрлерін алаулы жағу барысында арнайы көрсетілген ?eSO2 мәндері мынаны құрайды:
Отын
?eSO2
торф
0,15
Саз­ды тақ­та та­стар
0,5
Екі­ба­стұз кө­мі­рі
0,02
қат­ты күл ала­тын та­мы­зық­тар үшін
0,5
сұй­ық күл ала­тын та­мы­зық­тар үшін
0,2
ма­зут
0,02
газ
0
Жы­лу элек­тро­стан­ци­я­лар және қа­зан­дық­тар жұ­мысын­да ат­мо­сфе­ра­ға шы­ға­ры­ла­тын ла­с­та­ғыш заттар­ды есеп­теу әді­сте­ме­сіне 2-қо­сым­ша (анық­та­ма­лық)
Құрғақ түтін газдар көлемін анықтау

(A1)
бұнда V0, Vr0, V0H2O - бір кг отынды стехиометриялық кезіндегі жағу, тиісінше, ауа, түтін газдары және су булары көлемі,

(A2)
(A3)
(A4)
Мұнда Cr, Srop+k, Hr, Or, Nr тиісінше отынның жұмыс массасы құрамындағы оттегінің, күкірттің ( органикалық және колчедандық) сутегінің, оттегінің, және азоттың, %;
Wr - отынның жұмыс массасының ылғалдығы,%

3. Газ тәрізді отын үшін есептеу мынадай формула бойынша орындалады
(A5)
(A6)
(A7)
бұнда СО, СО2, Н2, Н2S, CmHn, N2,O2 – шығыс отыны құрамындағы күкірт оксиді, күкірт диоксиді, сутегі, азот және оттегі үлесі %;
m,n – тиісінше, күкірт және сутегі атомдарының саны;
dг.о – құрғақ газ 1 м3 санатына жатқызылған газ тәріздес отынның ылғалдығы, г/м3
Жы­лу элек­тро­стан­ци­я­лар және қа­зан­дық­тар жұ­мысын­да ат­мо­сфе­ра­ға шы­ға­ры­ла­тын ла­с­та­ғыш заттар­ды есеп­теу әді­сте­ме­сіне 3-қо­сым­ша
1 сурет- NОx шығарындыларын бағалау (номограмма)
2 сурет- SO2 шығарындыларын бағалау (номограмма)
3 сурет- СО шығарындыларын бағалау (номограмма)
Жы­лу элек­тро­стан­ци­я­лар және қа­зан­дық­тар жұ­мысын­да ат­мо­сфе­ра­ға шы­ға­ры­ла­тын ла­с­та­ғыш заттар­ды есеп­теу әді­сте­ме­сіне 4-қо­сым­ша
Күңгірт мазутты жағу барысында ККЗ-320-140ГМ пеші үшін зиянды заттар шығарындыларын (г/с) есептеу үлгісі
Па­ра­мет­рі
Бел­гі­ле­нуі
Өл­шем­ді­лі­гі
Сан­дық мәні
Ма­зут шы­ғы­ны
В
т/ч
21
Құр­ғақ тү­тін га­з­дар кө­ле­мі
Vқг
м3/кг
13,91
Ма­зут­тың өр­те­ну жы­луы
Qj
МДж/кг
39,0
Мұр­жа­ның арт­қы жа­ғын­да­ғы тү­тін га­з­да­ры­ның өл­шен­ген құ­ра­мы:
От­те­гі
Азот ок­си­ді
Кө­мір­те­гі ок­си­ды
Кү­кірт ди­ок­си­ді
O2
Inox
ICO
ISO2
Н
ррт
ррт
ррт
7,6
196
57
1125
Мас­са­лық шо­ғыр­ла­нуы:
азот ок­си­ді
кө­мір­те­гі ок­си­ді
кү­кірт ди­ок­си­ді
сNOx
сCO
сSO2
мг/м3
мг/м3
мг/м3
450
80
3600
Ла­ста­у­шы заттар шы­ға­рын­ды­ла­ры (г/с):
оның ішін­де азот ок­сид­те­рі
азот ди­ок­си­ді
кү­кірт ди­ок­си­ді
кө­мір­те­гі ок­си­ді
MNOx
MNO2
MNO
MCO
MSO2
г/с
г/с
г/с
г/с
г/с
36,5
29,2
4,75
6,5
292,3
Жы­лу элек­тро­стан­ци­я­лар және қа­зан­дық­тар жұ­мысын­да ат­мо­сфе­ра­ға шы­ға­ры­ла­тын ла­с­та­ғыш заттар­ды есеп­теу әді­сте­ме­сіне 5-қо­сым­ша
Газ және көмірді бірге жағу кезінде азот оксидтерінің максималды ( г/с ) және жалпы ( т/жыл )шығарындыларын есептеу үлгісі.
Бастапқы мәндер
Қа­зан­дық тү­рі
ТП-87
Мак­си­мал­ды жүк­те­лім, т/жыл
420
Жыл ба­ры­сын­да ор­та­ша жүк­те­лім
370
Жа­ғы­ла­тын отын
Та­би­ғи газ, кө­мір
Кө­мір сор­ты
Куз­нец­кі­нің жұ­қа­сы
Мак­си­мал­ды жүк­те­лім ке­зін­де­гі кө­мір жы­лулы­ғы бой­ын­ша мак­си­мал­ды үле­сі
0,2
Жы­лу бой­ын­ша жыл ба­ры­сын­да­ғы ор­та­ша кө­мір үле­сі
0,08
Мак­си­мал­ды жүк­те­лім ке­зін­де­гі шар­тты отын шы­ғы­ны шар­тты отын т/сағ
40
Жыл ба­ры­сын­да­ғы қа­зан­дық­тың ор­та­ша жүк­те­лі­мі
370
Ор­та­ша жүк­те­лім ке­зін­де­гі шар­тты отын шы­ғы­ны шар­тты отын т/сағ
35,5
Отын­ның қа­зан­дық­қа жыл­дық шы­ғы­ны
213000
формула бойынша есептеу жүргізіледі; ( максималды шығарындыларды анықтау үшін ) бұл ретте отын шығындары шартты отын т/сағ -да алынады
Көмір және газ жағу жағдайлары үшін эксперименталды тәуелдіктері cNOX=f (D) 1-2 суреттерде берілген.
Осы суреттер бойынша максималды және орташа жүктелімдеріндегі көмір мен газ жағу жағдайында ( штрихтік жиектер)NOx шоғырлануы анықталады:
Cmax1 = 1430 мг/нм3 :сорт1=1190мг/м3
Cmax2 = 290 мг/нм3 :сорт1=208мг/м3
Отын қоспасын жағу кезінде NOx максималды шоғырлануы
формула бойынша анықталады:
c=0,2 *1430+0,8* 290=518 мг/м3
Отын қоспасын жағу кезінде NOx орташа шоғырлануы сjср = сjср1?+ сjср2(1-?) формула бойынша анықталады:
c=0,08 *1190+0,92* 208=287 мг/м3
Шартты отынға бірге жағу және қазандықтың максималды жүктелімі кезінде құрғақ түтін газдар көлемі Vқг = Vқг1* ?max+ Vқг2(1- ?max) формул бойынша анықталады және осы Әдістеменің 5 тармағы бойынша құрғақ түтін газдар көмір және табиғи газ үшін көлемі анықталады:
Vқс1 = 0,365*29,33=10,705 м3/кг шарт.отын
Vқс2 = 0,345*29,33=10,119 м3/кг шарт.отын
Vқс= 0,2*10,705+0,8*10,119 = 10,236 м3/кг шарт.отын.
Шартты отынға бірге жағу және қазандықтың орташа жүктелімі кезінде құрғақ түтін газдар көлемі Vқг = Vқг1* ?+ Vқг2(1- ?) формула бойынша анықталады және бұл ретте құрғақ түтін газдар көлемі көмір және табиғи газ үшін алдыңғы жағдайдағы сияқты сол күйінде қалады Сондықтан
Vқс= 0,08*10,705+0,92*10,119 = 10,116 м3/кг шарт.отын
Максималды шығарындылар мынадай қатынас бойынша анықталады:
МNO= 518*10,236*40*0,278-10-3=58,96 г/с
Дүркін шығарындылар МNOx мына қатынас бойынша анықталады
МNOx= 287*10,166*213000-10-6=621,5 т.
1 сурет – азот оксиді концентрациясының көмірді жағу
кезіндегі қазан жүктемесіне тәуелділігі
2 сурет - азот оксиді концентрациясының газды жағу
кезіндегі қазан жүктемесіне тәуелділігі
Жы­лу элек­тро­стан­ци­я­лар және қа­зан­дық­тар жұ­мысын­да ат­мо­сфе­ра­ға шы­ға­ры­ла­тын ла­с­та­ғыш заттар­ды есеп­теу әді­сте­ме­сіне 6-қо­сым­ша
1 сурет – негізгі оттықтан бөлек берілетін ауаның үлесіне тәуелді ?2 коэффициентінің мәні
2 сурет – жоғарыжылдамдатқыш жану камерасы үшін турбина алдындағы газдардың температурасынан kт коэффициентінің тәуелділігі
3 сурет - микрофакельді жану камерасы үшін турбина алдындағы газдардың температурасынан kт коэффициентінің тәуелділігі
4 сурет - жану камерасындағы ылғалдылықтың (бу немесе су) салыстырмалы шығынынан kылғ коэффициентінің тәуелділігі
5 сурет – жанармайдың келтірілген күкірттілігі мен суаратын судың сілтілігіне байланысты ылғал күлтұтқыштардағы күкірт оксидін ұстау дәрежесі
Қа­зақ­стан Рес­пуб­ли­ка­сы Қор­ша­ған ор­та және су ре­сур­ста­ры Ми­ни­стрі­нің 2014 жы­л­ғы 12 мау­сым­да­ғы № 221-ө бұй­ры­ғы­на № 4-қо­сым­ша
Машина жасау кәсіпорындарының негізгі технологиялық жабдықтарынан атмосфераға шығарылатын зиянды заттардың жалпы шығарындысын есептеу әдістемесі
Жалпы ережелер

1. Осы әдістеме машина жасау кәсіпорындарында атмосфераға зиянды заттың эмиссиясын анықтау үшін бірыңғай әдістерді белгілеу мақсатында әзірленді. Олардың мәндері технологиялық процестер мен жабдықтардың экологиялық сипаттамаларын анықтау кезінде олардың сарапшылық бағалауында, түгендеу барысында шығарындыларды есептеуде, статистикалық есептілік формаларын толтырғанда, атмосфераға ластаушы заттардың шығарындыларын азайту бойынша іс-шаралар жоспарын әзірлеуде жекелеген кәсіпорындар үшін және бүкіл сала үшін бастапқы мәндер ретінде қолданылады.

салмақтық - ауа көлемі бірлігіндегі табиғи зат салмағы;
көлемдік - талданатын газ көлемі бірлігіндегі зиянды зат көлемі;

8) зиянды заттар шығарындыларының ұйымдастырылмаған көзі - егер шығарынды көзі ғимараттан тыс, немесе желдету жүйесімен жабдықталмаған (бұндай көздерге технологиялық процестер, операциялар, жабдықтардың өздері, сусымалы және сұйық заттарды сақтау орындары, сондай-ақ газ шығару жүйесімен жабдықталған жабдықтардың герметикалығының бұзылуы және газшығару жүйесінің бұзылуы жатады) немесе есік, терезе арқылы қосымша жылдамдық пен шығарынды көзін беретін қондырғылардан өтпей тікелей атмосфераға шығарылатын зиянды заттар шығарындыларының көзі;

10) зиянды заттардың үлестік шығарындылары - есептік немесе аспаптық жолмен анықталатын бірлік жабдықтың уақыт бiрлiгiнде, өнiм бiрлiгiн шығару немесе өңдеу кезінде технологиялық процесс барысында (бірлік мөлшердегі шикізат немесе жартылай өнімді қайта өңдеу кезінде, отын салмағының бірлігі орын ауыстырғанда, энергия бірлігін өндіргенде) бөлінетін зиянды зат салмағының көрсеткiші;

17) атмосфераға зиянды заттар түзілу және бөлу көзі - өндірістік цикл барысында бөлінетін зиянды заттар түзетін технологиялық жабдық (қондырғы, агрегат, станок, машина, құрал-жабдық және т.б.) немесе технологиялық процесс, операция (сусымалы материалдарды арту, түсіру, қалдықтардың тасуы, ұшпалы заттардың төгілуі және т.б.) ;

Машина жасау кәсіпорындарында өнім шығару кезінде бөлінетін зиянды заттар көп түрлі. Бұл технология деңгейімен және осы кәсіпорындағы жұмыс мәдениетіне, сондай-ақ онда қолданылатын технологиялық жабдықтар номенклатурасына және негізгі және қосалқы өндіріс процестеріндегі бастапқы материалдарға да байланысты.
Саладағы кәсіпорындардың атмосфераны ластаудың негізгі көздеріне құю цехтарының технологиялық жабдықтары; бояу-сырлау, химиялық және электрохимиялық қаптамалармен жабындау учаскелері мен цехтары; энергетикалық қондырғылар; термиялық және ұсталық цехтар, материалдарды механикалық өңдеу цехтары мен учаскелері, металдарды дәнекерлеу және кесу, металл емес материалдарды өңдеу, қозғалтқыштарды сынақтан өткізу және т.б. жатады.
Шығарынды газдар мен жергілікті сорғыштардағы аспирациялық ауада әртүрлі минералдық және органикалық тозаңдар; қара, түрлі түсті және сирек металдар мен олардың құймаларының оксидтері; көміртек, күкірт, азот оксидтері мен қосындылары; қышқылдар, сілтілер, органикалық заттар мен олардың қосындыларының булары мен тұмандары; майлар мен эмульсиялардың аэрозольдары болады. Бұлардың көпшілігі осы кәсіпорында жұмыс істейтін адамдар мен оның жақын маңында өмір сүретін халық денсаулығына едәуір зардабын тигізуі мүмкін. .

4. Технологиялық жабдықтардан шығатын газдардағы, жергілікті сорғыштар мен қоғамдық желдеткіштерден шығарылатын ауадағы зиянды заттардың шығарындыларын анықтау түрлі әдістемелер бойынша жүзеге асырылады және олардың қайсысы қолданылатындығы мен таңдалуы ластанған ағынның негізгі қасиеттерімен тікелей байланысты.

5. Технологиялық циклдардың негізгі және қосалқы өндірістік операцияларынан бөлінетін зиянды заттардың үлестік шығарындыларының құрамы мен мөлшері 2 тарауда сипатталады. Осы негізгі технологиялардан бөлек зауытта тек осы кәсіпорынға ғана тән және жалпылама сипат алмайтын басқа да зиянды заттарды бөлу көздері болуы мүмкін.

6. Атмосфераға зиянды заттардың бөлінуі технологиялық жабдық жұмыс істеп тұрған кезде жүзеге асырылады. Сондықтан, жалпы шығарындыларды анықтау жұмыс істеп тұрған кәсіпорынға жабдықтарының іс жүзіндегі жұмыс қорына байланысты, ал тиімді жұмыс қоры жоспарланған жобаланып отырған объекті үшін саладағы қолданыстағы нормативтер бойынша қабылданады.

Технологиялық жабдықтардан шығарылатын ластанған ауа ағынының көлемдік шығынын және оның құрамындағы зиянды компоненттер мөлшерін анықтау Казгидрометпен бекітілген бірыңғай әдістемелерге сәйкес жүзеге асырылады.
Аталған әдістемелер өз өндірістерінің ерекшеліктерін ескере отырып саласына қарай анықталатын оларды пайдалану шарттарының варианттарынан тұрады.

8. Газдардың немесе вентиляциялық ауаның сынамасын алу орны, олардың саны мен орналасу орны технологиялық агрегаттар мен жабдықтардан шығатын зиянды заттар мөлшері жөнінде толық және нақты ақпарат алу шартына қатысты таңдалады. Өлшеудің бірінші кезектілігі заттардың адам ағзасына аса қауіптілік деңгейіне байланысты айқындалады.

Зиянды заттардың шығарындыларын анықтау үшін ластанған ағындардың параметрлерін өлшеу уақыт бірлігінде таралуы керек және атмосфераның ластау көздерін – технологиялық жабдықтардың немесе процестердің өндірістік циклының барлық деңгейлерін көрсетуі тиіс. Шығарындылар орташа тәуліктік параметрлер мәндері: концентрация және көлемдік шығын бойынша есептеледі.

10. Өндірістік шығарындыларда зиянды заттардың концентрацияларын өлшеу технологиялық жабдықтың іс жүзіндегі жүктелген режиміне, өндірілетін шикізат пен жартылай өнімнің тұрақты номенклатурасына, вентиляциялық қондырғылардың қалыптасқан жұмысына және газтазалу, тозаң ұстау қондырғыларының тиімді жұмысына жасалады. Осы параметрлердің барлығы жұмыс журналдарында тіркелуі тиіс.

11. Өзгерген жүктеме нәтижесінде уақыт бойынша тұрақсыз зиянды заттармен, шикізат, жартылай өнім және т.б. сапаларының вариацияларымен жұмыс істейтін технологиялық жабдық үшін (агрегаттар, станоктар және т.б,) зиянды заттардың концентрацияларын және ағынның басқа да параметрлерін өлшеу осы ауытқушылықтардың максималды, минималды және басым түсетін мәндеріне орындалады. Жабдықтың жұмыс режиміндегі ауытқу шамасы, шикізат пен жартылай өнім сапасы, технологиялары – өнімді дайындау және т.б. жабдықтың жұмысының және шикізат пен материалдардың шығынын есепке алатын оперативті журналдар бойынша белгіленеді.
Осы ауытқушылықтар тұрақты болған жағдайда өлшеулер технологиялық жабдық жұмысының іс жүзіндегі режимінде жүргізіледі.
Осы және басқа да жағдайларда концентрацияларды өлшеу сынама алудың бүкіл мерзімі ішінде 1 ғана сүзгішке сынама алу (сіңіретін ыдысы және т.б.), сондай-ақ әртүрлі сүзгіштерге сынама алу арқылы жүзеге асырылады. Үздіксіз сынама алу уақыты 10-30 мин құрайды, жиілігі бойынша өзіне тән зиянды заттардың бөлінуі, өндірістік цикл сатысы сынама алу процесіне түсуін қамтамасыз ететін интервалда, бірақ екі сағатта 1 реттен сирек емес түрде жүргізіледі.
Бұл жағдайда зиянды заттың орташа тәуліктік концентрациясы орташа арифметикалық шама ретінде есептелінеді:
, (2.1)
мұндағыС1, С2, …, Сn - концентрация шамаларының жекелеген өлшемдері г/м3, мг/м3;
n – өлшеу саны.

12. Зиянды заттардың шығарындыларының және өндірістік цикл, өлшеулер барысында газдардың алмасу шығындарының күрт өзгеруімен сипатталатын технологиялық жабдықтар мен процестер үшін шығарылатын газ ағынындағы немесе вентиляциялық ауаның компоненттерінің концентрациялары өндірістік циклдың барлық сатыларында орындалады (мәселен, балқытылатын агрегаттар үшін бұл шихта топтамасын күйдіру, металды балқыту және құю, т.б. кезеңдері). Өзгерістер барлық процесс кезінде бір ғана сүзгішке (сіңіргіш ыдыс), сондай-ақ әртүрлі сүзгіштерге сынамалар алу жолымен жүзеге асырылады. Өндірістік циклдың әрбір кезеңі үшін өкілетті сынамалар алуды қамтамасыз ететін үздіксіз сынама алу уақыты 10-30 мин құрайды.
Мұнда зиянды заттың орташа тәуліктік концентрациясы орташа өлшенген шама ретінде есептеледі:
, (2.2)
мұндағы С1, C2, ...Сn, - отдельные измерения величин концентрацияның шамаларының жекелеген өлшемдері, г/м3, мг/м3;
Q1, Q2, …,Qn - концентрацияны өлшеу кезеңіндегі газдың (ауаның) көлемдік шығындары, м?/ч.

, (2..3)
мұндағы
- технологиялық жабдықтың жұмысының іс жүзіндегі режиміндегі зиянды зат салмағының секундтық мөлшері, г/с;
- технологиялық агрегаттың жұмысының іс жүзіндегі режиміндегі қалыпты жағдайға келтірілген шығарылатын газ немесе вентиляциялық ауа көлемі, м3/с.
Өндірістік шығарындылардағы зиянды заттардың секундтық мөлшері осы сияқты есептеледі.

Өлшенетін шаманың шын мәніндегі мәні белгісіз. Сондықтан, талдаулар жүргізген кезде бір шамаға бірқатар өлшеулер жүргізеді. Бұл өлшемдер бірлестігі вариациялық қатар аталынады және әрбір жеке қорытынды варианттар делінеді.
Вариациялық қатардың орташа арифметикалық шамасыөлшенетін параметрдің орташа мәнін береді, ол келесі теңдеумен анықталады
, (2.4)
мұндағы Xi ~ жекелеген өлшемдердің бір-біріне тәуелсіз қорытындылары;
n - өлшем саны.
Сонда өлшеу қателігі орташа арифметикалық шама мен нақты өлшеу қорытындысының айырмасы ретінде анықталады:
(2.5)
және абсолюттік қателік деп аталады. Алайда алынған нәтижелердің сапасын өлшеннетін шаманың орташа арифметикалық мәніне қатысты ?Хi абсолюттік қателік емес, әдетте, пайызбен сипатталатын салыстырмалы қателік деп аталады.
, (2.6.)
Барлық абсолюттік қателіктің орташа арифметикалық шамасы олардың белгілеріне тәуелсіз орташа абсолюттік қателік
деп аталады, ал оның вариациялық қатардағы орташа арифметикалық шамаға қатынасы – орташа салыстырмалы қателік аталады.

, (2.7.)
Өлшем едәуір көп болған жағдайда п , шама статистикалық шек болып табылатын G кейбір тұрақты мәнге ұмтылады. Осы шек орташа квадраттық қателік деп аталады, ал оның квадраты – өлшем нәтижелерінің дисперсиясы. S шамасын әрбір жекелеген өлшемге жатқызады. Вариациялық қатардың орташа квадраттық ауытқуы үлкен қызығушылық тудырады, оның Sx мәнін және Gх қателігіні теңдік бойынша анықтауға болады:
(2.8.)
(2.9.)
Орташа квадраттық қателік G пен орташа абсолюттік қателік ?Хср арасында сандық тәуелділік болады
G = 1,253?Хср , (2.10)

16. Өлшемдердің шектеулі мөлшерінен алынған статистикалық сипаттама жақындатылған болып табылады. Сондықтан бағалаудың мүмкін болатын қатесінің шекаралары көрсетілгенде ғана оның маңызы болады. Бұл шекараларға Х?Х және X +?Х мәндері арасындағы интервалдар жатады және олар сенім білдіретін интервалдар атанады. Өлшенетін шаманың шынайы мәні таңдалған статистикалық ықтималдылығымен Р осы сенім білдіретін интервалдың ішінде болады. Өлшемдер нәтижесі шынайы мәнінен сенім білдіретін интервал шегінен аспайтын шамаға ерекшелену ықтималдығы сенім білдіретін ықтималдылық немесе сенім коэффициенті аталады және бұл шарт төмендегідей түрде жазылады:
, (2..11 )
Жаппай өндірістік өлшемдер үшін басымырақ мәндер 68,3 және 90%-ға тең мәнін иеленді.
Сенім білдіретін интервал шекаарасын анықтау үшін таңдалған статистикалық ықтималдылық Р және өлшеу санына n тәуелділікте болатын нормаланған ауытқу t түсінігін пайдалану қажет. Ол орташа арифметикалықтан өлшемдердің ауытқуын көрсетееді және орташа квадраттық қателікке G жатқызылады, яғни.
, (2.12.)
Қалыпты (гаустық) заңда вариациялық қатардың таралуында t мәні ±3?С аралығында өзеруі мүмкін.
Сенім білдіретін ықтималдылықтың жоғарыда көрсетілген мәндері үшін сәйкесінше 1 және 1,65 болады.
Сонда, сенім білдіретін интервалдардың жоғарғы және төменгі шекараларын сәйкесінше төмендегідей жолмен анықтауға болады:
жоғары шекарасын
төменгі шекарасын , (2.13)
Практикалық өлшемдерде өлшенетін шаманың мәндерінің таралуы жетклікті түрде жоғары болғандықтан, нәтижелерін салыстыру үшін келесі жолмен анықталатын вариация коэффициентін пайдалану қажет:
, (2.14.)

Нормаланған ауытқудың t орташа арифметикалық жол берілетін қателігінің және вариация коэффициентінің ? қажет етілетін шамаларын қоя отырып осы параметрді өлшеу үшін келесі теңдікпен өлшемнің қажетті санын табуға болады
, (2.15)
Вариация коэффициетінің мәні өлшемнің бұл әдісі үшін алдын-ала және әрбір вариациялық қатар үшін максималды көп өлшем санымен анықталуы керек.
Мәселен, статистикалық көрсеткіштердің аса кең таралған мәндерінде тозаңдануды анықтау үшін өлшеудің қажетті саны 2.1 кестеде келтірілген.

Тура және жанама шамалардың жекелеген өлшемдерінің немесе осы өлшем бойынша есептелген шаманың әрбір нәтижесі жақындатылған санды құрайды және оның дәлдігі өлшеу қателігімен анықталады. Мұндай санды соңғы цифраның қатесі сәйкесінше разрядтың 10 бірлігінен аспайтындай етіп жазу керек. Бұл жағдайда өлшеу нәтижесін сипаттайтын санның барлық цифралары соңғысынан басқасы тура болады, соңғы сан күмәнді, ал күмәндіден кейінгілердің барлығы – дұрыс емес.
Өлшем нәтижесінің қорытынды жазбасын дөңгелектеу тәртібіне сәйкес дұрыс емес сандардың барлығы да алынып тасталынады. Алынған сан жақындатылған есептік формулаға кірген жағдайда, ондағы бір дұрыс емес сан қосылқы сан ретінде сақталып қалады. Мысалы, егер өлшеу нәтижесі 1,4573 болса, онда қате 0,01 болады, ал соңғы нәтиже 1,4640,01 түрінде жазылады, яғни 2 дұрыс сан және бір күмәнді сан қалдырылған. Егер де бұл аталған өлшем нәтижесі есептеуге кіретін болса, онда 1,457 саны қолданылады, мұндағы 7 саны қосалқы сан болып саналады.
Әртүрлі анықтамалықтардағы математикалық және физикалық өлшемдерде дұрыс сандар мен бір күмәнді сандар келтіріледі. Бұл жерде дөңгелектеудің максимальді қатесіне күмәнді сандардың жарты бірліктері қолданылады.

егер де бірінші лақтырылған сан бестен көп болса, онда соңғы қалған сан бірлікке көбейеді;
егер де лақтырылған сан бестен кем болса, онда соңғы қалған сан өзгермейді;
егер де лақтырылған сан беске тең болып, ал кіші разрядты келесі сандар болмаса, онда сақталған жұп сандар бірлікке көбейеді; мұндай жағдайда, егер дөңгелектенген санда қате болатын болса, онда лақтыру кезіндегі жұп сан ретіндегі бес сақталған сандар, сонымен қатар есептелген сандар бірлікке көбейеді;
егер де жалпы сандар дөңгелектенетін болса, онда лақтырылған сандар көбейткіш сандармен алмастырылады 10
, мұндағы n - лақтырылған сандар саны, мысалы, 56014 = 56.I03; ондық бөлшекті сандарды бестен кейін дөңгелектеу кезінде оларды нөлмен алмастырусыз жай ғана лақтырады. Ондық бөлшектің соңындағы нөл нақтылық деңгейімен сипатталады, мысалы, 5,48 және 5,480 сандары бір-бірінен сәйкесінше құрамындағы екі және үш дұрыс сандарының бар болуымен ерекшеленеді.

20. Кез келген жуық сандармен болған математикалық іс әрекет нәтижесі сонымен қатар жуық сандар болып саналады. Сандарды дөңгелектеу соңғы нәтиже болып саналмайтынын, сонымен қатар аралық салымдардағы сандар да екенін ескеру қажет. Осыған орай сандарды дөңгелектеу келесі кейіпте жүргізілді:
ең жоғарғы разрядта тұрған барлық қосылған сандарды қосу мен алу кезінде сандар күмәнді сандарға дейін дөңгелектенеді, одан соң ғана қосу немесе алу орындалады. Бұл нақтылықты жоғалтпай отырып қосу (алу) процесін жеңілдетуге мүмкіндік береді;
көбейту мен бөлу кезіндегі алынған нәтижесі бойынша, мәні бар сандардың мәні аз сандардың ішіндегісінен олар қанша болса сонша мәнді сандар болуы керек. Қажеттілікке қарай әрекетті орындау кезінде сандар үстінен дөңгелектеу жүргізіледі;
дәрежені шығару және түбірді шығару кезінде, олар негізінде қанша болды немесе түбір астындағы сандарда қанша болды нәтиже бойынша сонша мәні бар сандар болуы керек;
логарифмдеу кезінде мантиссе бойынша алынған жуық мәндес сандарда қанша болса, логарифмделген сандарда да сонша мәнді сандар қалдырылады.
3.Есептеу тәсілі бойынша бөлінетін зиянды қалдықтардың салмағын (массасын) анықтау

Бастапқы мәліметтер бойынша зиянды заттардың массасын анықтауға арналған, қазіргі жағдайда технологиялық қондырғыдан бөлінетін салыстырмалы көрсеткіштердің қалыптасуына және зиянды бөліктердің бөлінуіне, зиянды қалдықтардың мөлшері туралы экспериментальді және есептік мәліметтерге негізделген, технологиялық процесс кезінде бөлінетін немесе оның бөлек операцияларына, алынатын өнімнің келтірілген бірлік массасына, шығын материалдарына немесе машина, білдек, агрегаттардың жұмыс істеу уақытының бірлігіне қызмет етеді

22. Осы аталған көрсеткіштер мөлшерінің көмегімен статистикалық есеп мәліметтерін толтыру мақсатында қалдықтардың шығарылу есебін, сонымен қатар түгендеу мақсатында (тікелей өлшеуіш құралдарының мәліметтерін есептеу тәсілдері арқылы немесе материалдық процестің тепе-теңдігін есептеуді жүргізуге мүмкіндік болмаған жағдайда), сонымен қатар келешектегі өндірісті қайта құру мүмкіндігінің есебі және оның өндірістік қуатының өзгеру жағдайлары келтірілген.
Осы мақсатқа орай зиянды қалдықтарды бөлудің салыстырмалы мөлшерінің көрсеткіштері, сонымен бірге аталмыш технологиялық қондырғыға немесе өндірістік процеске ыңғайлы, яғни есептеудің әртүрлі формалары бойынша қолданылатын әртүрлі өлшеу бірліктері келтірілген,
Сондықтан төменде технологиялық қондырғылардың топ бойынша есептік тәртібі және өндіріс процестеріндегі барлық кәсіпорындардың бірдей бөліктерінің келесі есебін шығару қарастырылады. Салыстырмалы көрсеткіштер қондырғының орташаландырылған кесімді жұмыс тәртібіне арналған және айырмашылық есебіне арналып ұсынылған; нақтыланған жұмыс тәртібі және олардың топ бойынша қондырғылардың түзету коэффициентінің тұрақсыздығы ендіріледі.
Сөйтіп, қалыптасудың салыстырмалы көрсеткіш мөлшерінің және нақты технологиялық агрегатқа арналған зиянды компоненттердің бөлінуі кезінде өндірістік процестің нақтылықты технологиясы жанында бөлінудің, оның тұрақсыздығын ескеретін кесімді тәртіптегі түзету коэффициенттерін, салыстырмалы көрсеткіш түрінде қабылдау керек.
, (3.2.)
мұндағы,
- нақты процеске арналған зиянды компоненттердің бөлінуінің салыстырмалы көрсеткіштері және аталмыш кәсіпорындағы қондырғы;
- технологиялық процестің кесімі жанындағы зиянды компоненттердің бөлінуінің салыстырмалы көрсеткіші және өндірістік қондырғылардың тұрақты жұмысы;
- түзету коэффициентін, технологиялық тәртіптердің кесімділіктен ауытқуын, қондырғы мен процестің тұрақсыздығын ескеретін шығарылым.
Өндірістегі қондырғының кесімді жұмыс тәртібі кезіндегі тұрақсыз жұмысы зиянды компоненттерді бөлудің салыстырмалы көрсеткішінің мәні 2 кестеде келтірілген.

23. Балқыту агрегаттары. Қондырғының бұл түрі балқытылған металдың (кг/т) бірлік массасынан зиянды заттардың қалыпты түрде бөлінетін салыстырмалылығы және өндірістегі агрегаттардың қуаттылығы бойынша сипатталады. Сондықтан, ұзақ уақыт аралығында олардан бөлінген зиянды заттарды анықтауды жоспарлау мақсатында (ай, жыл және т.б.), олар анағұрлым тиімді болып саналады. Бірақ аз уақыт аралығында бөлінген зиянды заттарды есептеу қажеттілігі кезінде балқыту процесі кезінде бөлінудің кесімді түрдегі тұрақсыз коэффициентті ендіру (г/с, кг/с) уақыт бірлігінің салыстырмалы көрсеткішін қолдануда әлдеқайда тиімдірек.
Аталған балқыту агрегаттарына арналған бөлінудің салыстырмалы көрсеткішін пайдалана отырып, балқытылған металл бірлігіне келтірілген, әрбір негізгі массаны бөлуші зиянды зат компоненттерін келесі арасалмақ арқылы анықтауға болады:
, кг (3.3)
мұндағы,
бөлінетін зиянды затқалдықтарының массасы;
- бұл тоннаның металға қатысты бөлінген компоненттің салыстырмалы көрсеткіші, кг/т;
р - балқытылатын немесе балқытуға жоспарланған металдың көлемі;
Х – зиянды заттар компонентінің индексі (тозаң Z, көміртектің оксиді СО, азот оксиді NOx, күкірт оксиді SO2, көмірсутектер СхРх және т.б.);
n – өнімділігі бойынша біртипті және бірдей балқыту агрегаттарының саны.
Салыстырмалы көрсеткіш бойынша бөлінген зиянды заттардың есебі, келтірілген бірлік уақыты арқылы, келесі есептеу формуласының түрі болып шығады:
, кг (3.4.)
мұндағы,
бөлінген компоненттің салыстырмалы көрсеткіші Х уақыт бірлігінің зиянды заттары, г/с;
- нақты уақыт немесе аталған уақыт аралығындағы балқыту агрегаттарының жоспарланған жұмыстары;
n – түрі бойынша (3.2.)
Өндірістегі барлық балқыту агрегаттарына арналған әрбір компоненттерінен шығарылатын зиянды заттардың жиынтық массасы (салмағы) бастапқыда балқыту агрегаттарының біртипті топтары бойынша, одан соң олардың барлық түрлері үшін анықталады:
шойын балқытқышқа арналған
, (3.5.)
электрдоғалы пештерге арналған
, (3.6.)
индукциялық пештерге арналған
, (3.7.)
басқа түрдегі балқыту пештеріне арналған
, (3.8.)
өндірістегі балқыту агрегаттарының барлық түріне арналған
, (3.9.)
мұндағы,
- компоненттің жиынтық түрдегі бөлінуі Ч өндірістегі барлық балқыту агрегаттарына арналған, кг.
Бөлінуден басқа балқыту агрегаттарының жұмысы кезінде, аспирация жүйесімен апарылатын (топтастырылған бөліну), тығыз емес өндіріс қондырғысының есебінен топтаспаған бөлінулердің және өндіріс процестерінің кейбір операцияларын орындаудың өз орны бар (мысалы, құймақалып пен шөміштен және т.б. балқытылған металдың шығарылуы). Олардың, балқыту агрегаттарынан бөлінетін жалпы мөлшері заттың массасына қарағанда орташа алғанда 40% дейінгі массаны. Сонда топтастырылған және топтастырылмаған бөлінулер ( жалп.) құрайды
жалп.=1,4
, (3.10)

24. Сусымалы материалдарды өңдеуді өндіруді, яғни құю цехының бөлімшелеріне арналған (қаттау және тасымалдау бөлімшелері), тозаңның тасымалдау кезіндегі бөлінуі () салыстырмалы көрсеткіштер бойынша сонымен қатар өңделетін материалдар массасының бірлігі арқылы да анықталады. Салыстырмалы көрсеткіш бойынша есептеу, жұмыс істеп тұрған қондырғының бірлік түрінде кг/ч көрсетілген, бөліну массасын анықтау келесі 2.3. формула түрінде жүргізіледі.
Өңделетін сусымалы материалдардың салыстырмалы көрсеткішін анықтау кг/т түрінде көрсетілген қолдану жағдайы бойынша, міндетті түрде анықтауда 2 формула қолданылуы керек. Қара және түсті металдарды құюда бөлімдерді тазалауға арналған ұқсас есептеулер жүргізіледі.

Өңделетін материалдардың масса бірліне қатысты салыстырмалы көрсеткіштер жағдайында қолданылуы.
, (3.11.)
Жұмыс істеп тұрған қондырғының уақыт бірлігіне қатысты бөлінуінің салыстырмалы көрсеткіштер жағдайында қолданылуы.
Айналы ерітінді ауданына қатысты бөлінудің салыстырмалы көрсеткіштер жағдайында қолданылуы.
, кг (3.12.)
мұндағы,
- 2 қосымша кесте бойынша анықталатын бөлінудің салыстырмалы көрсеткіші;
- айналы қоспаның ауданы;
Т – қарастырылатын уақыт аралығындағы технологиялық қондырғының жоспарланған жұмысы немесе нақты уақыты;
n - технологиялық қондырғының біртипті бірлігінің саны.
Ендеше, мысалы, 3.3 формуласы бойынша шығарылымдардың жалпы есебін анықтау үшін, олардың көпшілігіне лактелген және боялған қабаттарға арналған және т.б. дәнекерлеу операцияларын жүргізу ыңғайлы болады; 3.4. формуласы бойынша – материалдарды өңдеу және кесу бөлімдеріне арналған, 3.13 формуласы бойынша – беткі қабаттарды химиялық өңдеуге және химиялық және электорхимиялық жабуларды келтіруге арналған.
Айналы ерітіндінің алаңына бөлінетін салыстырмалы көрсеткішті қолдануда, бұл көрсеткіш бойынша тек қана ертіндінің булануы арқылы бөлінуді ғана емес, сонымен қатар металдың беткі қабатындағы ерітіндімен реакцияға түсуімен, детальдардың ерітіндіге батырылуы және суырылуына байланысты ерітіндідегі, онымен қатар ерітіндідегі, сонымен қатар олардың көрші ваннаға апарылуындағы массасын да есте сақтау қажет.

, (3.14.)
мұндағы,
- ұйымдастырылмаған зиянды шығарылымдардың массасы, Барлық компоненттер шығарылымының жалпы жиынтығы
, (3.15.)
мұндағы, х1, у1 , …, n1– зиянды заттардың шығарылуындағықатты және газ тәріздес компоненттері (тозаң, көміртекті оксид, күкірт оксиді және т.б.)
Келтірілген есеп сызбасы бойынша агрегаттық жағдайдағы немесе басқа да белгілер бойынша зиянды заттардың пайда болуының мөлшерін анықталады. Сонымен, мысалы, қатты және газ тәріздес заттардың мөлшері келесі формула бойынша анықталады:
, кг (3.16.)
, (3.17.)

Өндірістің зияндылық кезеңі бойынша қалыптасқан ұсталған жалпы массадан зиянды заттардың мөлшері, әрбір ластану көздері аппараттармен жабдықталудан және газды тазарту қондырғылары мен тозаңды ұстап қалу мөлшерінің көрсеткіші бойынша олардың тиімді жұмыс істеуінен шығатындығы анықталады.
Сонымен, зиянды қалдықтарды шығарудың бір көзіне арналған, біріктірілген топтар немесе атмосфераны біртипті ластау көздерінен ұсталынған зиянды заттар (У
)келесі көрініс бойынша анықталады
, кг (4.1)
мұндағы,
- компоненттен бөлінген масса X i-ші көзден (атмосфераны ластау көздерінің топтары: кг);
, - аспирациялық және желдеткішті жүйелермен жабдықталған, атмосфераны ластау көздерінің қондырғыларымен және тозаңтұту мен газды тазалау аппараттарымен жабдықталған ( 1000 %-дық жабдықталу І деп қолданылады);
n – газды тазарту және тозаңтұту бойынша қондырғылар мен аппараттардың тиімділігі (бірлік бойынша салыстырмалы түрде).

30. Тиімділікті анықтаудағы тікелей өлшеу тәсілдері бойынша концентрация мен ағын параметрлерін өлшеу тәсілдері, тарауда айтылған, қолданылады. 3. Бұл жағдайда, зиянды заттардың газды тазартуға арналған аппаратқа кірер кездегі (қондырғыға) және одан шығарар кездегі тиімділігі анықталады (газды тазарту жолындағы ауаны сору кезінде 5% кем емес болуы керек, яғни)
, (4.2)
мұндағы, C1 және С2 – газдан тазалау кезіндегі аппараттан зиянды заттардың шығу және кіру кезіндегі концентрациясы, г/м3 (мг/м3).
Газды тазарту және тозаңтұту жүйелерінің қондырғыларына арналған, екі және одан да көп тазарту деңгейі нәтижесінің жиынтығы
болады, (4.3)

Желдеткішті ауада немесе газдан бөлінген зиянды заттардың атмосфераға шығарылған орташа өлшенген концентрациясы бойынша (
) нақты тазарту кезінде (өлшеу сәтіндегі), технологиялық қондырғыларды жүктеуде, жанар май мен пайдаланылатын материалдардың сапа көрсеткіштерінде, дайын өнімдерде, нақты нәтижесі есептеледі:
, (4.1)
мұндағы,
- концентрация i – бірінші өндірістік зиянды заттар мен улы газдардың, тиісінше қондырғының нақтылы жұмыс істеу тәртібі кезіндегі желдеткішті ауағы шығарылуы, г/м3;
- қалыпты жағдайға келтірілген, желдеткішті ауа немесе газ қалдықтарын өндірістік шығарудың нақтылы көлемі, м3/с.
Газды тазарту қондырғысының жұмыс тиімділігінің орташа мәні орташа концентрация ұқсастығы бойынша анықталады.

, кг (4.5)
Барлық компоненттер бойынша зиянды заттардың ұсталу жиынтығы (қатты, газ тәрізді, сұйық және олардың жиынтығы)
,кг (4.6.)

Аталған зиянды көздерден атмосфераға шығарылатын немесе топтық біртипті көздерден шығарылатын зиянды заттардың массасы (
) бөлінген уақыт аралығында орнатылған олардың газ тазарту қондырғысы және аппаратпен тұтылған мөлшер айырмасы ретінде анықталады.

, кг (4.8)
, кг (4.9)

, кг (4.10)

36. Өндірістік зиянды қалдықтарды азайту бойынша ғылыми тұрғыда негізделген жоспарлы шараларды қамтамасыз етуші нормативтік базаны құру үшін, олардың мақсаттылығы мен экономикалық тиімділігі, кәсіпорынның негізгі қызметі туралы мәліметтерді оның қоршаған ортаны қорғау жұмысымен біріктіру үшін оларды объективті тұрғыдағы бағалау көрсеткіштері қажет. Өнім бірлігіне шаққандағы мұндай көрсеткіштер болып зиянды заттардың үлестік шығарылуы саналады.
Ма­ши­на жа­сау кә­сі­по­рын­да­ры­ның негіз­гі тех­но­ло­ги­я­лық жаб­дық­та­ры­нан ат­мо­сфе­ра­ға шы­ға­ры­ла­тын зи­ян­ды заттар­дың жал­пы шы­ға­рындыс­ын есеп­теу әді­сте­ме­сіне 1-қо­сым­ша
Өлшеудің қажетті саны (тозаң сынамаларын алу)
1-кесте
То­заң си­патта­ма­сы
Шек­ті қа­те­лік, %
Дәл­дік ке­пі­лі, %
Ва­ри­а­ция ко­эф­фи­ци­ен­ті, %
Өл­ше­удің қа­жет­ті са­ны
Қа­лың­дис­пер­сті
10
25
10
25
10
25
10
25
68,3
68,3
90,0
90,0
68,3
68,3
90,0
90,0
25
25
25
25
30
30
30
30
7
1
17
3
9
2
24
4
Жі­ңіш­ке дис­пер­сті
10
25
10
25
10
25
10
25
68,3
68,3
90,0
90,0
68,3
68,3
90,0
90,0
50
50
50
50
60
60
60
60
25
4
68
11
36
6
97
16
Ма­ши­на жа­сау кә­сі­по­рын­да­ры­ның негіз­гі тех­но­ло­ги­я­лық жаб­дық­та­ры­нан ат­мо­сфе­ра­ға шы­ға­ры­ла­тын зи­ян­ды заттар­дың жал­пы шы­ға­рындыс­ын есеп­теу әді­сте­ме­сіне 2-қо­сым­ша
Негізгі технологиялық қондырғылардан бөлінетін зиянды заттардың үлестік көрсеткіші
Зиянды компоненттердің бөліну көрсеткіштері технологиялық негізгі түрлеріне және бөлімшелер мен цехтарға арналып, ал олардың ішіндесі технологиялық операцияларға арналып топтастырылған. Осыған орай негізгі назар аталған анағұрлым ірі цехқа (бөлімге) арналған ауа бассейнін ластау көздеріне бөлінеді. Барлық зиянды бөлінулер бойынша мәндер технологиялық процесті жүргізу тәртібінің кесімділігіне жатады.

Кәсіпорынның құю цехы өз бөлімдерінің құрамына төмендегілерді: шихталық, балқыту, қоспа дайындау, өзекті, қалыптық-құйылған, тазалаушы бөлімдерді кіргізеді. Цехтардағы өндірістік құймалар жаппай, ірі сериялы, орта сериялы, кіші сериялы және жалғыз-жарымды болуы мүмкін. Бұл цехтарда: аса майда, орта, ірі ауыр және аса ауыр құймалар өндіріледі. Олар бір реттік құмды көлемдегі түрде (шойынға және құрышқа арналған) қысым бойынша, темірқорамда және т.б. ажыратылады.
Осындай әртүрлілікке байланысты құю цехындағы өндірістік сипатқа ерекше назарды технологиялық қондырғылардағы жұмыс ерекшеліктері, зиянды компоненттердің бөліну көздері болып саналатын, оны жүктеудің және қолданудың тұрақтылығы, технологиялық процесс уақытындағы тұрақтылықтың өзгеру дәрежесін иеленеді. Бұл жағдай зиянды заттардан бөлінетін массаның белгілі бір ауытқуына жағдай жасайды және олардың салыстырмалы мәндерін анықтау барысында бұл жағдай міндетті түрде ескерілуі тиіс.
Жүктеудің тұрақсыздығы және қондырғыны пайдалануда циклдардағы есептеу коэффициенттерін пайдалануда немесе өнімділіктің есебі кезінде (автоматтандырылмаған қондырғыларға арналған), шамамен 0,7-0,8 тегіс және әркелкілік осы Әдістеменің 3-қосымшасына сәйкес 1-кесте бойынша алынған, тиісінше машина жасау зауыттарындағы құю цехтарының жобалау нормаларымен сәйкес келуі ескеріледі.

Кәсіпорын саласында шойын балқытқыштағы шойынқұюды ашу мен жабу кезінде 25т/сағ. аспайтын өнімділікке ие. Зиянды заттардың олардан бөлінуінің салыстырмалы көрсеткішінің мәні негізгі зиянды компоненттердің кесімді тәртіп бойынша коксты шойын балқытқыштағы шойынды балқыту осы Әдістеменің 3-қосымшасына сәйкес 2-3-кестелерінде көрсетілген. Кестеден шығатыны, бөлінетін зиянды компоненттер шойын балқытқыштағы өнімділіктің ұлғаюының артуымен шамамен салыстырмалы түрдегі үнемі тоннаға шаққандағы металды балқытудан бөлінетін зиянды бөлінуді ескеру керек. Көміртектің шамалы бөлінуі оларда лас бекіткішті қолданумен түсіндіріледі. Ауытқулар бойынша түзету коэффициенттері процестің нақты тәртібі және тұрақсыздығы бойынша осы Әдістеменің 3-қосымшасына сәйкес 4 және 5 кестелерде берілген.
1 т шойынды шойын балқытқыштың шөмішінен шығару процесі кезінде цехтағы атмосфераға шамамен 125-130 г көміртек оксиді, 18-22 г графитті тозаң бөлінеді, оларды шам ойығы арқылы немесе жалпы үйреншікті желдеткіш жүйесі арқылы жою жүргізіледі.
Машина жасау кәсіпорындарындағы құрыш пен шойынды балқытудың электрдоғалы пештердің сыйымдылығы 100 т аспайды. Технологиялық процесс кезіндегі олардан бөлінетін зиянды заттар балқытылатын қорытпаның маркасына тікелей қатысты болады, оттегімен жел беру және басқа да факторлардың қатарында, оның ішінде құрамы мен бөлінетін компоненттердің мөлшерін жоспарлаудың әртүрлі кезеңінде өзгереді. Осы Әдістеменің 3-қосымшасына сәйкес 6-кестеде шойын мен құрышты балқыту кезіндегі бөлінетін зиянды заттардың және олардың әртүрлі сәттердегі, яғни алып жүру кезіндегі балқыту процесі бойынша олардың мөлшеріне әсер ету көрсеткіші келтірілген. Тікелей пештерден сорылатын металды құю кезінде, цехтағы ауаға 40% дейін зиянды заттар бөлінеді.
Осы Әдістеменің 3-қосымшасына сәйкес 7-8 кестелер бойынша балқыту технологиясы процесінің өзгеруі кезіндегі тозаңда және газдың бөлінуінде олардың нақтылы (осы Әдістеменің 3-қосымшасына сәйкес 6-кесте) және тұрақсыздығы кезіндегі масса ауытқуының түзету коэффициенті берілген.
Болат балқытуға арналған индукционды тигель қазандықтары (көтеріңкі тазалық) және шойын (өндірістік тазалық) біршама аз шаң-газ бөледі деп сипатталады. Олардың сипаттамасы осы Әдістеменің 3-қосымшасына сәйкес 9-10 кестеде көрсетілген. Шаң мен газ бөлінуінің серпінділігі жөндеу коэффициенттерін тұрақсыз процесстер уақыты кем зерттелген . Осы Әдістеменің 3-қосымшасына сәйкес 11-кестеде номинальды саналатын технологиялық режимнен ауытқу процессі кезінде шаң мен газ бөліну мәндеріне корректив енгізетін түзету коэффициентері келтірліген (осы Әдістеменің 3-қосымшасына сәйкес 10-кесте). Шойынды қалыпқа құярда атмосфераға көміртек оксиді бөлінеді , оның көлемі құйманың салмағына байланыста болады, олардың мәні осы Әдістеменің 3-қосымшасына сәйкес 12-кестеде келтірілген.

Машина жасау зауыттарында түсті металдар мен қорытпаларды балқыту негізінде оларды негізінен индукциялық тигельді және арналы пештерде, электрдоғалы және қарсыласу пештерінде жүзеге асырылады. Әдеттегідей, олардың өнімділігі шамамен 0,15-2,0 т/сағ болады. Металл құймасын түсті металдар сынығынан алуды жүзеге асыру процесіне арналған, сонымен қатар әртүрлі сипаттағы қорытпаларды дайындау Сондықтан балқыту процесі барысында олардан газдардың бөлінуі кезінде көптеген әртүрлі компоненттер қатысады.
Металдар мен олардың қорытпаларын айналдырудан бөлек, күкірт оксиді және азот, фторлы сутегі, аммиак, хлор ионы, графитті тозаң, фторлы кальций, хлорлы барий және басқалары кездеседі. Аталған бөлінетін заттар құрамының мөлшері әлі де толық зерттелмеген, осыған орай металды балқыту технологиясы, қондырғының типтік мөлшеріне байланысты салыстырмалы көрсеткіштерді анықтауға арналған мәліметтер әлі жоқ. Сонымен бірге, тозаңның, азот оксидінің және күкірттің, сутегі оксидін құрыш қорытатын пештердегі (электрдоғалы және индукциялық) кесімді бөлінулермен салыстыру негізгі компоненттердің мөлшерлік сипаттамасы. Жақындатылған есептеулерге арналған келесі зиянды заттардың бөліну сипаттамаларын осы Әдістеменің 3-қосымшасына сәйкес 14-кестеде келтірілген есептеулер бойынша қабылдауға болады.

Құю өндірісінде шихталық және қалыптық материалдарға дайындық процесі кезінде материалдардың үлкен тізбесі қолданылады. Оларды өңдеу мен қолдану зиянды заттардың, әсіресе тозаңның пайда болуына алып келеді.

6. Құмды-сазды қалыптық және өзектік қоспаларды дайындау кезінде осы аталған материалдарды қайта өңдеу процесі кезіндегі тозаңдардан бөлінетін массасы осы Әдістеменің 3-қосымшасына сәйкес 15-кестеде келтірілген. Бұл жерде қосымша зиянды заттардың бөлінуі өзектер мен қалыптарды кептіруде сұйық және қатты отындарды пайдалану кезінде болуы мүмкін. Олардың мөлшері кептіру процесі кезіндегі отын шығынын ескере отырып, анықталады. (осы Әдістеменің 3-қосымшасына сәйкес 16-кесте).
Шойынды және құрышты құюға арналған қалыптық қоспалар құрамына қосымша ретінде сульфиттік-спирттік барда (массасы бойынша 3% дейін) немесе байланыстырушы СБ (массасы бойынша 5% дейін) қосылады. Осыған орай қоршаған ортаға хош иісті көміртегінің сағатына 40-50 г/т қоспаның бөлінуі жүзеге асады.
Қазіргі уақытта құмды-сазды қалыптың құрамына олифа майын ендірмейді, оның орнына Уайт-спиритті және басқа да заттарды, оларды майдаланған көмірге, сұйық шыныға, улы натра ерітіндісіне, ағаш үгіндісіне алмастырып қолданады.
Қалыптық және өзекті қоспалардың әртүрлі жаңа құрамдары салқын күйдегі (ХГС) синтетикалық қарамайды жиі қолдана бастады. Аталған қоспалармен жұмыс істеу кезінде әртүрлі зиянды компоненттер, яғни аталған құрамның мөлшері әлі күнге дейін толық зерттелмеген.
Құю процесінің балқыту модельдері, қысым бойынша, қабатты, металды қалыптағы (кокильді) түрлері көбірек заманауи және жоғары өнімді болып келеді. Олар кәсіпорындарда күннен күнге кеңінен қолданылып келеді. Бірақ та, қоршаған ортаға шығарылатын зиянды заттар туралы көзқарастар бойынша, олар әлі де болса толықтай зерттеліп болмаған, бұл атмосфераға шығарылатын зиянды заттар бойынша сипатталатын, салыстырмалы мөлшер туралы толыққанды мәліметті әлі бере алмайды. Мұндай ұқсас жағдайлар сұйық құйылмалы қоспалар мен қатты салқын қоспалар, яғни оларды өндіру кезінде олардың құрамындағы бөліктерде – хромды ангидрид, фенол, формальдегид,фурфурол, метанол, цианидтер, ерітінділердің булары және т.б. зиянды заттардың біршама бөлігінің бөлінуі, өндірісте болып тұрады.

7. Құмды-сазды түрдегі құймалардан бөліп алу және оларды қалыптық пайдаланылған қоспалардан босату шығып кеткен қондырғылардың көмегімен жүргізіледі және сонымен қатар тозаң, газ және бу түріндегі зиянды компоненттердің бөлінуімен болады. Жалпы алғанда 1 т құйылмалы металда 12 мың.м3/с зиянды ауа, құрамында 30 кг дейін тозаң, шірінді жер және окалиндер сорылып алынады. Осы Әдістеменің 3-қосымшасына сәйкес 17- кестеде торлы тозаң бөлінуінің көбірек жиі кездесетін түрінің орташа мәні келтірілген. Құймалардағы негізгі зиянды қоспалардан тазарту кезінде технологиялық қондырғылардан ауаны аспирильдеу, тозаң болып саналады. Осы Әдістеменің 3-қосымшасына сәйкес 17-кестеде қондырғыларға арналған негізгі жұмыс түрлерін істеу кезінде әртүрлі тәсілдермен бұйымдарды тазартудың салыстырмалы жағдайының бөлінуі берілген.
Нәтижесінде түсті металдарды құю процесі кезінде бөлінетін зиянды заттардың бөлінуінің салыстырмалылығын тікелей өлшеудің мәні бойынша нәтижелердің толық болмауынан, оларды құрышты құюға арналған мәліметтер бойынша сәйкесінше қабылдауға болады.
Осы Әдістеменің 3-қосымшасына сәйкес 17 - 25 кестелерде осы өндірістердің кейбір бөлімдеріндегі зиянды заттардың бөлінуінің мөлшері мен құрамы туралы қолда бар мәліметтер келтіріледі.

Темірсыққышты және қыздыру цехтарының негізгі қондырғыларына: газбен және мазутпен жұмыс істейтін қыздыру пештері, электрқыздыру пештері мен ванналар, жиюшы бактар, шөмішті және таңбалағыш машиналар жатады, бұл қондырғылар өзінің құрылымдық жұмыстарын орындау барысында және жылуды алу түрлері бойынша әр алуан болып келеді. Бүгінгі күні машинажасау құрылысы саласындағы кәсіпорындарда әртүрлі электр пештерін қолдану анағұрлым жиі қолданылады, сонымен қатар мазутты және газ пештері де жиірек кездеседі. Өз жұмыстарын орындау кезінде олар тозаң, көміртекті оксидті, күкірт оксидін, азотты, цианисті және хлорлы сутекті, аммиакті, май буларын және т.б. бөлуі мүмкін. Осы цехтардағы қондырғылардан зиянды заттардың бөлінуінің құбылысы толыққанды зерттелмегенін ескеру қажет және толықтай нақтылықтың жоқ екенін айғақтайды.
Қыздыру пештеріндегі жағу құрылғысында газ бен мазутты жағу кезінде көміртекті тотығудың, күкірт пен азоттың бөлінуі жүреді. Улы газдарда сонымен қатар тозаң мен мазут күлінің есебінен күйе, арзан отын мен металл шіріндісінің ластығы, сонымен қатар оның улы иісінің болуы мүмкін. Газ отынын жағуды дұрыс ұйымдастыру кезінде көміртек оксиді мен азоттың бөлінуінің шығарылуда бар болуы ең аз мөлшерде болуы керек.
Бірақ та жағуға арналған өнімдер цехқа тікелей бөлінеді және шам ойықтары арқылы атмосфераға тарайды: одан басқа жағуға арналған өнімдер лас металдарды түсіру кезінде және пештен қыздырылған бұйымдарды темір-сыққыш қондырғысына жеткізгенге дейінгі аралықта жұмыс бөлмесіне таралатынын ескеру қажет. Электрлі қыздыру пештерінің зиянды заттарды бөлетіндігі туралы мәліметтер жоқ. Зиянды заттардың бөлінуінің жинақтық массасы шамамен алғанда металдан бөлінетін зиянды иістің есебіне тең деп қабылданады.
Қыздыру цехтарындағы ең негізгі жаппай ластауды, жылыту пештерінде жағуға арналған отын өнімдерінен басқа, май булары, балқытпа буларының тұзы және сілтілер мен басқа да заттар саналады.
Зиянды заттар бөлінуінің мөлшерлік сипаттамасы бойынша қыздыру цехтарының саладағы көздерінің көбірек таралғандығы туралы осы Әдістеменің 3-қосымшасына сәйкес 24-кестеде келтірілген.
Кейбір өлшемдердің нәтижелері бойынша мазут пен газды жағу кезіндегі азот тотығының шамалы концентрациясы өндірістік пештерде шамамен 0,14-1,4 г/м3 жағу өнімін немесе 10-20 г/кг мазутты жағу кезіндегі отынды және 0,04-0,045 г/м3 жағу өнімдерін немесе 0,5-0,6 г/кг табиғи газды жағу кезіндегі отынды құрайды.
Қондырғыдағы аспирильденген бұйымдарды тазалау, желдеткішті ауа материалдарды өңдеуга арналған ұқсас қондырғылардың мәліметтерімен сәйкес келеді.

Материалдарды механикалық өңдеу процесінің басты ерекшелігі болып, аспирильденген технологиялық қондырғылардан лас ауаға негізінен қатты бөліктердің таралуының (полимерлі материалдарды сығымдаудан бөлек) бар болуы саналады. Бірақ та бұл жерде зиянды заттардың бөлінуінің салыстырмалы көрсеткішін ұсыну өңделетін металл массасының бірлігіне қатысты материалды өңдеу процесі кезіндегі ерекшелігіне байланысты мүмкін болмайды. Тозаңның массасы ретінде аталған көрсеткіштерді (немесе басқа зиянды заттарды), уақыт бірлігін қондырғы бірлігіне бөлінгендігін орнату анағұрлы шынайы көрініс береді.
Сонда жалпы зиянды бөлінулерді, білдек паркінің нормалы-сағаттық жұмысынан шығатынын, ал олардың атмосфераға таралуын – газтұту қондырғысының тиімділігін есепке ала отырып есептеу қиын болмайды. Осы Әдістеменің 3-қосымшасына сәйкес 25-27 кестеде негізгі технологиялық қондырғыларда металдарды механикалық өңдеуге арналған уақыт бірлігінің қондырғы бірлігіне қатыстылығы бойынша зиянды заттардың бөлінуінің салыстырмалы көрсеткіштері келтірілген.

Дәнекерлеу, балқыту және металдарды кесу кезінде пайда болған зиянды заттардың мөлшерін, дәнекерлеу материалдарына жұмсалған шығынға жатыстыру әлдеқайда ыңғайлы, өйткені негізінен өз массасына қарағанда бұл процестер уақыт бойынша тұрақсыз келеді. Есептеудің негізінде зерттеу бойынша зиянды заттарды бөлу кезінде алынған оның құрамы және осы алынған құрамның негізінде анықталған зиянды заттардың пайда болуының салыстырмалы көрсеткіштері экспериментальді мәліметтерге тиісті болуы керек.
Технологиялық процестерде жиі кездесетін және дәнекерлеу материалдарында қолданылатын осы салыстырмалы көрсеткіштердің мөлшерлік сипаттамасы осы Әдістеменің 3-қосымшасына сәйкес 28- 29 кестеде келтірілген.
Бірақ та металдарды кесу процесі кезіндегі салыстырмалы көрсеткіштер метр бойы кесу ұзындығы кезінде олар граммен белгіленеді және кесілетін металл қалыңдығы бойынша әртүрлі мәнге ие болады. Бұл көрсеткіш тәжірибе жүзінде қолдануға тиімсіз келеді. Оның сағатына граммен белгіленетін түрөзгерткіштік формасын қолдану ыңғайлы келеді. Металдарды кесу кезіндегі зиянды заттардың бөлінуінің салыстырмалы көрсеткіші осы Әдістеменің 3-қосымшасына сәйкес 30-кестеде берілген.
Сонымен бірге кестедегі келтірілген мәліметтер болжалды сипаттағы негізде болатындығын, сондықтан орташаландырылған эксперименттік және зиянды зат бөлінулерінің салыстырмалы есептік мәні, сонымен қатар негізгі қондырғының технологиялық жұмыс тәртібі күшінің әртүрлілігін естен шығармау қажет. Кейбір компоненттерден бөлінетін құрамның (1 м кесу бойынша г шаққанда) бірнеше металды кесу кезінде келесі эмпириялық формула бойынша жақындатып есптеп шығаруға болады:
алюминий қорытпаларын плазмалық кесу кезіндегі алюминий оксиді
, (4.1)
титан қорытпаларын газбен кесу кезіндегі титан оксидтері
, (4.2.)
қосындыланған болатты газбен кесу кезіндегі темір оксиді
, (4.3.)
қосындыланған болатты газбен кесу кезіндегі марганець
, (4.4.)
жоғары қосындыланған болатты кесу кезіндегі хром оксиді
, (4.5.)
мұндағы, S – металл табағының қалыңдығы, мм;
Мn, Cr – құрыштағы марганец пен хромның пайыздық мөлшері.
Аэрационды шам жарығымен дәнекерлеу аэрозолінің топтастырылмаған зиянды қалдықтары бойынша шығындалатын электродтарды қоса есептегенде 18-22 г. 1 кг құрайды.

Бұйым бетіне қорғаныштық және декоративтік жабындар жағу үшін қабыршақ тәріздес негізден құралған (минералдық және органикалық пигменттер, қабыршақ түзушілер мен толтырғыштар) әртүрлі нығыздаулар, төсемдер, бояулар, эмальдар мен лактар және еріткіштер немесе сұйылтқыштар (көпшілігінде ароматты қатардың оңай ұшатын көмірсутектері, эфирлер және т.б.) пайдаланылады. Бұйымның бетінде жабын қалыптасу процесі әдетте лак-бояу материалын жағудан және оны кептіруден тұрады. Бұл кезде бояу аэрозолдары мен органикалық еріткіштердің булары бөлінеді. Осы бөлінділердің шамасына бірқатар факторлар әсер етеді: бояу технологиясы, қолданылатын жабдықтың өнімділігі, лак-бояу материалының құрамы және т.б.
Бұйымда лак-бояу жабынының әртүрлі түзілу әдістерінде зиянды компоненттердің бөлінуін есептеу үшін бастапқы мәлімет ретінде бояу материалының іс жүзіндегі және жоспардағы шығыны, ондағы еріткіштің құрамдық үлесі, бояу және кептіру процестерінде одан бөлінетін лак-бояу материалдарының компоненттері қабылданады. Бөлінетін зиянды компоненттердің жалпы салмағын өлшеу тәртібі төмендегідей.
Алдымен бұйым бетіне лак-бояу материалын жағу кезінде бөлінетін зиянды заттардың массасы анықталады:
Бояу аэрозолі түріндегі зиянды компоненттердің массасы, кг
, (5.1)
мұндағы Рк - жабындау үшін пайдаланылатын бояу массасы, кг;
Sа – аэрозоль түрінде жоғалған бояу үлесі, % еріткіш буы түріндегі зиянды компонеттер массасы, кг
, (5.2)
мұндағы Рк - жабындау үшін пайдаланылатын бояу массасы, кг;
fр – лак-бояу материалынағы ұшпалы бөлік (еріткіш) үлесі, %;
-жабындау кезінде бөлінетін еріткіш үлесі, %.
Боялған бұйымдарды кептіру процесінде бөлінетін зиянды компоненттер массасы жабын қалыптасу процесінде лак- бояу материалының (еріткіш) жеңіл ұшатын бөлігі толығымен дерлік бу тәріздес күйге ауысу шартына сәйкес анықталады.
, (5.3)
мұндағы Рк және fр - (5.2) формуласына сәйкес келетін белгілеулер;
- жабынды кептіру кезінде бөлінетін еріткіш үлесі, %.
Жергілікті сорғыштарға түсетін булардың массасын анықтау қажет болған жағдайда олардың белгілі бір бөлігі, шамамен 2-3% (төлқұжаттық режимде жұмыс істейтін сорғыш жүйесінде) тасымалдаушы құбырлардың бекітілмеген жерлері мен тесіктер өндірістіке қосылатыны және фонар тесіктері немесе жалпы ауа алмасу вентиляциясы арқылы шығарылатынын ескеру қажет. осы Әдістеменің 3-қосымшасына сәйкес 31-кестеде әртүрлі әдәстермен лак-бояу материалдарын жағы, кептіру процесінде түзілетін бояу аэрозольдері мен еріткіш буларының мөлшері жөнінде есептерде пайдалуны тиіс мәліметтер келтірілген. Белгілі бір бояу құралына шаққанда төлқұжаттық немесе эксплуатациялық мәндер қабылданады.
Осы Әдістеменің 3-қосымшасына сәйкес 31- кестенің мәліметтеріне сүйене отырып боялған бұйымдарды кептіру кезінде кептіру басталғаннан қатты қабат түзілгенге дейінгі кезеңдегі бөлінетін еріткіш буларының үлесін анықтау қиын емес. Белгілі бір лак-бояу материалы үшін кептіру уақытын ескере отырып уақыт бірлігінде будың орташа бөлінуін анықтауға болады. Осы сияқты уақыт бірлігінде бояу аэрозолінің орташа бөлінуін бояу бүрку құралының өнімділігі туралы төлқұжаттық және эксплуатациялық мәліметтер бойынша бекітуге болады.

Электрохимиялық қаптау учаскелеріндегі өндірістік процестер қолданылатын реагенттердің әртүрлілігімен ғана емес, сонымен қатар технологиясымен де ерекшеленеді. Бұл әртүрлі концентрацияларда және агрегаттық күйде зиянды бөлінділер түзілуін туындатады.
Бұйым бетіне электрохимиялық қаптама жабуды қамтамасыз ететін барлық өндірісті негізгі 3 топқа бөлуге болады: бұйым бетін ерітінділерде механикалық әзірлеу (таптау, майсыздандыру, шаю) және галваникалық, химиялық қаптамалар жағу. Белгілі бір технологиялық жабдықтармен жабдықталған осы өңдеу тобының әрқайсысы жергілікті сорғыштармен аспирацияланған лас ауа көлеміне, сондай-ақ оның құрамындағы зиянды компоненттердің агрегаттық күйіне сәйкес келеді.

Бөлшектердің бетінен қисық жерлерін, сызықтарды кетіру, сондай-ақ жылтыр бетті алу үшін қисықтарын түзеп, азайту тегістеу, жылтырату, вибрациялық өңдеу және т.б. арқылы орындалады. Бұл процестердің барлығы қалай болса да тозаң бөлшектерінің түзіліп, жергілікті сорғыштар арқылы желдету жүйелеріне түсуімен байланысты.
Жобалау нормаларына сәйкес механикалық тазалау қондырғыларының желдету жүйелерінен ауа шығару кезінде ағыс жылдамдығы 18-20 м/с болуы керек және камераның ішкі 1 м3 көлеміне 300-350 м3/ч шығынмен қамтамасыз етіледі. Тегістеу жылтырату бөлімдері үшін аспирациялық ауаның көлемдік шығыны тегістеу шеңберінің диаметріне байланысты болады және сағатына орта есеппен 2 м2 ауаны, жаңа шеңбердің 1 мм диаметрін, ауа өткізгіштегі ауаның қозғалыс жылдамдығы 16-20 м/с құрайды.
Жұмыс істеп тұрған жабдықтан бөлінетін зиянды заттардың үлестік шығарындылары соған ұқсас жабдықтан, материалдарды механикалық өңдеуден бөлінетін шығарындылардың ең кішкентай мәніне сәйкес келеді..

Бұйым беттерін химиялық дайындау оларды майсыздандыру, таптау, химиялық және электрохимиялық жылтырату және белсендендіруге негізделеді. Осы мақсатта органикалық еріткіштер, сілтілік, сулы, қышқылдық және эмульсиялық жуғыш ерітінділер пайдаланылады. уайт-спирит, бензин және басқа да көмірсутектер, сондай-ақ трихлорэтилен, тетрахлор-этилен, фреон-113 және басқа да хлорланған көмірсутектер қолданылады. Өңдеу ерітінділері құрамына қаныққан сілтілер, кальцийленген сода, фосфаттар мен синтамидз-5, синтзнола ДС-Ю, сульфонола НП-3 және басқа да типті бетүсті белсенді заттар, күкірт, тұз, азот және фосфор қышқылдары мен олардың құрамына кіретін басқа да заттар жатады.
Бұйымдардың бетін өңдеу ернеулік сорғыштармен немесе олардың үстінде біркелкі орналасқан сорғыш панельдермен жабдықталған арнайы ванналарда жүргізіледі.
Осы Әдістеменің 3-қосымшасына сәйкес 32-кестеде зиянды заттарды бөлінуінің негізгі технологиялық процестері, оларға қолданылатын сорғыштар арқылы аспирацияланатын ауа көлемдері, сондай-ақ сипаттамасы мен олардағы зиянды заттардың шамамен алынған мөлшері келтірілген.

Металл бұйымдарының бетін жабындау (бояу, сырлау) процестері электрохимиялық және химиялық реакциялармен байланысты (металдардың электролиттік тұнуы, оксидтеу, фосфаттау және т.б.). Мәселен, мырыш, мыс, никель, хром, қалайы, кадмий және басқа да металдарды электролиттік тұндыру арқылы алынған жабын машинажасауда аса кең таралған. Жабындауға электролиттер мен ерітінділер ретінде қаныққан және сұйытылған күкірт, тұз, азот, фосфор, синиль, хром және оның тұздары, никель сульфаттары мен хлоридтері және басқа да қышқылдары алынады. Жабындау әдісінің әртүрлілігі, пайдаланылатын химиялық заттар мен қосындылардың таза күйінде және әртүрлі температурада қоспалар құрамында қолданылуы агрегаттық түрде ерекшеленеді және бөлінетін компоненттердің құрамын негіздейді. Бұндай бөлінділердің түзілу қарқындылығы біркелкі емес, бірқатар операциялар, мәселен, 50ҮС-тан төмен температурада күкіртқышқылды ерітінділерде мыстау, қалайылау, мырыштау және кадмийлеу кезінде зиянды бөлінділер түзілмейді.
Осы Әдістеменің 3-қосымшасына сәйкес 33-кестеде металл бұйымдарын жабындаудың бірқатар технологиялық процестерінен бөлінетін зиянды заттардың үлестік шығарындылары келтірілген.

16. Пластмассадан бөлшектер дайындау учаскелері.
Соңғы жылдары машина құрылысы өнімдерін шығаратын көптеген кәсіпорындар үшін өз цехтарында термо және реактопласттардан бірқатар бұйымдар шығару тән. Оларды өңдеу атмосфераға тозаңдар мен кейбір органикалық заттар бөлуімен байланысты. Осы Әдістеменің 3-қосымшасына сәйкес 34-кестеде пластмассаларды өңдеудің әртүрлі түрлерінде осы құрауыштарының түзілу қарқындылығының мәндері келтірілген.
Ма­ши­на жа­сау кә­сі­по­рын­да­ры­ның негіз­гі тех­но­ло­ги­я­лық жаб­дық­та­ры­нан ат­мо­сфе­ра­ға шы­ға­ры­ла­тын зи­ян­ды заттар­дың жал­пы шы­ға­рындыс­ын есеп­теу әді­сте­ме­сіне 3-қо­сым­ша
Технологиялық процестердің сипаттамалары мен коэффициенттердің анықтамалық кестелері
1-кесте
Қон­дыр­ғы
Әр­кел­кі­лі­лік ко­эф­фи­ци­ен­ті
Ірі­се­ри­я­лы және жап­пай
Ұсақ­се­ри­я­лы және ор­та­се­ри­я­лы
Бір­лі-жа­рым­ды және кі­ші­се­ри­я­лы
Бал­қы­ты­л­ған
1,1-1,2
1,2-1,3
1,2-1,4
Қа­лып­тық-құй­ы­л­ған
1,0
1,0
1,0
Қо­с­па­да­яр­лау
1,1-1,2
1,2-1,3
1,2-1,4
Өзек­ті
1,05-1,10
1,1-1,2
1,2-1,3
Фор­ма мен өзек­ті кеп­ті­ру­ге ар­нал­ған
-
1,1-1,2
1,2-1,3
Та­зарт­қы
1,1-1,2
1,1-1,2
1,2-1,3
Қы­зды­ру
1,05-1,10
1,1-1,2
1,2-1,3
Жер астын­да­ғы
1,05-1,10
1,1-1,2
1,0
2-кесте
Ашық вагранкаларда шойынды балқыту кезіндегі тозаң және газ бөліну
ва­гран­ка өнім­ді­лі­гі, т/сағ
бал­қы­ту ке­зін­де тү­зі­ле­тін га­з­дар­дың есеп­тік ор­та­ша кө­ле­мі
Бө­лі­не­тін заттар­дың ор­та­ша сал­ма­ғы
то­заң
Кө­мір­тек­тің мо­но ок­си­ді
Кү­кірт ди­ок­си­ді
азот ок­сид­те­рі
кө­мір­су­тек­тер
м?/сек
мың м?/т
г/с
кг/т
г/с
кг/т
г/с
кг/т
г/с
кг/т
г/с
кг/т
0,51
1,22
8,30
20,03
87,5
210
0,29
0,70
0,017
0,041
0,071
0,17
0,64
1,15
11,11
19,98
115,5
208
0,38
0,69
0,022
0,040
0,089
0,16
0,76
1,09
13,82
19,93
145,1
209
0,47
0,68
0,029
0,042
0,111
0,16
0,89
1,07
16,73
20,04
170,8
205
0,56
0,67
0,032
0,039
0,125
0,15
1,14
1,03
22,21
19,98
222,2
200
0,74
0,67
0,039
0,035
0,167
0,15
1,44
1,04
27,84
20,02
269,4
194
0,93
0,67
0,057
0,041
0,222
0,16
1,79
1,07
32,53
19,52
330,0
198
1,15
0,69
0,061
0,037
0,267
0,16
2,15
1,10
36,95
18,98
381,1
196
1,28
0,66
0,074
0,038
0,330
0,17
3,00
1,08
52,84
19,01
515,7
186
1,78
0,64
0,097
0,035
0,417
0,15
3,40
1,02
62,41
18,73
626,7
188
2,07
0,62
0,133
0,040
0,500
0,15
4,30
1,03
73,33
17,59
770,8
185
2,42
0,58
0,179
0,043
0,542
0,13
5,69
1,02
102,82
18,50
1016,7
183
3,33
0,60
0,194
0,035
0,778
0,14
7,32
1,05
131,91
18,99
1250,0
180
4,37
0,63
0,264
0,038
0,903
0,13
Номиналдық режим: кокс шығыны металл құймасы салмағының 11 пайызын құрайды; кокс горелкасына ауа жіберу – 110 м?/м?. Кокстағы күкірттің мөлшері 1,1%; бүрку салқын, скраптың майлармен ластануы минималды (СО қосымша өртеусіз және бояғыштарсыз)
3-кесте
Номиналдық режимде жабық кокстық вагранкаларда шойынды балқыту кезіндегі тозаң және газ бөліну (орташа мәндері)
ва­гран­ка өнім­ді­лі­гі, т/сағ
Қа­лып­ты жағ­дай­ға кел­ті­рі­л­ген тү­зі­ле­тін га­з­дар­дың кө­лем­дік шы­ғы­ны
Бө­лі­не­тін заттар­дың ор­та­ша сал­ма­ғы
то­заң
Кө­мір­тек­тің мо­но ок­си­ді
Кү­кірт ди­ок­си­ді
азот ок­сид­те­рі
кө­мір­су­тек­тер
м?/сек
мың м?/т
г/с
кг/т
г/с
кг/т
г/с
кг/т
г/с
кг/т
г/с
кг/т
5
1,16
0,87
15,95
11,5
224,0
161
1,59
1,15
0,05
0,034
0,18
0,13
7
1,73
0,89
21,40
11,0
310,0
159
2,20
1,13
0,07
0,033
0,25
0,13
10
2,44
0,88
27,80
10,0
428,0
154
3,07
1,11
0,09
0,032
0,39
0,14
4-кесте
Өндіріс технологиясының тұрақты қарқынының номиналды мәнінен ауытқуына байланысты ашық және жабық типті вагранкаларда тозаң және газ бөлінудің өзгерістеріне түзету коэффициенттері (2,3)
Көміртек оксиді бөлінділерінің өзгеруі: