Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 9 қаңтардағы Экологиялық кодексінің 17-бабының 29) тармақшасына сәйкес БҰЙЫРАМЫН:

«КЕЛІСІЛДІ»
Қазақстан Республикасы
Ауыл шаруашылық министрі
___________ А. Мамытбеков
31 желтоқсан 2014 жыл
«КЕЛІСІЛДІ»
Қазақстан Республикасы
Инвестициялар және даму министрі
____________ Ә. Исекешев
23 желтоқсан 2014 жыл
«КЕЛІСІЛДІ»
Қазақстан Республикасы
Ұлттық экономика министрі
_________________ Е.Досаев
18 желтоқсан 2014 жыл

Қазақстан Республикасы
Энергетика министрінің
2014 жылғы 28 қарашадағы №155
бұйрығымен бекітілді
Ең озық қолжетімді технологиялар тізбесі

№
Са­ла
Сар­қын­ды су­лар­дың тү­рі
Ең озық қол­же­тім­ді тех­но­ло­гия *
1-ке­зең
2-ке­зең
3-ке­зең
1
2
3
4
5
6
1. Су­ар­ма­лы жер ша­ру­а­шы­лы­ғы
1)
Кол­лек­тор­лық-дре­на­ж­дық су­лар­ды (КДС) та­зар­ту
Ағын­дар­дың бө­лі­гін су­лан­ды­ру үшін қай­та­ла­ма пай­да­ла­ну мақ­са­тын­да КДС-ны то­ған­дар­да, ыдыс­тар­да, жи­нақ­та­ғы­штар­да тұн­ды­ру
Бі­рін­ші ке­зең бой­ын­ша то­ған­дар­да, жи­нақ­та­ғы­штар­да тұн­дыр­ған соң одан әрі түй­ір­шік­ті сүз­гі­лер­де сү­зу­мен ко­а­гу­лянт­тар, фло­ку­лянт­тар қо­су­мен ауа­ға қа­нық­ты­ру
Екін­ші ке­зең­ге қо­сым­ша: жо­ға­ры су­лы өсім­дік­тер бар био­пла­то­лар­да со­ңы­на дей­ін та­зар­ту неме­се электр диа­лиз неме­се ке­рі ос­мос әді­сі­мен со­ңы­на дей­ін та­зар­ту
2. Ком­му­нал­дық сар­қын­ды су­лар­ды та­зар­ту
1)
Қа­ла­лық аэра­ция стан­ци­я­ла­ры­нан ша­ру­а­шы­лық­тұр­мыстық және өн­ді­рі­стік сар­қын­ды су­лар­дың қо­спа­сы
Құ­ра­мын­да азот бар қо­сы­лы­стар­дың шо­ғыр­ла­нуын тө­мен­де­ту үшін ит­ри­фи­ка­ци­я­ла­у­мен-де­нит­ри­фи­ка­ци­я­ла­у­мен аэро­тен­ка­лар­да ме­ха­ни­ка­лық және био­ло­ги­я­лық та­зар­ту
Бі­рін­ші ке­зең­ге қо­сым­ша: түй­ір­шік­ті сүз­гі­лер­де сү­зу; ауа­ға қа­нық­ты­ры­ла­тын био­то­ған­дар­да өң­деу; де­сорб­ция гра­дир­ня­ла­рын­да ам­ми­ак­ты фло­та­ци­я­лау, ко­а­гу­ля­ци­я­лау, үр­леу
Екін­ші ке­зең­ге қо­сым­ша:
1) кли­ноп­ти­ло­лит­пен ион ауы­стыр­ғыш ко­лон­на­лар­да сү­зу және өң­деу;
2) кө­мір сүз­гі­сін­де ад­сорб­ци­я­лау
2)
Кә­р­із­дің және ағын­дар­ды Та­зар­ту­дың ор­та­лық­тан­ды­ры­л­ған жүй­е­ле­рі­нің жоқ ке­зін­де ауыл­ды ел­ді ме­кен­дер­дің және қа­ла тип­тес кент­тер­дің та­зар­тыл­ма­ған ағын­да­рын ор­на­ла­сты­ру
Ша­ру­а­шы­лық-тұр­мыстық ағын­дар; 100 тек­ше м кем тәу­лік­тік кө­лем­мен та­мақ, сүт, қай­та өң­деу өнер­к­ә­сі­бі кә­сі­по­рын­да­ры­ның сар­қын­ды су­ла­ры
Та­зар­тыл­ма­ған ағын­дар­ды ас­се­ни­за­ци­я­лау және сү­зу алаң­да­ры мен сар­қын­ды су­лар­ды жи­нақ­та­ғы­штар­ға тө­гу
Кә­різ бен та­зар­ту­дың ор­та­лық­тан­ды­ры­л­ған жүй­е­ле­рін са­лу. Су объ­ек­ті­ле­ріне тө­гу; олар­дың жоқ ке­зін­де - сү­зу алаң­да­ры­на неме­се жи­нақ­та­ғы­штар­ға тө­гу
Екін­ші ке­зең­ге қо­сым­ша: жо­ға­ры су­лы өсім­дік­те­рі бар то­ған­дар­да со­ңы­на дей­ін та­зар­ту
3. Же­ңіл өнер­к­ә­сіп
1)
Мақ­та-ма­та, то­қы­ма, жі­бек, жүн фаб­ри­ка­ла­ры­ның сар­қын­ды су­ла­ры
Ми­не­рал­ды ко­а­гу­лянт­тарм ен және по­ли­мер­лі фло­ку­лянт­тар мен өң­деу, тұн­ды­ру неме­се фло­та­ци­я­лау, сүз­гі­лер­де түй­ір­шік­ті ти­е­умен со­ңы­на дей­ін та­зар­ту
Ми­не­рал­ды ко­а­гу­лянт­тар­мен және ор­га­ни­ка­лық ка­ти­он­дық ре­а­гент­тер­мен өң­деу, тұн­ды­ру, сүз­гі­лер­де түй­ір­шік­ті ти­е­умен со­ңы­на дей­ін та­зар­ту
Ми­не­рал­ды ко­а­гу­лянт­тар­мен және по­ли­мер­лі фло­ку­лянт­тар­мен өң­деу, тұн­ды­ру, сүз­гі­лер­де құм­ды ти­е­умен неме­се сорб­ци­я­лы сүз­гі­лер­де со­ңы­на дей­ін та­зар­ту
2)
Бы­л­ға­ры өң­деу жө­нін­де­гі кә­сі­по­рын­дар­дың сар­қын­ды су­ла­ры
Ор­та­ша­лан­ды­ру, тұн­ды­ру, ре­а­гент­тік өң­деу және ақ­шы­лт­тан­ды­ру
Бі­рін­ші ке­зең­ге қо­сым­ша: аэро­тен­ка­лар­да био­ло­ги­я­лық та­зар­ту
Екін­ші ке­зең­ге қо­сым­ша: жо­ға­ры су­лы өсім­дік­тер бар то­ған­дар­да со­ңы­на дей­ін та­зар­ту
4. Та­мақ өнер­к­ә­сі­бі
1)
Қант қы­зы­л­ша­сы за­уыт­та­ры­ның, ша­рап за­уыт­та­ры­ның және же­міс-кон­сер­ві за­уыт­тар­дың сар­қын­ды су­ла­ры
Тұн­ды­ру, 2-са­ты­лы аэро­тен­ка­лар­да неме­се ұзар­ты­л­ған ауа­ға қа­нық­ты­ру­мен аэро­тен­ка­лар­да био­ло­ги­я­лық та­зар­ту
Бі­рін­ші ке­зең­де­гідей
Екін­ші ке­зең­ге қо­сым­ша: жо­ға­ры су­лы өсім­дік­те­рі бар то­ған­дар­да со­ңы­на дей­ін та­зар­ту
2)
Сал­қын­дат­қыш су­сын­дар­ды өн­ді­ру жө­нін­де­гі кә­сі­по­рын­дар­дың сар­қын­ды су­ла­ры
Қыш­қыл­дық­ты/сі­л­ті­лік­ті ор­та­ша­лан­ды­ру, тұн­ды­ру және бей­та­рап­тан­ды­ру
Бі­рін­ші ке­зең­ге қо­сым­ша: аэро­тен­ка­лар­да био­ло­ги­я­лық та­зар­ту
Екін­ші ке­зең­ге қо­сым­ша: жо­ға­ры су­лы өсім­дік­те­рі бар то­ған­дар­да со­ңы­на дей­ін та­зар­ту
3)
Сүт өнер­к­ә­сі­бі кә­сі­по­рын­да­ры­ның сар­қын­ды су­ла­ры
Ме­ха­ни­ка­лық та­зар­ту: тор­лар, құм тұт­қы­штар (ор­та­ша шы­ғы­ны тәу­лі­гіне 100 шар­шы м астам ке­зін­де), май ұста­ғы­штар (ағын­дар­да­ғы май­дың шо­ғыр­ла­нуы 100 мг/л астам ке­зін­де), ақ­шы­лт­тан­дыр­ғы­штар, тік тұн­дыр­ғы­штар
Бі­рін­ші ке­зең­ге қо­сым­ша: фи­зи­ка­лық хи­ми­я­лық та­зар­ту - элек­тро­ко­а­гу­ля ция, тік тұн­дыр­ғы­штар неме­се элек­тро­фло­та­ция; аэро­тен­ка­лар­да био­ло­ги­я­лық та­зар­ту
Екін­ші ке­зең­ге қо­сым­ша: су тү­бін­де­гі плен­ка­лы ти­е­умен био­тен­ка­лар, био­сүз­гі­лер тұ­рақ­тан­дыр­ғы­штар, жо­ға­ры су­лы өсім­дік­тер бар то­ған­дар­да со­ңы­на дей­ін та­зар­ту
4)
Ет өнер­к­ә­сі­бі кә­сі­по­рын­да­ры­ның сар­қын­ды су­ла­ры
Іш­кі цех­тық және ор­та­лық (аула­лық) ме­ха­ни­ка­лық та­зар­ту: те­зек ұста­ғы­штар, тор­лар, құм тұт­қы­штар, май ұста­ғы­штар, ақ­шы­лт­тан­дыр­ғы­штар, тұн­дыр­ғы­штар
Бі­рін­ші ке­зең­ге қо­сым­ша: құм­ды сүз­гі­лер, мик­ро сүз­гі­лер, био­ло­ги­я­лық та­зар­ту
Екін­ші ке­зең­ге қо­сым­ша: элек­тро­фло­то­ко­а­гу­ля­ция, кө­бік­ті ай­ы­ру, про­пел­лер­лік және пнев­мо­ме­ха­ни­ка­лық ауа­ға қа­нық­ты­ру­мен аэро­тен­ка­лар, гид­ро­цик­лон­дар, жо­ға­ры су­лы өсім­дік­тер бар то­ған­дар­да со­ңы­на дей­ін та­зар­ту
5)
Ба­лық өнер­к­ә­сі­бі кә­сі­по­рын­да­ры­ның сар­қын­ды су­ла­ры
Ме­ха­ни­ка­лық та­зар­ту: тор­лар, құм тұт­қы­штар, тұн­дыр­ғы­штар
Бі­рін­ші ке­зең­ге қо­сым­ша: қы­сым­ды фло­та­ция, та­би­ғи ауа­ға қа­нық­ты­ру­мен ақ­шы­лт­тан­дыр­ғы­штар (шы­ғын тәу­лі­гіне 400 тек­ше м астам кез­де), био­ло­ги­я­лық та­зар­ту
Екін­ші ке­зең­де­гідей
6)
Май-тоң­май өнер­к­ә­сі­бі­нің кә­сі­по­рын­да­ры
Фи­зи­ка­лық-хи­ми­я­лық та­зар­ту: тоң май­лар­ды кү­кірт қыш­қыл­ды алю­ми­ний­мен ко­а­гу­ля­ци­я­лау, ауа­ға қа­нық­ты­ра­тын май ұста­ғы­штар­ды және фло­та­тор­лар­ды (екі са­ты­лы) қол­да­ну­мен қы­сым­ды фло­та­ция
Био­ло­ги­я­лық та­зар­ту
Екін­ші ке­зең­ге қо­сым­ша: су тү­бін­де­гі плен­ка­лы ти­е­умен био­тен­ка­лар, био­сүз­гі­лер тұ­рақ­тан­дыр­ғы­штар, жо­ға­ры су­лы өсім­дік­тер бар то­ған­дар­да со­ңы­на дей­ін та­зар­ту
5. Мұ­най өң­деу
1)
Мұ­най өң­деу за­уыт­та­ры­ның сар­қын­ды су­ла­ры
Құм тұт­қы­штар­да, мұ­най аула­ғы­штар­да, ра­ди­ал­ды тұн­дыр­ғы­штар­да та­зар­ту, ко­а­гу­лянт­ты (алю­ми­ний суль­фа­ты) пай­да­ла­ну­мен қы­сым­ды фло­та­тор­лар­да өң­деу, аэро­тен­ка­лар­да екі са­ты­лы био­ло­ги­я­лық та­зар­ту, кей­ін­нен био­то­ған­дар­да неме­се бел­сен­ді кө­мір­де сорб­ция әді­сі­мен со­ңы­на дей­ін та­зар­ту­мен үй­ін­ді сүз­гі­лер­де сү­зу
Құм тұт­қы­шпен бі­рік­кен көп қа­бат­ты мұ­най аула­ғы­штар­да та­зар­ту, ко­а­гу­лянт­ты (ВПК-101, ВА-1) пай­да­ла­ну­мен қы­сым­ды фло­та­тор­лар­да өң­деу, екі са­ты­лы био­хи­ми­я­лық та­зар­ту, құм­ды сүз­гі­лер­де сү­зу және бел­сен­ді кө­мір­дің бар бо­луы ке­зін­де био­сорб­ция әді­сі­мен бұ­дан әрі те­рең со­ңы­на дей­ін та­зар­ту
Екін­ші ке­зең­ге қо­сым­ша: фло­та­ци­ядан кей­ін сар­қын­ды су­лар­ды өң­де­удің екі тә­сі­лі:
1. Ди­стил­ля­ци­я­лық қон­дыр­ғы­лар­да тер­ми­ка­лық бу­ла­ну әді­сі­мен су­ды тұз­сыздан­ды­ру неме­се;
2. 0,5 МПа қы­сы­мы­м­ен ке­рі ос­мос әді­сі­мен су­ды тұз­сыздан­ды­ру
2)
Мұ­най сақ­та­ғы­штар, жөн­деу кә­сі­по­рын­да­ры
Ша­ғын кә­сі­по­рын­дар: мұ­най аула­ғы­штар, ас­се­ни­за­ция, сар­қын­ды су­лар­дың жи­нақ­та­ғы­шта­ры­на тө­гу
Бі­рін­ші ке­зең­де­гідей
Бі­рін­ші ке­зең­де­гідей
6. Кө­мір өн­ді­рі­сі
1)
Ор­та­ша ми­не­рал­дан­ған қыш­қыл шах­та­лық су­лар
Ағын­дар ре­ак­ци­я­сы­ның көр­сет­кі­шін (рН) 7,5-8,5-ге дей­ін сі­л­ті ре­а­гент­тер­мен (әк­пен, әк­таспен) өң­деу, тұн­дыр­ғыш то­ған­да­рын­да тұн­ды­ру және хлор­мен неме­се хлор­лы әк­пен за­лал­сыздан­ды­ру
СО2-ні жою үшін су­ды ауа­ға қа­нық­ты­ру, ре­а­гент­пен бей­та­рап­тан­ды­ру, құм­ды сүз­гі­лер­де сү­зу және хлор­лау
Ре­ак­ци­я­лық ағын­дар көр­сет­кі­шін бі­рін­ші са­ты­да 4-6-ға, екін­ші - 8,5-9-ға дей­ін жет­кі­зу­мен сек­ци­я­лық қо­с­па­ла­ғы­штар­да екі ке­зең­ді бей­та­рап­тан­ды­ру, фло­ку­лянт қо­су, құм­ды сүз­гі­де сү­зу және хлор­лау
2)
Бей­та­рап тұз­ды (ми­не­рал­дан­ған) шах­та­лық су­лар
Әр түр­лі кон­струк­ци­я­лар­да­ғы (тік, көл­де­нең, сек­ци­я­лық, сө­ре­лік) тұн­дыр­ғы­штар­да тұн­ды­ру және хлор­мен неме­се хлор­лы әк­пен за­лал­сыздан­ды­ру
Ко­а­гу­лянт­тар­ды және фло­ку­лянт­тар­ды пай­да­ла­ну­мен ре­а­гент­тік өң­деу, тұн­дыр­ғы­штар­да тұн­ды­ру, құм­ды сүз­гі­лер­де сү­зу, хлор­мен неме­се хлор­лы әк­пен за­лал­сыздан­ды­ру
Са­лын­ды заттар­ды жою және тұ­ру­дың құ­рам­ды тө­мен­де­ту мақ­са­тын­да шах­та­лық су­ды өң­де­удің кез кел­ген тү­рі қол­да­ны­ла­ды:
1) тұн­дыр­ғы­штар­да тұн­ды­ру, ва­ку­ум­мен ди­стил­ля­ци­я­лық бу­лан­ды­ру қон­дыр­ғы­ла­рын­да та­зар­ту;
2) құм­ды сүз­гі­лер­де та­зар­ту, те­мір ион­да­рын жою, жұм­сар­ту, электр диа­лиз қон­дыр­ғы­ла­рын­да өң­деу;
3) құм­ды сүз­гі­лер­де сү­зу, қат­ты­лық тұз­да­рын, кар­бо­нат­тар­ды жою, ке­рі ос­мос әді­сі­мен та­зар­ту;
4) құм­ды сүз­гі­лер­де сү­зу, кар­бо­нат­тар­ды жою, ка­ти­он­дар және ани­о­нит­ті сүз­гі­лер ар­қы­лы ке­зек­ті сү­зу­мен су­ды ион ауы­стыр­ғы­шты тұз­сыздан­ды­ру
7. Галь­ва­ни­ка­лық өн­ді­рі­стер
Қыш­қыл­ды сі­л­ті­лі сар­қын­ды су­лар
Та­зар­ту­дың кез кел­ген әді­сте­рі қол­да­ны­ла­ды:
1) та­зар­ту­дың ре­а­гент­ті әді­сі: жал­пы ағын­да (қыш­қыл­ды және сі­л­ті­лі) сар­қын­ды су­лар­ды (СС) ор­та­ша­лан­ды­ру, ара­ла­сты­ру ке­зін­де ре­а­гент­пен өң­деу, тұн­ды­ру, кварц сүз­гі­ле­рін­де сү­зу, электр диа­лиз әді­сі­мен со­ңы­на дей­ін та­зар­ту;
2) та­зар­ту­дың элек­тро-хи­ми­я­лы қ тә­сі­лі: жал­пы ағын­да (қыш­қыл­ды және сі­л­ті­лі) СС ор­та­ша­лан­ды­ру, рН-ты тү­зе­ту (5-6,5), элек­тро­хи­ми­я­лық өң­деу, ақ­шы­лт­тан­ды­ру және сү­зу, электр диа­лиз әді­сі­мен со­ңы­на дей­ін та­зар­ту;
3) галь­ва­ни­ка­лық ко­а­гу­ля­ци­я­лық та­зар­ту: жал­пы ағын­да (қыш­қыл­ды және сі­л­ті­лі) СС ор­та­ша­лан­ды­ру, рН-ты тү­зе­ту те­мір-кокс галь­ван­дық бу өрі­сін­де галь­ван­дық өң­деу, сү­зу, алю­ми­ний кокс галь­ван­дық бу өрі­сін­де галь­ван­дық өң­деу, сү­зу, электр диа­лиз әді­сі­мен со­ңы­на дей­ін та­зар­ту
Та­зар­ту­дың кез кел­ген әді­сте­рі қол­да­ны­ла­ды:
1) элек­тро­хи­ми­я­лық 2 дең­гей­лі та­зар­ту: СС ор­та­ша­лан­ды­ру, рН-ты 8-10-ға дей­ін элек­тро­хи­ми­я­лық кө­те­ру­мен элек­тро­ли­зер­дің ка­тод­тық ка­ме­ра­сын­да элек­тро­л­из­дік өң­деу, тү­зі­ле­тін шлам­ды – ме­талл гид­ро­ок­сид­те­рін жою, су­ды элек­тро­л­из­дік өң­деу, элек­тро­фло­та­тор­да со­ңы­на дей­ін та­зар­ту, ме­тал гид­ро­ок­сид­те­рін, фос­фат­та­рын және суль­фид­те­рін жою;
2) био­хи­ми­я­лық та­зар­ту: СС ағын­дар бой­ын­ша (құ­ра­мын­да мыс бар­ды, құ­ра­мын­да ни­кель бар­ды же­ке) бө­лу, қо­с­па­ла­ғы­шта ор­та­ша­лан­ды­ру, бак­те­ри­я­лық да­қыл­дар­мен аэро­тен­ка­лар­да өң­деу, тұн­ды­ру, сү­зу, электр диа­лиз әді­сі­мен со­ңы­на дей­ін та­зар­ту;
3) ион­дық ал­ма­су әді­сі­мен та­зар­ту: су­лар­ды ағын­дар бой­ын­ша бө­лу, ор­та­ша­лан­ды­ру, ка­ти­он ал­ма­сты­ру­шы және ани­он ал­ма­сты­ру­шы сүз­гі­лер­де сү­зу
Та­зар­ту­дың кез кел­ген әді­сте­рі қол­да­ны­ла­ды:
1) та­зар­ты­л­ған су­ды шаю ван­на­сы­на қай­та­ру­мен СС ағын бой­ын­ша элек­тро­хи­ми­я­лық та­зар­ту;
2) ке­рі ос­мос әді­сі (ги­пер сү­зу): ағын­дар бой­ын­ша бө­лу, па­трон­ды сүз­гі ар­қы­лы 1 және 2-са­ты­ның ги­пер сүз­гі қон­дыр­ғы­сы ар­қы­лы сү­зу
8. Тү­сті ме­тал­лур­гия
1) Қор­ға­сын және мы­рыш өн­ді­рі­сі
Кен­ді су­лар
Әк­теу құм тұт­қыш, ор­та­ша­лан­дыр­ғыш , әк­ті сүт­ті дай­ын­дау то­ра­бы, қо­с­па­ла­ғыш, бей­та­рап­тан­дырғ ыш), тұн­ды­ру (көл­де­нең тұн­дыр­ғыш), за­лал­сыздан­ды­ру (хлор­лау бло­гы)
Бі­рін­ші ке­зең­ге қо­сым­ша: түй­ір­шік­ті сүз­гі­лер­де со­ңы­на дей­ін та­зар­ту
Екін­ші ке­зең­ге қо­сым­ша: қал­дық сақ­та­уы­шта тұн­ды­ру
Бай­ы­ту фаб­ри­ка­ла­ры­ның сар­қын­ды су­ла­ры
Хлор­лау (ор­та­ша­лан­ды­ру, каль­ций ги­по­хло­ри­тін дай­ын­дау то­ра­бы, қо­с­па­ла­ғыш ре­ак­тор), қал­дық сақ­та­уы­шта тұн­ды­ру
Ай­нал­ма­лы су­лар­ды кон­ди­ци­о­нер­леу (ор­та­ша­лан­ды­ру, ци­а­нид­тер­ді ва­ку­ум­дық қуу қон­дыр­ғы­сы) және қал­дық сақ­та­ғы­шта неме­се бу­фер­лі то­ған­да тұн­ды­ру
Екін­ші ке­зең­ге қо­сым­ша: тұ­рақ­тан­ды­ру стан­ци­я­сын­да тұз­дық құ­ра­мы және рН бой­ын­ша кон­ди­ци­о­нер­леу
Ме­тал­лур­ги­я­лық кә­сі­по­рын­дар­дың сар­қын­ды су­ла­ры
Әк­теу (құм тұт­қыш, ор­та­ша­лан­дыр­ғыш, әк­ті сүт­ті дай­ын­дау то­ра­бы, қо­с­па­ла­ғыш, бей­та­рап­тан­дыр­ғыш), тұн­ды­ру (көл­де­нең тұн­дыр­ғыш) және түй­ір­шік­ті сүз­гі­лер­де со­ңы­на дей­ін та­зар­ту
Гра­дир­ня­лар­да сал­қын­да­ту жо­лы­мен ай­нал­ма­лы су­лар­ды сал­қын­да­ту және ион ал­ма­сты­рулық та­зар­ту
Екін­ші ке­зең­ге қо­сым­ша: тұ­рақ­тан­ды­ру­шы­лық өң­деу
2) Мыс өн­ді­рі­сі
Кен­ді су­лар
Қал­дық сақ­та­уы­штар­да тұн­ды­ру және хлор­мен за­лал­сыздан­ды­ру
Қал­дық сақ­та­уы­штар­да тұн­ды­ру, ре­а­гент­тік ко­а­гу­ля­ция, тұн­ды­ру, ги­пер­сү­зу және хлор­мен за­лал­сыздан­ды­ру
Қал­дық сақ­та­уы­штар­да тұн­ды­ру, ре­а­гент­тік қай­та өң­деу, тұн­дыр­ма­дан құн­ды заттар­ды кә­де­ге жа­ра­ту­мен тұн­ды­ру
Бай­ы­ту фаб­ри­ка­ла­ры­ның сар­қын­ды су­ла­ры
Қал­дық сақ­та­ғы­штар­да тұн­ды­ру
Бі­рін­ші ке­зең­ге қо­сым­ша: сұй­ық хлор­мен өң­деу, әк­ті сүт­пен өң­деу және тұн­ды­ру
Сүз­бей­тін тү­бі бар қал­дық сақ­та­уы­шта тұн­ды­ру, ай­нал­ма­лы су­лар­ды кон­ди­ци­о­нер­леу (кө­мір сүз­гі­лер­де сорб­ци­я­лы та­зар­ту), ион ал­ма­сты­ру­шы­лық та­зар­ту, тұ­рақ­тан­ды­ру­шы­лық өң­деу
Мыс қо­ры­ту за­уыт­та­ры­ның сар­қын­ды су­ла­ры
Әк­ті сүт­пен өң­деу, көл­де­нең тұн­дыр­ма­лар­да тұн­ды­ру
Ашық гид­ро­цик­лон­дар­да қат­ты бөл­шек­тер­ді қор­шау, ко­а­гу­лянт ре­т­ін­де кү­кірт қыш­қыл­ды алю­ми­ний­ді қол­да­ну­мен ре­а­гент­ті ағын­ды фло­та­ция
Екін­ші ке­зең­ге қо­сым­ша: ион ал­ма­сты­ру­шы­лық та­зар­ту
Мысты элек­тро­лит тік ра­фи­над­та­удың сар­қын­ды су­ла­ры
Әк­ті сүт­пен бей­та­рап­тан­ды­ру , на­трий суль­фи­ді­мен со­ңы­на дей­ін та­зар­ту, гра­ви­я­лы құм­ды сүз­гі­лер­де сү­зу
Ал­дын ала сі­л­ті­лен­ді­ру­мен элек­тро­ко­а­гу­ля­ция , тұн­ды­ру, ауа­ға қа­нық­ты­ру, гра­ви­я­лы құм­ды сүз­гі­де сү­зу
Тұн­ды­ру, ре­а­гент­тік өң­деу, бұ­дан әрі элю­ат­тар­ды қай­та өң­де­умен және тұз­дар­ды кә­де­ге жа­ра­ту­мен электр диа­лиз, сорб­ци­я­лы сүз­гі­лер­де со­ңы­на дей­ін та­зар­ту
Кү­кірт қыш­қы­лын өн­ді­ру­дің сар­қын­ды су­ла­ры
Әк­ті сүт­пен бей­та­рап­тан­ды­ру , тұн­ды­ру то­ған­да­рын­да тұн­ды­ру
Бұ­дан әрі шө­гін­ді­лер­ді кә­де­ге жа­ра­ту­мен суль­фид­ті-пи­ро­лю­зит­ті әдіспен кү­ш­ән­ді жою, әк­ті сүт­пен бей­та­рап­тан­ды­ру, тұн­ды­ру то­ған­да­рын­да тұн­ды­ру
Екін­ші ке­зең­де­гідей
3) Ни­кель, ко­бальт өн­ді­рі­сі
Кен­ді су­лар
Көл­де­нең тұн­дыр­ма­лар­да екі са­ты­лы тұн­ды­ру
Бі­рін­ші ке­зең­ге қо­сым­ша: сү­зу, ад­сорб­ция (ад­сор­бер үз­гі) және кварц­ты сүз­гі­лер­ді пай­да­ла­ну­мен со­ңы­на дей­ін та­зар­ту
Екін­ші ке­зең­де­гідей
Бай­ы­ту фаб­ри­ка­ла­ры­ның сар­қын­ды су­ла­ры
Қал­дық сақ­та­уы­штар­да тұн­ды­ру
Бі­рін­ші ке­зең­ге қо­сым­ша: Әк­ті сүт­пен өң­деу, бел­сен­ді хлор­мен то­тық­ты­ру, тұн­ды­ру
Екін­ші ке­зең­ге қо­сым­ша: ион ал­ма­сты­ру­шы­лық қон­дыр­ғы­да ай­нал­ма су­лар­ды тұз­ды құ­ра­мы бой­ын­ша сал­қын­да­ту
4) Алю­ми­ний өн­ді­рі­сі
Алю­ми­ний то­тығ­ын өн­ді­ру­дің сар­қын­ды су­ла­ры
Сүз­гіш­тікке қар­сы экран­мен шлам сақ­та­ғы­шта тұн­ды­ру
Ре­а­гент­ті өң­деу (қыш­қыл ері­т­ін­ді­сін дай­ын­дау бей­та­рап­тан­дыр­ғыш, әк­ті сүт­ті дай­ын­дау то­ра­бы, қо­с­па­ла­ғыш ре­ак­тор), тұн­ды­ру (көл­де­нең тұн­дыр­ғыш) және тұ­рақ­тан­дыр­ғы­штық өң­деу (тұ­рақ­тан­ды­ру стан­ци­я­сы)
Екін­ші ке­зен­де­гідей
Ме­талл алю­ми­ний­ді өн­ді­ру­дің сар­қын­ды су­ла­ры
Көл­де­нең тұн­дыр­ғы­шта тұн­ды­ру
Бі­рін­ші ке­зең­ге қо­сым­ша: жыл­дам­дық­ты сүз­гі­де сү­зу
Екін­ші ке­зең­ге қо­сым­ша: май­ды кә­де­ге жа­ра­ту, ай­нал­ма су­лар­ды сал­қын­да­ту (сал­қын­да­ту стан­ци­я­сы)
Крио­лит өн­ді­ру­дің сар­қын­ды су­ла­ры
Ре­а­гент­ті өң­деу (әк­ті сүт­ті дай­ын­дау то­ра­бы, су­пер­фос­фат ері­т­ін­ді­сін дай­ын­дау то­ра­бы, қо­с­па­ла­ғыш, ре­ак­ци­я­лық ка­ме­ра), көл­де­нең тұн­дыр­ғы­шта тұн­ды­ру
Көл­де­нең тұн­дыр­ғы­шта тұн­ды­ру, электр диа­лиз
Екін­ші ке­зең­ге қо­сым­ша: ион­ды сүз­гі­де со­ңы­на дей­ін та­зар­ту
5) Ти­тан, маг­ний өн­ді­рі­сі
Бай­ы­ту фаб­ри­ка­ла­ры­ның сар­қын­ды су­ла­ры
Қал­дық сақ­та­ғы­шта тұн­ды­ру
Бі­рін­ші ке­зең­ге қо­сым­ша: ко­а­гу­лянт­тар­мен өң­деу (әк­ті сүт­ті дай­ын­дау то­ра­бы, қо­с­па­ла­ғыш), тұн­ды­ру (көл­де­нең тұн­дыр­ғыш)
Екін­ші ке­зең­ге қо­сым­ша: кварц­ты сүз­гі­лер­де со­ңы­на дей­ін та­зар­ту
Ме­тал­лур­ги я кә­сі­по­рын­да­ры­ның сар­қын­ды су­ла­ры
Әк­ті сүт­пен бей­та­рап­тан­ды­ру (ор­та­ша­лан­дыр­ғыш, әк­ті сүт­ті дай­ын­дау то­ра­бы, қо­с­па­ла­ғыш ре­ак­тор), көл­де­нең тұн­дыр­ғы­штар­да тұн­ды­ру
Бі­рін­ші ке­зең­ге қо­сым­ша: ко­а­гу­лянт­тар­мен және фло­ку­лянт­тар­мен өң­деу (кү­кірт қыш­қыл­ды алю­ми­ний ері­т­ін­ді­сін дай­ын­дау то­ра­бы, по­лиа­крил­амин ері­т­ін­ді­сін дай­ын­дау то­ра­бы, қо­с­па­ла­ғыш), тұн­ды­ру (көл­де­нең тұн­дыр­ғыш), кварц­ты сүз­гі­лер­де со­ңы­на дей­ін та­зар­ту
Екін­ші ке­зең­ге қо­сым­ша: ион ал­ма­сты­ру­шы­лық қон­дыр­ғы­да тұз­сыздан­ды­ру
6) Құ­ра­мын­да ал­тын бар ру­да­лар­ды өн­ді­ру және өң­деу
Кен­ді су­лар
Тұн­ды­ру, (көл­беу неме­се тік тұн­дыр­ғы­штар), за­лал­сыздан­ды­ру (хлор­лау бло­гы)
Тұн­ды­ру, ко­а­гу­ля­ци­я­лау (әк­ті сүт­ті дай­ын­дау то­ра­бы) және за­лал­сыздан­ды­ру (хлор­лау бло­гы)
Екін­ші ке­зең­ге қо­сым­ша: фло­ку­ля­ци­я­лау (по­лиа­кри­ла­мид ері­т­ін­ді­сін дай­ын­дау то­ра­бы, көл­де­нең тұн­дыр­ғы­шы), сү­зу (же­дел сүз­гі­лер)
Құ­ра­мын­да ал­тын бар ру­да­лар­ды ци­ан­да­удан кей­ін­гі сар­қын­ды су­лар
Кек­тің ал­тын­нан ары­л­ған ері­т­ін­ді­ле­рін сұй­ық хлор­мен та­зар­ту (әк­ті сүт­ті дай­ын­дау то­ра­бы, хлор­лау қон­дыр­ғы­сы, эжек­тор, ор­та­ша­лан­дыр­ғыш) және қал­дық сақ­та­уы­шта тұн­ды­ру
Бі­рін­ші ке­зең­де­гідей
Оны со­дан кей­ін сі­л­ті ері­т­ін­ді­сі­мен аула­у­мен және өн­ді­рі­стік үде­рі­с­ке қай­та­ру­мен кө­ге­ре­тін қыш­қыл­ды қыш­қыл ор­та­да ай­дау, бел­сен­ді хлор­мен со­ңы­на дей­ін та­зар­ту, тұн­ды­ру (қал­дық сақ­та­уыш) және тұз­ды құ­ра­мы бой­ын­ша сал­қын­да­ту (сал­қын­да­ту стан­ци­я­сы)
Ескертпелер:
Төгінділердің технологиялық нормалары жұмыс істеп тұрған және жоспарланып отырған тазарту құрылыстары үшін мына тазарту технологиялары негізінде белгіленеді:
бірінші кезең типтік жобаларға сәйкес кең қолданылатын технологиялық шешімдерді түсіндіреді;
екінші кезең ең жақсы техникалық-экономикалық көрсеткіштермен сипатталатын неғұрлым прогрессивті техникалық шешім;
үшінші кезең шаруашылық қызметтік қоршаған ортаға кері әсерін толығымен болдырмауға немесе мәнді қысқартуға мүмкіндік береді, ол технологияны енгізудің екі алдыңғы кезеңдерінің (бірінші және екінші кезеңдер) элементтерін үйлестіре алады немесе жаңа техникалық шешім бола алады.
Технологияны таңдау мына факторларды бағалау негізінде жүргізіледі:
сарқынды сулар кәрізінің орталықтандырылған жүйелерінің бар немесе жоқ болуы;
алаңнан тыс тазарту құрылыстарына төгу үшін орнатылған жергілікті тазарту құрылыстарында алдын ала тазартылған сарқынды сулардағы ластағыш заттардың тізбесі және шоғырлану деңгейі;
кәсіпорынның жобалау және/немесе қоршаған ортаға әсерін бағалау жобасын (ҚОӘБ) әзірлеу кезеңінде бағаланатын экономикалық және технологиялық мүмкіндіктерін ескерумен уәкілетті орган белгілейтін сарқынды сулардың түзілетін көлемдерінің шектік мәндері;
уәкілетті орган белгілейтін өзен бассейніндегі су сапасының стандарттары және/немесе су сапасының нысаналы көрсеткіштері.

№
Опе­ра­ци­я­лар са­на­ты
Ең озық қол­же­тім­ді тех­но­ло­ги­я­лар
Қо­сым­ша көр­сет­кіш­тер және ес­керт­пе­лер
1
2
3
4
1.
Отын­ды тү­сі­ру, сақ­тау және дай­ын­дау
Пай­да­ла­ны­ла­тын тех­но­ло­ги­я­лық жаб­дық­пен және ла­ста­уды азай­ту­дың қол­да­ны­ла­тын әді­сте­рі­мен ай­қын­да­ла­тын та­лап­тар­ға сәй­кес ба­стап­қы ма­те­ри­ал­дар­ды тек­се­ру және сұ­рып­тау.
Отын­ды ас­пи­ра­ция жүй­е­сі бар жа­бық үй-жай­лар­да тү­сі­ру.
Жет­кі­зі­ле­тін кө­мір­дің кі­ру са­па­сын ба­қы­ла­уды ұй­ым­да­сты­ру.
Қат­ты отын­ның ашық қой­ма­ла­рын ор­на­ла­сты­ру ор­нын жел­ден қор­ғал­ған жер­де таң­дау.
КСШ жүй­е­ле­рі­нің неме­се отын бе­ру­дің ай­на­лым­ды су­мен жаб­дық­тау жүй­е­ле­рі­нің тұн­ған суын қол­да­на оты­рып, отын бе­ру үй-жай­ла­рын су­мен жи­на­уды қол­да­ну.
Отын-кө­лік цехы­ның қа­был­дау жүй­е­сін (ва­го­на­удар­ғы­штар) ас­пи­ра­ци­я­лық қон­дыр­ғы­лар­мен жа­рақ­тан­ды­ру.
Кө­мір­дің ауа от­те­гі­сі­мен то­тығ­уы­нан туын­да­ған ат­мо­сфе­ра­ға ла­ста­у­шы заттар­дың тү­су­ін және отын шы­ғы­нын бол­ғы­з­бау үшін қат­ты отын­ды ұзақ мер­зім­ді сақ­тау ке­зін­де қой­ма­лар­да оның қат­қа­бат­та­ры­ның бет­кі қа­ба­тын тығ­ы­здау неме­се қым­тау.
Қай­та се­бу то­рап­та­рын­да шаң ба­су неме­се шаң ұстау үшін қор­ша­у­лар мен құ­ры­л­ғы­лар­ды пай­да­ла­ну.
Отын­ды жа­бық га­ле­ре­я­лар ар­қы­лы та­сы­мал­дау.
Кө­мір­лер­ді ор­та­ша­лау және ара­ла­сты­ру (бұл опе­ра­ци­я­ны кө­мір раз­ре­зін­де жү­зе­ге асы­ру мүм­кін бо­ла­ды).
Отын­ды ал­дын ала кеп­ті­ру (бұл опе­ра­ци­я­ны кө­мір раз­ре­зін­де жү­зе­ге асы­ру мүм­кін бо­ла­ды).
2.
Қат­ты бөл­шек­тер­дің шы­ға­рын­ды­ла­ры
Қа­нық­қан бу­ды қол­да­ну­мен шаң­ды ба­су тех­но­ло­ги­я­сы Электр сүз­гі­ні және ма­та сүз­гі­ні ор­на­ла­сты­ру­ға мүм­кін­дік бе­ре­тін қа­зан­дық ұя­шық­та­ры­мен жа­ңа­дан ен­гі­зі­ле­тін стан­ци­я­лар үшін га­з­дық тракт­та ал­дын ала та­зар­ту ке­зе­ңін­де цик­лон­дар­ды және ме­ха­ни­ка­лық кол­лек­тор­лар­ды пай­да­ла­ну­мен электр сүз­гі­лер және ма­та сүз­гі­лер. Гид­рав­ли­ка­лық күл­ді жо­юы бар стан­ци­я­лар үшін эмуль­га­тор тип­тес күл аула­ғыш қон­дыр­ғы­ла­ры, (СаО)2 бой­ын­ша Апр> 190 көр­сет­кіш­ті кө­мір­ді пай­да­ла­на­тын стан­ци­я­лар­ды алып та­с­та­ған­да.
II буын ба­та­ре­я­лық эмуль­га­тор­лар.
Ылғал та­зарт­қы­штар (Вен­ту­ри скруб­бе­рі)
Та­зар­ту ти­ім­ді­лі­гі -99,4-99,9 %.
3.
Кү­кірт то­тық­та­ры­ның шы­ға­рын­ды­ла­ры
Дым­қыл скруб­бер­ді (қы­сқа­ру жи­і­лі­гі - 92-98 %) және бүр­кі­гіш кеп­тір­гіш-скруб­бер­ді (қы­сқа­ру жи­і­лі­гі - 85-92 %) пай­да­ла­ну­мен кү­кірт­сіз­ден­ді­ру­дің тех­ни­ка­лық әді­сте­рі. Құр­ғақ сор­бен­ті (әк­та­сты) бүр­ку­мен бө­лі­не­тін га­з­дар­ды кү­кірт­сіз­ден­ді­ру.
Кү­кірт мөл­ше­рі аз отын­ды пай­да­ла­ну.
Қо­сым­ша элек­трод­тар жүй­е­сін ор­на­ту.
Электр сүз­гі­лер үшін им­пу­льстік қо­рек­тен­ді­ру­ді қол­да­ну.
Тү­тін га­зын кү­кірт­сіз­ден­ді­ру про­це­сте­рі (ТГК). Тү­тін га­зын ылғал­ды, жар­ты­лай ылғал­ды, құр­ғақ та­зар­ту тех­но­ло­ги­я­сын қол­да­ну
Қу­а­ты 100 МВт астам қон­дыр­ғы­лар үшін
4.
Азот то­тық­та­ры­ның шы­ға­рын­ды­ла­ры
Жа­ңа қон­дыр­ғы­лар үшін таң­да­у­шы өр­шіт­кі­лік ре­дук­ция (бұ­дан әрі ТКР). Азот то­тық­та­рын таң­да­у­лы өр­шіт­кі­лік емес ре­дук­ци­я­лау. Іш­кі қо­с­па тү­зу­мен жа­ну ка­ме­ра­ла­ры. Құ­рам­ды цик­л­ді га­з­дық тур­би­на­лар үшін су мен бу­ды бүр­ку. Өт­кір үр­леу. Ауа мен отын­ды са­ты­лы ен­гі­зу. Тө­мен эмуль­си­я­лы жа­нар­ғы­лар­ды қол­да­ну және/неме­се қай­та жа­ғу. Жо­ға­ры шо­ғыр­лы шаң­ды (ЖШШ) қол­да­ну­мен шаң­ды жа­ғу тех­но­ло­ги­я­сын қол­да­ну
Са­ты­лы жа­ғу мен аз уыт­ты жа­нар­ғы­лар­дың ком­би­на­ци­я­сы. Жо­ға­ры кон­цен­тра­ци­яда­ғы шаң­ды (СКҚ) қол­да­ну ар­қы­лы шаң­ды жа­ғу тех­но­ло­ги­я­сын қол­да­ну.
Ма­зут­ты ед­әу­ір тұ­ты­ну ке­зін­де су-ма­зут эмуль­си­я­сы тех­но­ло­ги­я­сын қол­да­ну.
Уа­қы­ты­ның аза­юы болған кез­де шек­ті тем­пе­ра­ту­ра. Ті­ке­лей жан­ған­нан кей­ін жа­ну үшін отын­ды, бу­ды, ре­цир­ку­ля­ци­я­лық тү­тін га­зын неме­се ауа­ны ен­гі­зу; Отын қо­су­мен тү­тін га­з­да­рын қай­та жа­ғу (қал­пы­на кел­тір­гіш ре­т­ін­де әре­кет ете­тін қо­сы­л­ған оты­н­мен)). Шың­ның тем­пе­ра­ту­ра­сын тө­мен­де­ту.
Су­прасте­хио­мет­ри­я­лық жа­ну
Сал­қын­да­ты­л­ған отын га­зын ен­гі­зу
Жа­ну жы­луын та­ра­ту үшін су неме­се бу ен­гі­зу. Ауа­ға қол жет­кі­зу шек­тел­ген жа­ну (АҚ­ЖШ). Тү­тін га­з­да­ры­ның ре­цир­ку­ля­ци­я­сы (ТГР). Ауа­ны үр­ле­умен са­ты­лы жа­ғу (АҮСЖ). Отын­ды қай­та жа­ғу (ОҚЖ). Ауа­ны ал­дын ала қы­зды­ру уа­қы­тын азай­ту (АА­ҚУА). Ка­та­ли­ти­ка­лық жа­ну. NОх аз шы­ға­ра­тын от­тық­тар (ГМВ).
Шы­ға­рын­ды­лар­ды 80-95 %-ға дей­ін тө­мен­деу
5.
Иісті га­з­дың шы­ға­рын­ды­ла­ры
Тан­ген­сал­ды неме­се цик­лон­ды от­тық жо­ба­сын қол­да­ну жо­лы­мен кө­мір­те­гі­нің то­лық жа­нуын қам­та­ма­сыз ету
6.
Мо­ни­то­ринг
Мо­ни­то­ринг дат­чик­те­рі құ­быр са­ға­сы­ның ауда­нын­да емес, қа­зан­дар­дан/бу ге­не­ра­тор­ла­ры­нан кей­ін тү­тін жол­да­рын­да ор­на­ты­луы ти­іс. Ал­ды­мен ҒЗТ­КЖ қа­жет.
Өн­ді­рі­стік эко­ло­ги­я­лық ба­қы­ла­уды ұй­ым­да­сты­ру
7.
Эко­ло­ги­я­лық және энер­гия ме­недж­мен­ті жүй­е­сі
Эко­ло­ги­я­лық ме­недж­мент жүй­е­ле­рі мен энер­гия ти­ім­ді­лі­гі­нің ме­недж­мен­ті жүй­е­сін ен­гі­зу.
8.
Су­дың ла­ста­нуы­ның ал­дын алу
Шет­жақ­тық тығ­ы­зда­ғы­шта­ры бар сор­ғы жабды­ғын қол­да­ну.
Жұ­мыс цик­лін­де су­ды қай­та­дан және дәй­ек­ті пай­да­ла­ну схе­ма­ла­рын қол­да­ну.
Күл мен қож­ды та­сы­мал­дау және күл-қож жи­на­ғы­штың су тең­ге­рі­мін қол­дау үшін та­зар­ты­л­ған неме­се та­зар­тыл­ма­ған сар­қын­ды су­лар­ды пай­да­ла­ну. КСШ ай­на­лым­ды жүй­е­ле­рін қол­да­ну (қат­ты отын­ды қол­да­на­тын ЭС үшін).
Кә­сі­по­рын­ның су алуын есеп­ке алу ас­пап­та­ры­мен жа­рақ­тан­ды­ру.
Су­ды же­рү­сті су кө­зі­нен алу­ды шы­ғыс өл­ше­уіш­тер ар­қы­лы есеп­ке алу.
Күл-қож жи­на­ғы­штан тұн­ған су­ды күл­ді су­мен та­зар­ту мұқ­таж­да­ры үшін пай­да­ла­ну.
Жет­кі­зу ар­на­сын­да­ғы су­дың са­па­лық құ­ра­мы мен тем­пе­ра­ту­ра­сын ба­қы­лау.
Жаб­дық­ты ағы­зу ар­на­сын­да және ба­қы­лау жар­ма­сын­да сал­қын­да­тқан­нан кей­ін жы­лу ал­ма­су су­ла­ры­ның үстің­гі су кө­зіне ағы­зу­дың са­па­лық құ­ра­мы мен тем­пе­ра­ту­ра­сын ба­қы­лау.
Кон­струк­ци­я­сы­ның се­нім­ді­лі­гі май­дың сал­қын­да­ту суы­на тү­су мүм­кін­ді­гін бол­ғы­з­бай­тын тығ­ы­здық­ты қам­та­ма­сыз ете­тін тур­бо­аг­ре­гат пен қо­сал­қы тех­но­ло­ги­я­лық жаб­дық­тың май жүй­е­ле­рін­де бет­кі май сал­қын­дат­қы­штар­ды қол­да­ну;
Май құ­быр­ла­рын жік­сіз бо­лат құ­быр­лар­дан және қап­та­ма­ла­ры бар бо­лат ар­ма­ту­ра­дан орын­дау, май тол­ты­ры­л­ған жаб­дық­тың асты­на та­бан­дық­тар ор­на­ту.
Кә­сі­по­рын­ның су ал­ғы­шын ба­лық­тан қор­ғау жүй­е­сі­мен жа­рақ­тан­ды­ру.
Су­ды дай­ын­дау үшін ионит­ті тұз­сыздан­ды­ру­дың қар­сы ағын­ды тех­но­ло­ги­я­ла­рын қол­да­ну.
СДҚ сар­қын­ды су­ла­рын бей­та­рап­тан­ды­ру және тұн­ды­ру.
Жаб­дық­ты та­за­лау мен кон­сер­ва­ци­я­ла­удың бу-су-от­те­гі, бу-хи­ми­я­лық тех­но­ло­ги­я­лар­ды қол­да­ну.
Тұз­сыздан­ды­ру­дың ал­дың­ғы са­ты­ла­рын­да үш са­ты­лы те­рең тұз­сыздан­ды­ру схе­ма­сы­нан кей­ін су­ды қай­та­дан пай­да­ла­ну.
Хи­ми­я­лық жуу мен жаб­дық­ты кон­сер­ва­ци­я­ла­удың сар­қын­ды су­ла­рын бей­та­рап­тан­ды­ру және тұн­ды­ру.
КСШ жүй­е­ле­рі­нің су тең­ге­рі­мін рет­теу жө­нін­де­гі іс-ша­ра­лар­ды іс­ке асы­ру (КСШ жүй­е­сі­нің бір ба­лан­сы оң болған жағ­дай­да қол­да­ны­ла­ды. Іс-ша­ра­лар­дың құ­ра­мы жер­гі­лік­ті жағ­дай­лар­мен, нақ­ты бір КСШ жүй­е­сі­нің су ба­лан­сы­мен ай­қын­да­ла­ды) (қат­ты отын­ды қол­да­на­тын ЭС үшін)
Тур­би­на­лар­дың май­мен жаб­дық­тау жүй­е­ле­рін және бас­қа да май­мен тол­ты­ры­л­ған жаб­дық­ты дер­бес ай­на­лым­ды сал­қын­да­ту­ды қол­да­ну (отын­ның кез кел­ген тү­рін қол­да­на­тын ЭС үшін)
Негіз­гі оты­н­мен бір­ге қа­зан­ның от­тығ­ын­да жа­ғу ар­қы­лы мұ­най өнім­де­рі­мен ла­стан­ған су­лар­ды кә­де­ге жа­ра­ту­дың тер­ми­я­лық тә­сі­лі.
Сый­ым­ды­лы­ғы ке­мін­де ең үл­кен ре­зер­ву­ар­дың ең үл­кен кө­ле­мін­дей қым­та­у­лы үй­ме­ге ор­на­ла­сты­ры­л­ған сұй­ық отын­ды сақ­тау жүй­е­ле­рін пай­да­ла­ну. Сақ­тау ай­мақ­та­рын ре­зер­ву­ар­дың жо­ғар­ғы бө­лі­гі­нен және асып тө­гі­лу жүй­е­ле­рі­нен ағып ке­ту­лер ұстап қа­ла­тын­дай және үй­ме­нің ішін­де бо­ла­тын­дай етіп ұй­ым­да­сты­ру. Жа­ғу үшін қа­зан­дық­қа бе­рі­ле­тін отын қы­сы­мы­ның шек­ті жо­ға­ры­ла­уы мен тем­пе­ра­ту­ра­ның жо­ға­ры­ла­уы және қы­сым­ның тө­мен­де­уі сиг­на­ли­за­ци­я­сын қол­да­ну.
Тө­гі­л­ген ма­зут­ты тұ­з­ақ­қа ағызуға ар­нал­ған арық­та­ры бар тө­гу жабды­ғы­на ар­нал­ған алаң­дар­ды бе­тон­дау.
Нө­сер­лі және ері­ген су­лар­ды жи­нау және ағы­зар ал­дын­да та­зар­ту жүй­е­ле­рін­де өң­деу неме­се ЭС-те кә­де­ге жа­ра­ту.
Күл-шлак пуль­па­сын ТӨҚ жүй­е­сіне қай­та пай­да­ла­ну үшін нө­сер су­ла­рын жи­нау.
9.
Күл-қож­дар­мен жұ­мыс іс­теу
Күл-қож­дар­ды жи­на­у­ға, сақ­та­у­ға және кө­му­ге ар­нал­ған құр­ғақ неме­се гид­рав­ли­ка­лық құ­ры­лы­сжай­ла­ры бар ай­на­лым­ды гид­рав­ли­ка­лық, сон­дай-ақ пнев­мо­гид­рав­ли­ка­лық, ме­ха­ни­ка­лық (ав­то­кө­лік­тік, кон­вей­ер­лік), пнев­ма­ти­ка­лық және ара­лас іш­кі және сырт­қы күл шы­ға­ру жүй­е­ле­рі және қож шы­ға­ру­дың ай­на­лым­ды гид­рав­ли­ка­лық жүй­е­ле­рі.
Күл-қож шы­ға­ру жүй­е­ле­рін тех­но­ло­ги­я­лық учас­ке­лер­мен, күл-қож­дар­ды жи­на­у­ға, өң­де­у­ге және ти­еп-жө­нел­ту­ге ар­нал­ған жаб­дық­пен то­лық­ты­ру.
Күл үй­ін­ді­сі­нің бе­ті­нен ұшпа күл­дің же­ңіл фрак­ци­я­сын жи­на­уды ұй­ым­да­сты­ру.
Күл үй­ін­ді­сіне ор­на­ла­сты­ры­ла­тын күл-қож қал­дық­та­ры­ның са­нын азай­ту мақ­са­тын­да тұ­ты­ну­шы­лар­ға өт­кі­зу үшін күл­тұт­қыш қон­дыр­ғы­лар­дан ұшпа күл­ді ірік­те­уді ұй­ым­да­сты­ру.
Күл шы­ға­ру жо­ба­лау ке­зе­ңі­нен ба­стап ұша­тын күл­ді есеп­ке алу мүм­кін­ді­гі үшін ГОСТ/сер­ти­фи­кат­тар­мен рас­тал­ған қай­та­ла­ма өнім­дер ре­т­ін­де жік­теу.
Күл-қож қал­дық­та­рын қай­та өң­деу, құ­ры­лыс ин­ду­стри­я­сы және жол құ­ры­лы­сы үшін өнім­дер дай­ын­дау жө­нін­де­гі тех­но­ло­ги­я­лар­ды ен­гі­зу
10.
Қал­дық­тар­мен жұ­мыс іс­теу
Май­лар­мен ла­стан­ған қат­ты қал­дық­тар­дың жи­на­луы қат­ты жа­бы­ны бар, жа­уын-ша­шын­нан қор­ғал­ған алаң­дар­да неме­се жа­бық үй-жай­лар­да ор­на­ла­су­ға ти­іс.
Май­лар­ды өз кү­ші­мен неме­се бөгде ұй­ым­ның та­зар­туы ар­қы­лы олар­дың қа­си­ет­те­рін қал­пы­на кел­ті­ру.
ҚТ­ЭҚ-тың же­ке қо­сал­қы жабды­ғын­да, ав­то­кө­лік­те негіз­гі тех­но­ло­ги­я­лық жаб­дық­та қол­да­ну­ға жа­рам­сыз транс­фор­ма­тор­лық және тур­би­на­лық май­лар­ды пай­да­ла­ну неме­се олар­ды осы­ған ұқсас мақ­сат­тар үшін бөгде ұй­ым­дар­ға бе­ру.
Сұй­ық отын­дар­мен қо­с­па­да энер­гия өн­ді­ру үшін ҚТ­ЭҚ-та пай­да­ла­ны­л­ған май­лар­ды кә­де­ге жа­ра­ту.
Сұй­ық отын қо­спа­сын­да және қат­ты отын қо­спа­сын­да энер­гия өн­ді­ру үшін май­лар­мен ла­стан­ған қат­ты қал­дық­тар­ды, май­лан­ған шлам­дар мен қал­дық­тар­ды КТ­ЭУ-де кә­де­ге жа­ра­ту.
11.
Қат­ты отын­ды жа­ғу әді­сте­рі
Ста­ци­о­нар­лы (кө­пір­шік) қай­нау қа­ба­тын­да жа­ғу. Цир­ку­ля­ци­я­ла­на­тын қай­нау қа­ба­тын­да жа­ғу. Қай­нау қа­ба­тын­да қы­сым­мен жа­ғу. Жа­ғу­дың шаң­дық әді­сі.
12.
Жы­лу қон­дыр­ғы­ла­ры­ның суын сал­қын­да­ту жүй­е­ле­рі
Кон­ден­са­тор­лар мен гра­дир­ня­лар жы­лу ал­ма­стыр­ғы­шта­ры­ның бе­ті үшін кор­ро­зи­я­ға тө­зім­ді ма­те­ри­ал­дар­ды таң­дау. Жер­гі­лік­ті қор­ға­ны­шты ен­гі­зу (бо­я­у­лар, ка­тод­тық қор­ға­ныш). Энер­гия тұ­ты­ну нүк­те­ле­рін (вен­ти­ля­тор­лар­ды, сор­ғы­штар­ды) қы­сқар­ту. Өң­деу үшін ре­а­гент­тер­ді пай­да­ла­ну және (био)мо­ни­тор­лар­ды, хи­ми­я­лық мо­ни­то­ринг ас­пап­та­ры­на және рет­теу құ­ры­л­ғы­ла­рын ор­на­ту; Тем­пе­ра­ту­ра­ның кө­те­рі­луі ке­зін­де­гі жүй­е­лер­дің тә­лі­мін зер­де­леу. Ті­рі ағ­за­лар­дың тү­су­ін шек­те­умен уды алу. Су ағын­да­ры­мен тө­гі­ле­тін су­дың са­па­сын ба­қы­лау.
Тік ағын­ды өнер­к­ә­сіп­тік сал­қын­да­ту жүй­е­ле­рі (ӨСЖ).
Қол­да­ны­ста бар қон­дыр­ғы­лар, 1, 2, 7-тар­мақ­ты алып та­с­та­ған­да жа­ңа қон­дыр­ғы­лар үшін си­яқ­ты
13.
ҚТ­ЭҚ-та май­лар­мен жұ­мыс іс­теу
«ҚТ­ЭҚ-та май­лар­мен жұ­мыс іс­теу»
Ре­зер­ву­ар­лар­ды май­дың бе­рі­л­ген неме­се шек­ті дең­гей­іне жет­кен кез­де ре­зер­ву­ар­лар­ға май бе­ре­тін сор­ғы­лар­дың сиг­на­ли­за­ци­я­сы мен жұ­мысын бұ­ғат­та­уды қам­та­ма­сыз ете­тін май дең­гей­і­нің көр­сет­кіш­те­рі­мен жаб­дық­тау.
Май ре­зер­ву­ар­ла­рын май ысыр­ма­ла­ры­мен неме­се қай­та іс­ке қо­су қы­сым­тығ­ын­дар­мен және кеп­тір­гіш жай-күй­і­нің ин­ди­ка­тор­ла­ры­мен, ре­зер­ву­ар­лар­дың ты­ныс алу же­лі­ле­рін­де­гі АКС-пен, ал сый­ым­ды­лы­ғы 30 м3-нен астам ре­зер­ву­ар­лар­ды қо­сар­лан­ған АКС-пен (бір крон­штейн­ге қа­тар­лас екі АКС) жаб­дық­тау.
Ре­зер­ву­ар­лар­дың (май бак­та­ры­ның) іш­кі бет­те­рін ар­найы май-бен­зин­ге тө­зім­ді кор­ро­зи­я­ға қар­сы жа­бын­дар­дың кө­ме­гі­мен қор­ғау, олар­дың ма­те­ри­а­лы май­дың әсе­ріне инерт­ті (яғ­ни, ұзақ мер­зім бойы жа­на­сқан кез­де ыстық май­дың (70°С-қа дей­ін) са­па­сы­на те­ріс әсер ет­пей­ді).
Ашық қой­ма­да­ғы май бак­та­рын және май құ­быр­ла­рын жы­лу оқ­ша­у­ла­ғы­шпен және бак­тар­дың, құ­бы­р­жол­дар­дың тү­бін жы­лы­ту құ­ры­л­ғы­ла­ры­мен, мы­са­лы, бу неме­се су спут­ник­те­рі­мен неме­се электр қы­здыр­ғыш кә­біл­дер­мен жаб­дық­тау.
МЕМСТ 2517 ұсы­ным­да­ры­на сәй­кес ре­зер­ву­ар­лар­да май сы­на­ма­ла­рын алу­ға ар­нал­ған нүк­те­лер­ді, май ап­па­ратха­на­сы мен МТЖ схе­ма­ла­рын, май құ­быр­ла­рын­да жай­ға­сты­ру.
Май­лар­дың ашық қой­ма­сын­да­ғы май бак­та­рын, май ап­па­ратха­на­сы­ның схе­ма­ла­рын, май­лар­дың мақ­са­ты (транс­фор­ма­тор­лық, тур­би­на­лық, от­қа тө­зім­ді, ин­ду­стри­я­лық) және са­па­сы (жа­ңа, дай­ын­дал­ған, пай­да­ла­ны­ла­тын, пай­да­ла­ны­л­ған) бой­ын­ша әр­түр­лі же­ке сақ­та­у­ға, өң­де­у­ге, та­сы­мал­да­у­ға ар­нал­ған май құ­быр­ла­рын ма­ман­дан­ды­ру.
Тех­но­ло­ги­я­лық және дре­на­ж­дық май құ­быр­ла­рын­да ті­ке­лей ре­зер­ву­ар­лар­дың жа­нын­да бе­кі­ту ар­ма­ту­ра­сын олар­ды май ша­ру­а­шы­лы­ғы схе­ма­сы­нан ажы­ра­ту және май құ­быр­ла­ры за­қым­дан­ған кез­де май тө­гі­лу кө­ле­мін бол­ғы­з­бау неме­се азай­ту мүм­кін­ді­гін алу үшін ор­на­ту.
Ре­зер­ву­ар­лар­дың «ты­ныс алуы» ке­зін­де май­дың қор­ша­ған ор­та­дан ла­ста­нуын бол­ғы­з­бау үшін ре­зер­ву­ар­лар­дың асып тө­гі­лу сызық­та­рын гид­роы­сыр­ма­лар­мен жаб­дық­тау
Май­лар­дың ағы­луы мен дре­на­ж­да­рын жи­нау үшін май құ­быр­ла­рын на­у­а­лар­мен және ер­не­мек­тер­ге ар­нал­ған қор­ғау қа­бық­ша­ла­ры­мен жаб­дық­тау.
Май жи­на­у­ға ар­нал­ған ма­те­ри­ал­дар қо­рын олар­дың ық­ти­мал тө­гі­лу, ағу жер­ле­ріне ор­на­ла­сты­ру.
14.
Те­ңіз қай­ра­ңын­да пай­да­ла­ны­ла­тын жы­лу пай­да­ла­на­тын қон­дыр­ғы­лар
Ам­ми­ак­ты қол­да­ну­ды алып та­стау

№
Операциялар санаты
Ең озық қолжетімді технологиялар
1
2
3
1.
Континенттік бұрғылау
Тұщы су сірнелері негізінде бұрғылау ерітінділерін жуу жүйелері Мұнай негізіндегі бұрғылау ерітінділерін пайдалануды; оларды қайталама пайдаланумен дизелдік негіздегі бұрғылау ерітінділерін пайдалануды алып тастау. Бұрғылау ерітіндісінен сүзіліп алынған суды қайталама пайдалану. Сульфобактериялармен байытылған ұңғымалардың азып-тозуының алдын алу үшін күкірт сутегі жұтқыштарын пайдалану. Коррозия биоцидтерін, ингибиторларын қолдану. Шикі мұнайды резервуарларда сақтау, сыйымдылығы 1590 м3 резервуарларында жүзбе қақпақтың екінші (қосарланған) ілмегі болуы тиісті. Жағар алдында күкірт сутектен және қышқыл газдар меркаптандарынан (күкірт қоспаларын жағу өнімділігі сағатына 1,8 кг астам қондырғыларда) тазарту. Конденсат шығарындыларының алдын алу үшін алауларда барабандық сепараторларды пайдалану.
Шламды термомеханикалық тазарту-мұнай негізіндегі бұрғылау шламдарын, сондай-ақ басқа да құрамында мұнай бар қалдықтарды термиялық қыздыру негізінде өңдеуге арналған. Келесі қайта өңдеу өнімдері пайда болады: су, қалпына келтірілген негізгі май және қатты минералды қалдық. Қалпына келтірілген негізгі май және су (өнім) бұрғылау ерітінділерін дайындау кезінде қайта пайдаланылады.
Бұрғылау ерітінділерін өңдеу-пайдаланылған сұйық және қатты қалдықтардың көлемін барынша азайту. Жаңа бұрғылау ерітіндісін дайындау үшін алынған мұнай өнімдерін қайта пайдалану. Ұңғымаларды бұрғылау кезінде алынған суды қайта пайдалану.
2.
Теңіздік бұрғылау
Бұрғылау ерітінділері және техникалық сұйықтықтар үшін «нөлдік төгінділер» қағидатын қолдану. Санитарлық-тұрмыстық сарқынды сулар үшін мембрандық биореакторды қолданумен биологиялық тазартуды қолдану. Қауіпті қалдықтарды жер бетіндегі кешендерге тасымалдау. Бұрғылау платформаларында (баржаларда) және көмекші кемелерде қалдықтарды жинау және өңдеу (ұсату және престеу) үшін тиісті құралдар мен жабдықтардың немесе қоқысты жағу үшін жабдықтардың бар болуы.

№
Операциялар санаты
Қоршаған ортаға эмиссиялардың түрі
Ең озық қолжетімді технологиялар
Қосымша көрсеткіштер және ескертпелер
1
2
3
4
5
1. Мұнайды өңдеу
1)
Атмосфераға шығарындылар
Отын ретінде мұнай химиясы өндірісінің қалдық газын пайдалану, мұнай өңдеу өндірісінің энергиядағы қалған қажеттіліктерін сұйық отын есебінен қанағаттандыру
2)
Судың ластануы
Ластанған, аз ластанған және ластанбаған су ағындарын бөлу әдістерін және тәсілдерін қолдану жолдармен судың ластануын төмендету
3)
Топырақты және жер асты суларды қорғау
Ағып кетулерді анықтау үшін аспаптар, ыдыстардың екі қабатты түбі, әлеуетті төгілулер орындарының сүзуге қарсы жабындылары
2. Техникалық операциялар
Алкилдеу үдерісінде фторлы сутегінің тұрақты шығарындыларын төмендету. Өңделген күкірт қышқылын минималдау және регенерациялау. Еріткішті регенерациялау (ұшқыш еріткіштерді рекуперациялау), деасфальттау кезіндегі, экстракция қондырғыларындағы және депарафиндеу қондырғыларындағы үш әрекетті буландыру жүйесі №-метилпирролидонды (NМР) хош иісті экстракттарда еріткіш ретінде пайдалану. Шикі мұнай ағындарын соңғы тазарту үшін гидро өңдеуді және балауыздауды пайдалану. Өршіткілік крекингте СО және NОх байланысты шығарындыларды төмендету. Газ энергиясын регенерациялау, қазандықтарды бөлінетін газдармен қыздыру жолымен энергияны үнемдеу. Қатты бөлшектердің шығарындыларын 10-40 мг/м3 дейін төмендету. Азот тотықтарының шығарындыларын 60-70 %-ға және күкірт тотықтарын 95-99 %-ға төмендету. Кокстеу үдерісінде: жылуды рекуперациялау, флексикокинг. Көп сатылы тұщылағыш. Сутегін тұтыну үдерістері үшін гидрокрекингке арналған қондырғыларды пайдалану. Сутегін өндіру үшін: көмір қышқыл газының көміртегі қос тотығына айналуы үшін булық реформинг қондырғысының түтіндік газының жылуын пайдалануды және еріткіш пен конвертердің жұтқышының жылуын біріктіруді қоса, жаға зауыттар үшін газбен қыздыру кезіндегі булық реформинг технологиясы;  ауыр дизель отынын және коксты газдандыру үдерістерінен сутегін қалпына келтіру; сутегі өндірісінде жылуды біріктіру схемаларын қолдану; үрлеу газын мұнай өңдеу зауыты шегінде отын ретінде пайдалану. Изомерлеу үшін: құрамында хлор бар жеделдеткіш; өршіткілік жүйелер.
Газды тазарту жолымен < 1 мг/м3 деңгейіне дейін, суға жіберулерде 20-40 ч/миллион деңгейіне дейін.
СО 50-100 мг/м3 дейін, ал NОх шығарындылары үшін - 100-300 мг/м3 дейін
3. Табиғи газды өңдеу
1)
Атмосфераға шығарындылар, жерлерді қорғау
Отын ретінде құрамында H2S 5 мг/м3 кем емес газды пайдалану
4. Технологиялық операциялар
Полимерлеу үшін: өршіткіні тұтынуды оңтайландыру; фосфор қышқылын (өршіткі) мұнай өңдеу өндірісі шегінде, мысалға биологиялық тазарту қондырғыларында қайталама пайдалану. Алғашқы ажырату үшін: алғашқы тазарту және вакуумдық қондырғының немесе мұнай өңдеу зауытының басқа қондырғыларының арасында жылуды біріктіруді көтеру; шикі мұнайды алдын ала қыздыру желісінде энергияны оңтайландыру әдісін қолдану; шикі мұнайдың ректификациялық бағанасының айналуын арттыру; майлық жылытқыш көмегімен бүйірлік буландыру бағаналарын қайталама қайнату бумен ажыратудан басымырақ. Өнімдерді тазарту үшін: жаңа зауыттар үшін өршіткілік депарафиндеуді пайдалану; ащы сілтінің шоғырланған ерітіндісін қолдануды минималдау және пайдаланылған сілтілі ерітінділерді пайдалануды максималдау мақсатында сілтілі ерітінділерді пайдаланудың тиімді жүйесін құру. Пайдаланылуы мүмкін технологиялар: рециркуляция кезінде күйдіргіш сода каскадталады және пайдаланылған сілтілі ерітінділерді ажыратудан кейін қайталама пайдалану; ыдырату кезінде тұщылағыштарға (бұл технология кокстың түзілуін күшейте алады, мысалға висбрекерлерде) бүрку немесе жоғары ОХТ (оттегіні химиялық тұтыну) кезінде (мысалға, > 100 г/л) қалған пайдаланылған сілтілі ерітіндіні күлдеу қолданылады; тазарту үдерісінен пайдаланылған газды жағу (иістерді жағу бағдарламасының бөлігі ретінде).
5. Мұнай өңдеу өнімдерін сақтау және тасымалдау
Жүзгіш қақпақты резервуарларда жоғары тиімді тығыздандырғыштарды пайдалану. Тиеу/түсіру үдерістері кезінде буды теңгермелеу және бактарды кері дренаждау.
Стационарлық пайдалану кезінде және тиеу-түсіру жұмыстары уақытында резервуарлардағы, көлік құралдарындағы буды қалпына келтіру (ұшқыш емес өнімдер үшін қолдануға болмайды). Шлангтар үшін өзінше басқарылатын қосу муфталары. Ыдыстардың толып кетуінің алдын алу үшін аспаптар. Резервуарлардың өлшеуіш жүйесіне тәуелсіз жұмыс істейтін деңгейдің авариялық датчиктерін орнату.

№
Операциялар санаты
Ең озық қолжетімді технологиялар
Қосымша көрсеткіштер
1
2
3
4
1. Ыстық және салқын штамптау
1)
Шикізатты және көмекші материалдарды сақтау және жұмыс істеу
Арнаулы әдістерді, мысалға қорғау шұңқырларын және дренажды пайдалану мен төгілулер мен ағып кетулерді жинау. Майды ластанған дренаж суынан бөлу және қалпына келтірілген майды қайталама пайдалану. Айырылған суды су тазарту құрылысында өңдеу.
2)
Машиналық тазарту
Машинамен тазарту кезінде қоршау және мата сүзгілердің көмегімен шаң деңгейін төмендету. Түтіннің жоғары ылғалдылығына байланысты мата сүзгілер қолданыла алмайтын жерлерде электр статикалық сүзгілер. Отпен тазарту кезінде түзілетін қабыршақты/ұсақ жоңқаны бөлек жинау.
3)
Қырнап өңдеу
Машинамен қырнау үшін қоршау және қолмен қырналау үшін қорғаныш қақпақтарымен жабдықталған кабинаны бөлу және мата сүзгілердің көмегімен шаңды азайту.
4)
Ректификациялау үдерістері
Ректификацияның (қатты заттардың бөлінуі) барлық үдерістерінен суды тазарту және қайталама пайдалану. Қабыршақты, жоңқаны және шаңды ішкі кәдеге жарату немесе кәдеге жаратуға сату.
5)
Қайталама қыздыру және термикалық өңдеу пештері
Пештің құрылымына немесе пайдалану мен техникалық қызмет көрсетуге жатқызылатын жалпы шаралар. Жедел немесе құрастырулық құралдармен тиеу уақытында ауаның артықшылығын және жылуды жоғалтуды төмендету. Мыналар үшін жану жағдайларын оңтайландыру үшін пештер үшін отынды таңдау және автоматтауды/басқаруды қолдану: - табиғи газ; - барлық газдар және газ қоспалары; - мұнай отыны (< 1 % S). Қазандықты қыздыру немесе суармалы салқындатуды үшін регенеративтік рекуперативтік жүйелерде тиелген шикізатты алдын ала қыздыру үшін пайдаланған газдың жылуын пайдалану NОх құрамын жағатын жанарғылардың екінші буыны
SО2 деңгейлері: < 100 мг/м3, < 400 мг/м3, 1700 мг/м3 дейін. Энергияны үнемдеу 25-50 % және NОх шоғырлануын 50 %-ға дейін төмендету NОх шоғырлануын 65 %-ға дейін төмендету
6)
Таза желі
Содан кейін тазартумен суды шашу, бұл кезде қатты бөлшектер (темір тотықтары) бөлінеді және темірді кәдеге жарату үшін жиналады. Ауаны мата сүзгілермен тазартумен және жиналған шаңды кәдеге жаратумен сору жүйелері
7)
Түзету және дәнекерлеу
Соратын қақпақтар және мата сүзгілермен содан кейінгі тазарту
8)
Құрамында ұсақ жоңқа және май бар технологиялық суды тазарту
Рецикуляция коэффициенті 95 % < жабық технологиялық циклдер. Тазарту әдістерін оңтайлы үйлесуді пайдалану жолымен шығарындыларды төмендету
С3 < 20 мг/л Май: < 5 мг/л Ғе: < 10 мг/л Сr барлығы: < 0.2 мг/л Ni: < 0.2 мг/л Zn: < 2 мг/л
9)
Көмірсутекті ластанудың алдын алу
Майды тұтынуды 50-70 %-ға төмендету
Майды тұтынудың 50-70 %-ға төмендеуі
2. Салқын прокат
1)
Орамдарды жазып ашу
Сулық перделер, мата сүзгілермен және шаңды кәдеге жаратумен сору жүйесі
2)
Улау
Қышқылды тұтынуды төмендету жөніндегі шаралар: дұрыс сақтау жолымен болат коррозиясының алдын алу, болатты алғашқы механикалық тазарту, улаудың тиімді әдістерін пайдалану (бүрку, турбулентті улау), пайдалану мерзімі ішінде улау ванналарын механикалық сүзу және рециркуляция, ваннаны қалпына келтіру үшін иондық алмасу немесе электр диализ Қалпына келтірілген қышқылды рециркуляциялаумен қышқылды газ фазалық әдіспен регенерациялау жолымен немесе қайнап жатқан қабатта (немесе эквиваленттік үдеріс) пайдаланылған НСl қайталама пайдалану Толық жабылған жабдық немесе қақпақтармен және сорудан кейін ауаны тазартумен жабдықталған жабдықтар Бос күкірт қышқылын кристалданумен қалпына келтіру; регенерациялық қондырғы үшін ауаны тазарту құрылғылары Қышқыл қоспаларын еркін (иондық алмасудың немесе электр диализдің бүйірлік фракциясы әдісімен) кәдеге жарату немесе қышқылды мына әдістермен регенерациялау: газ фазалық әдіспен; немесе буландырумен Н2О2, карбамид, және с.с. көмегімен тазарту немесе тазарту ваннасына немесе ИКВ-ға Н2О2 немесе карбамид қосумен NOх басу Балама: азотты қышқылсыз улауды пайдалану плюс жабық жабдық немесе қақпақтармен және сорудан кейін ауаны тазартумен жабдықталған жабдықтар Жылу алмастырғыш көмегімен тікелей емес қыздырумен қышқылды қыздыру
Шаң 20-50 мг/м3, НСl 2-30 мг/м3, SO2 50-100 мг/м3, СО 150 мг/м3, СO2 180000 мг/м3: NO2 300-370 мг/м3 Шаң 10-20 мг/м3 НСl 2-30 мг/м3. Н2SO4 5-10 мг/м3 SO2 8-20 мг/м3 Шаң < 10 мг/м3 НF < 2 мг/м3 NO2 < 200 мг/м3 HF < 2 мг/м3 NO2< 100 мг/м3 Барлығы үшін: NOх 200-650 мг/м3 НF 2-7 мг/м3
3)
Сарқынды суды барынша азайту
Құйылысты ішкі кәдеге жаратумен каскадтық жуу жүйесі (мысалға, улау ванналарында немесе жуу кезінде). «Қышқыл-жуғышты улау/регенерациялау» жүйесін мұқият жөнге келтіру және басқару.
4)
Сарқынды суды тазарту
Бейтараптау, флокуляция және с.с. жолымен тазарту, мұнда жүйеден қышқыл суды шығарудан кету мүмкін емес («Сарқынды суларды тазарту» бөлімін қара)
Салымды заттар (С3) < 20 мг/л Май: < 5 мг/л Ғе: < 10 мг/л1 Сr: < 0.2 мг/л Ni: < 0.2 мг/л2 Zn: < 2 мг/л
5)
Эмульсиялар
Герметизацияны, құбырларды және т.б. уақтылы тексеру жолымен ластанулардың алдын алу, ағып кетулерді есептеу. Эмульсиялардың сапасын тұрақты бақылау. Қолдану мерзімін арттыру үшін эмульсияларды тазарту және қайталама пайдалану жолымен эмульсияның циркуляциясын қолдау. Майдың құрамын азайту үшін пайдаланылған эмульсияны тазарту, мысалға, ультра сүзу немесе электролиттік бөлу жолымен.
6)
Прокат және жұмсарту
Ластанған ауаны тұман аулағыштар көмегімен тазартумен сору жүйесі.
Көмірсутектер: 5-15 мг/м3
7)
Майсыздандыру
Майсыздандыру ерітіндісін тазарту және қайталама пайдалану жолымен майсыздандырудың тоқтаусыз үдерісі. Тазартудың қолайлы шаралары - механикалық әдістер және мембраналық сүзу. Майдың құрамын төмендету үшін электролиттік бөлу немесе ультра сүзу жолымен пайдаланылған майсыздандыру ерітіндісін тазарту, бөлінген майлық фракцияны қайталама пайдалану, бөлінген суды төгуге дейін тазарту (бейтараптау және т.б.). Түтінді (булануларды) майсыздандыру және тазарту үшін сору жүйесі.
8)
Күйдіруге арналған пештер
Тоқтаусыз жұмыс істейтін пештер үшін NОх шоғырлануын төмендетін жанарғыларды қолдану. Регенеративтік және рекуперативтік жанарғыларды пайдаланған кезде жану үшін ауаны алдын ала қыздыру. Шихтаны бөлінген газбен алдын ала қыздыру
Ауаны алдын ала қыздырмай NОх-250-400 мг/м3, 3 % О2. NОх үшін жағу нормасы 60 % (және СО үшін 87 %)
9)
Жеткізу/майландыру
Созу қақпақтары және тұман аулағыштар және/немесе электр статистикалық сүзгілер. Электр статистикалық майлау.
10)
Түзету және дәнекерлеу
Сору қақпақтары және ауаны содан кейін мата сүзгілермен тазарту.
Шаң: < 5-20 мг/м3
11)
Салқындату (машиналар және т.б.)
Жабық циклде жұмыс істейтін суды салқындатудың бөлек жүйелері.
3. Сымды созу
1)
Ваннада улау
Тазарту ваннасының параметрлерін қатаң бақылау: температура және шоғырлану. Будың жоғары эмиссиялары, мысалы жылытумен және жоғары шоғырлануымен тұз қышқылы бар улау ванналары үшін жаңа және бар қондырғыларда бүйірлік соруды орнату, сорылған ауаны тазарту.
НСl: 20 мг/м3
2)
Улау
Каскадтық улау (өндіргіштік > 15 000 тонна созбасын жылына) немесе бос қышқыл фракциясын қалпына келтіру және улау қондырғысында қайталама пайдалану. Пайдаланылған қышқылды сыртқы қалпына келтіру. Пайдаланылған қышқылды қайталама екіншілік шикізат ретінде пайдалану. Қабыршақты қышқылсыз жою, мысалға, сапаға сәйкестік жағдайында бөлшектеп шапшып тазарту көмегімен. Кері ағыспен каскадтық шаю.
3)
Құрғақ созу
Созу жылдамдығы > 4 м/с созу машиналарын қоршау (және, егер қажет болса, экранды сүзгіге қосу)
4)
Дымқыл созу
Созудың майлау майын тазарту және қайталама пайдалану. Майдың құрамын төмендету және/немесе қалдықтар көлемін азайту үшін пайдаланылған майлауды тазарту, мысалға, электролиттік эмульсияны химиялық ыдырату немесе ультра сүзу жолымен. Пайдаланылған судың фракциясын тазарту.
5)
Құрғақ және дымқыл созу
Сумен салқындатудың жабық жүйелері. Сумен салқындатудың тік ағатын жүйелерін пайдалануды алып тастау
6)
Күйдіру пештері
Қорғаныс өнімділік газын жағу. Сымды тұрақты күйдіру. Күйдіру үдерісін ұтымды ұйымдастыру және басқару шаралары. Құрамында Рb бар қалдықтарды жаңбыр мен қардан қорғаумен сақтау. Құрамында Рb бар қалдықтарды түсті металлургияда пайдалану үшін өңдеу. Шынықты ванналары жұмысының тұйық схемасы.
Рb< 5 мг/м3, СО < 100 мг/м3 ТОС < 50 мг/м3
4. Қорытындыға үзіліссіз ыстық батыру
1)
Майсыздандыру
Каскадтық майсыздандыру Майсыздандыратын ерітінділерді тазарту және жағу; тазартудың қажетті шаралары - механикалық әдістер және мембраналық сүзу Май құрамының азайту үшін пайдаланылған майсыздандырғыш ерітіндісін эмульсияның электролиттік ыдырауының немесе ультра сүзу көмегімен өңдеу; Бөлінген май фракциясын қайталама пайдалану; бөлінген су фракциясын өңдеу (бейтараптау және т.б.) Ластанған ауасы бар жабық резервуарлар және оны скруббермен немесе тұман аулағышпен тазарту Электролитті әкетуді төмендету үшін сығылатын білікшелерді пайдалану
2)
Жылулық өңдеу пештері
NOх құрамын төмендететін жанарғылар. Регенеративтік және рекуперативтік жанарғылармен ауаны алдын ала қыздыру. Жолақты алдын ала қыздыру. Жылуды қалпына келтіру үшін пайдаланылған газды пайдаланумен буды өндіру.
Ауаны алдын ала қыздырусыз NОх - 250-400 мг/м3 (3 % O2); СО 100-200 мг/м3
3)
Қорытындыға батырумен қорғаныс жабындыны жағу
Цинк бар қалдықтардың, шлактың және гартмырыштың (цинк темір қорытпасы) бөлек жинақталуы және түсті металлургияда пайдаланумен қайта өңдеу
4)
Гальваникалық күйдіру
NOх құрамын төмендететін жандырғылар. Жанудың регенеративтік және рекуперативтік жүйелері.
Ауаны алдын ала қыздырусыз NOх - 250-400 мг/м3 (3 % О2)
5)
Майлау
Жолақтарды майлау үшін машиналарды қоршау. Электр статистикалық майлау.
6)
Фосфаттау және белсенсіздендіру/ хромдау
Технологиялық ванналарды қоршау. Фосфаттау үшін ерітіндіні тазарту және қайталама пайдалану. Белсенсіздендіру үшін ерітіндіні тазарту және қайталама пайдалану. Сығылатын білікшені пайдалану. Сарқынды суларды тазарту үшін қондырғыда жаттықтыру клетінде/шынықтыруда жұмсарту ерітіндісін жинақтау
7)
Сарқынды су
Тұндыруды, сүзуді және/немесе флотациялауды/шөгуді/іріткілеуді үйлестірумен пайдаланылған суды тазарту. Суды тұрақты тазартудың қолданыста бар қондырғылары (оларда Zn < 4 мг/л қол жеткізілетін бірегейлер).
С3 < 2 мг/л Ғе < 10 мг/л Zn < 2 мг/л Ni < 0.2 мг/л Cr < 0.2 мг/л Pb < 0.5 мг/л Sn < 2 мг/л
5. Жаймаларды алиттеу (алюминдеу)
1)
Улау
Жабық ванналар және сумен суарумен скрубберді жеделдету, улау үшін скрубберден және ваннадан сарқынды суды тазарту.
HCl < 30 мг/м3
2)
Никельді жабынды
Жабық үдеріс, сумен суарумен скрубберді желдету.
3)
Қорытындыға батырумен жабындыны жағу
Жабынды қалыңдығын бақылау үшін әуе пышақтар.
4)
Майлау
Электр статикалық майлау машиналары.
6. Сымды жабу
1)
Улау
Қоршалған жабдық немесе шатырлармен және сорылатын ауаны тазартумен жабдықталған жабдықтар. Бір желінің өндіргіштігі жылына 15 000 тоннадан астам жаңа қондырғыларда каскадтық улау. Бос қышқыл фракциясын қалпына келтіру. Барлық қондырғылар үшін пайдаланылған қышқылды сыртқы қалпына келтіру. Пайдаланылған қышқылды екіншілік шикізат ретінде қайталама пайдалану.
HCl - 2-30 мг/м3
2)
Суды тұтыну
Каскадтық шаю, жаңа және барлық ірі қондырғыларда суды тұтынуды төмендету үшін басқа әдістермен үйлестіру мүмкін (> 15 000 тонна жылына).
3)
Сарқынды су
Физикалық-химиялық өңдеу жолмен сарқынды суды тазарту (бейтараптау, флокуляциялау және т.б.).
С3 < 20 мг/л Ғе: < 10 мг/л Zn: < 2 мг/л Ni: < 0.2 мг/л Сr< 0.2 мг/л Рb: < 0.5 мг/л Sn: < 2 мг/л
4)
Қождамалау
Темірді тасымалдауды төмендетуге және ванналарды ұстауға бағытталған өндірісті ұтымды ұйымдастыру және үдерісті басқару. Шлакты ванналарды жергілікті қалпына келтіру (темірдің бүйірлік фракциясын алып тастау). Қождаманың пайдаланылған ерітіндісін сыртқы қайта кәдеге жарату.
7. Цинктеу (гальванизациялау)
1)
Майсыздандыру
Егер бөлшектер майдан толық бос болмаса, майсыздандыру тәсілдерін анықтау. Тиімділікті арттыру үшін ваннаны оңтайлы, мысалға араластыру жолымен пайдалану. Әрекетін көтеру үшін майсыздандыру ерітінділерін тазарту (беткі қабатын алу, центрифугалау және т.б.) және қайта циркуляция, май тұлбасын қайталама пайдалану немесе бактериялардың көмегімен орында тазартумен (майсыздандыру ерітіндісінен майларды алып тастау) «биологиялық майсыздандыру».
2)
Улау + жабындыны химиялық улату
«Араластырылған» сұйықтықтардан қалпына келтіру үдерісі жүзеге асырылмаса, (орында немесе бөгде мамандандырылған жеткізушілер арқылы) бөлек улау және улату. Пайдаланылған улату ерітіндісін пайдалану (сыртқы немесе ішкі, мысалға, қождамаланатын қоспаны қалпына келтіру үшін). Қиыстырылған улау және химиялық улату жағдайында «араластырылған» сұйықтықтардан қасиеттерінің мәндерін қалпына келтіру, мысалға, қождамаларды өндіру, қышқылды қалпына келтіру және гальванизацияда қайталама пайдалану үшін немесе басқа бейорганикалық химикаттарды алу үшін пайдалану.
3)
Тұз қышқылымен улау
Пайдаланылған улау ерітіндісінен бос қышқыл фракциясын қалпына келтіру немесе улау ерітіндісін сыртқы қалпына келтіру. Қышқылдан мырышты алып тастау. Қождамаларды өндіру үшін пайдаланылған улау ерітіндісін пайдалану. Бейтараптау үшін пайдаланылған улау ерітіндісін пайдалануды алып тастау. Эмульсияны бөлу үшін пайдаланылған улау ерітіндісін пайдалануды алып тастау.
НСl - 2-30 мг/м3
8. Ферроқорытпаларды өндіру
8.1. Ұйымдастырылмаған эмиссияларды болғызбау немесе азайт
1)
Ауаға ұйымдастырылмаған эмиссияларды болғызбау немесе азайту
Кейіннен тазарта отырып, эмиссияларды мүмкіндігінше көзіне барынша жақын ұстау.
2)
Экологиялық менеджмент жүйесі
Экологиялық менеджмент жүйелерін және энергия тиімділігінің менеджменті жүйесін енгізу.
3)
Шикізатты сақтау кезінде пайда болатын ұйымдастырылмаған эмиссияларды азайту
Жабық үй-жайларды немесе сыйымдылықтарды/ бункерлерді пайдалану.
Сақтау алаңдарының үстінен паналар салу.
Қымтаулы қаптама.
Аралықтардың үстінен паналар салу.
Қоспаларды қолданып немесе қолданбай суды шашырату (себу).
Шаңды/газды ұстап қалу құрылғыларын тиеу және қайта тиеу нүктелерінде орналастыру.
Сақтау алаңын үнемі жинау және қажет болған кезде, ылғалдандыру.
Техникалық мүмкіндік пен басқа да факторларды негізге ала отырып, материалдарды сақтаудың оңтайлы схемасын таңдау.
Шикізатты бөлек сақтау.
4)
Шикізат пен материалдарды қабылдау, дайындау, тасымалдау және беру кезінде түзілетін ұйымдастырылмаған эмиссияларды азайту
Шикізат пен материалдарды түсіру және тасымалдау процестерін автоматтандыру және конвейерлерді, пневматикалық немесе гидравликалық көлік жүйелерін, роторлы экскаваторларды, вагонаударғыштарды, грейферлік крандарды және вагондардың люктері арқылы түсіруді қолдану арқылы қамтамасыз ету.
Шаң шығармайтын қатты материалдар үшін қалқалардың астында конвейерлерді орнату.
Жеткізу пункттерінде шаң жинау құрылғыларын орнату.
Тасымалдаудың барынша қысқа маршруттарын пайдалану.
Ашық таспалы конвейерлердің жылдамдығын реттеу.
Жолдарды жинау бойынша жоспарлы науқандар өткізу.
Үйлеспейтін материалдарды бөлу.
Процестер арасындағы материалдық ағындарды барынша азайту.
Шаң басу жүйелерін қолдану.
Аспирация жүйелерін қолдана отырып, шаң басқан ауаны ұстау жүйесімен жабдықталған жабық жабдықты пайдалану.
5)
Ферроқорытпаларды өндіру жөніндегі зауыттарда шикізатты беру, балқыту және пештерден шығару кезінде ұйымдастырылмаған шығарындылардың алдын алу немесе оларды азайту:
Қайтпалы газдарды ұстап қалу және тазарту жүйесімен үйлесімде тиеу және шығару нүктелеріндегі шығармалы қолшатырлар/жабындар.
Пеш күмбезінің астындағы СО көміртегі тотығы құрамының деңгейлерін бақылау.
Пешті қымтау.
Пештегі температураны ең төмен жол берілетін деңгейде ұстау, сондай-ақ белгіленген электр режимін сақтау.
Ұйымдастырылмаған шығарындыларды аулаудың басқа әдістерімен үйлесімде жабық үй-жайлар.
Пештің типіне және шығарындыларды қысқартудың қолданылатын әдістеріне сәйкес шикізатты таңдау және беру.
Газдарды жинау үшін қолшатыр жүйелерін пайдалану.
8.2. Ұйымдастырылған шығарындыларды болғызбау немесе азайту
1)
Материалдарды сақтау, өңдеу және тасымалдау кезінде, мөлшерлеу, араластыру, сұрыптау сияқты оларды алдын ала дайындау операциялары кезінде, сондай-ақ металды балқыту, құю және орау кезінде туындайтын шығарындыларды азайту
Жеңқұбырлы сүзгілер, циклондар және басқа да аспирация жүйелері базасында аспирациялық қондырғыларды шикіқұрамдық материалдарды дайындау, тасымалдау, мөлшерлеу, шикіқұрамды пешке жүктеу, ферроқорытпаны ұсақтау және фракциялау үшін қолдану.
Бір немесе бірнеше аспирациялық не газ тазарту қондырғыларын пайдалану.
Жартылай жабық кен-термиялық пештерді қолдану.
Тазартылған электр пеші мен конвекторды қолдану.
Кесектендірілген (агломерацияланған) шикізатты қолдану.
Кен-термиялық пештерде ферроқорытпаны балқыту үшін коксты алмастырғыш ретінде тас көмірді қолдану.
Құю машиналарын қолдану.
Полигондық құюды қолдану.
Иірмекті тасымалдағыштарды азотпен үрлеу.
Шикіқұрамды мөлшерлеуді басқарудың автоматтандырылған жүйесін қолдану.
Атмосфералық ауа мониторингінің автоматтандырылған жүйесін енгізу.
8.3. Жерүсті су объектілерінің ластануын болғызбау және сумен жұмыс істеу
1)
Су бассейнінің ластануын болғызбау және су тұтынуды барынша азайту
Пайдаланылатын судың көлемдерін өлшеу
Суды тазарту үшін реагенттерді қолдану
Жергілікті айналымды циклдерді ұйымдастыру
Айналымды сумен жабдықтауды қолдану
Тұйық суайналым жүйелерін қолдану
2)
Қалдықтар мен бос таужыныстарды (үйіндіні) жоюға және залалсыздандыруға арналған құрылысжайлар
Табиғи сыртқы ағынды бұру.
Карьерлерде қалдықтар мен бос таужыныстарды қайта өңдеу.
Топырақты прогрессивті қалпына келтіруді/рекультивациялауды жүргізу.
8.4. Қалдықтармен, жартылай өнімдермен және айналымды материалдармен жұмыс істеу
1)
Қалдықтарды, жартылай өнімдер мен айналымды материалдарды қайтадан пайдалануға, ал мүмкін болмаған жағдайда оларды қайта өңдеуге немесе кәдеге жаратуға ықпал ететін олармен жұмыс істеу жүйесін ұйымдастыру
Шикіқұрамдық материалдардың електерін кесектеу және өндіріске қайтару.
Тұтынушыларға шикіқұрамдық материалдардың електерін өткізу.
Ферроқорытпа қождарынан қиыршықтас, шақпатас пен құм өндіру.
Металл концентратты қождардан, оның ішінде сұйық ортада алу.
Ферроқорытпа қожын тұтынушыларға өткізу.
Тұтынушыларға сату үшін газ тазартқыштардың құрғақ шаңын жұмсақ контейнерлерге орауды қолдану.
Шламдарды сусыздандыру.

№
Операциялар санаты
Ең озық қолжетімді технологиялар
1
2
3
1.
Технологиялық операциялар
Мата сүзгісі, ыстық электр статикалық сүзгі және циклон. Көмір сүзгісі. Соңына дейін жағушы (диоксид үшін салқындатуды қоса алғанда). Су немесе жартылай құрғақ скруббер. Алюминий тотықты скруббер. Хлорды қалпына келтіру. Оңтайландырылған жағу. Төмен NОх бар жанарғы. Тотығатын скруббер. Күкіртті ұстап алу және кәдеге жарату (SO2 конверсиясы). Салқындатқыш, ЕР, әк/көмірмен адсорбция және мата сүзгісі. Пештерді немесе басқа технологиялық қондырғыларды герметизациялау. Технологиялық үдерістер арасында материалдардың жылжуын минимумға дейін төмендету. Балқытылған металды, штейнді немесе қоқысты тасымалдаған немесе шығарған кезде пайда болатын түтінді жинау үшін сору және шаң аулау жүйесі.
2.
Металдардың ерітінділерін химиялық тазарту
Мырышты/қорғасынды тазартқан кезде күшән және сүрменің тотығын перманганатты тазарту. Шайырларды күйдіру, конденсаттау немесе құрғақ абсорбциялау. Сілті скруббері НСN асқын оксидтер немесе гипохлоритпен тотықтыру.
3.
Қалдықтарды қайта өңдеу және жою
Металдарды қалпына келтіру үшін қалдықтарды қайта өңдеу. Құрылыс материалы ретінде қолдану үшін қалдықтарды қайта өңдеу. Уытты қосылыстарды залалсыздандыру. Энергияны мынадай жолдармен қалпына келтіру: концентраттарды балқыту немесе күйдіру немесе конвертерде метал сынығын балқыту үшін реакциялық жылуды пайдалану; тиелетін материалдарды құрғату үшін ыстық технологиялық газдарды пайдалану; пеш газдарының немесе басқа көздерден ыстық газдар қорының көмегімен төгуді алдын ала жылыту; жану үшін рекуперативтік пештерді пайдалану немесе ауаны алдын ала жылыту; отын ретінде түзілетін иісті газды (СО) пайдалану; сілті ерітінділерін ыстық технологиялық газдармен немесе сұйықтықтармен жылыту; пластиктің жақсы сапасын қалпына келтіру мүмкін болмаған және ұшқыш органикалық қосылыстар мен диоксиндерді бөлу болмаған жағдайда шикізаттың кейбір түрлерінің құрамында бар пластмассаны отын ретінде пайдалану; ол қолданылатын жерлерде жеңіл отқа төзімді керамиканы пайдалану.
6.1 Байер-қақтаудың дәйекті-қатарлас нұсқасы әдісімен глинозем өндіру
6.1.1 Атмосфералық ауаға эмиссияларды барынша азайту
1)
Шикізатты дайындау кезінде қоршаған ортаға теріс әсерді төмендету
Келіп түсетін шикізатты бақылауды жүзеге асыру.
Мазуттың жану өнімдері атмосфераға іс жүзінде түспейтін тұйық цикл бойынша жылдың суық мезгілінде шикізаты бар келіп түсетін вагондарды жылыту кезінде жылыжайда ауа алмасуды ұйымдастыру.
Вагонаударғыштардың кешендерін жабындармен және көбік аппараттары мен топтық циклондардағы шаңды аспирациялау жүйелерімен жабдықтау.
Қайта салу орындарын және орташа ұсақтау бөлімшесінің жабдықтарын көбік аппараттары мен топтық циклондардағы шаңды ұстай отырып, аспирациялық қаптамалармен жабу.
Ашық қоймаларды орналастыру орнын желден қорғалған жерде таңдау.
Ашық шикіқұрамдық қойманың қайта салу тораптарын жабу.
Қайта салу тораптарын СИОТ циклон-жуғыштарында ауа қоспасын тазалай отырып, аспирация жүйелерімен жабдықтау.
Кремний модулі, C02, SO3 және Сор бойынша орташалау деңгейінің ең жоғары деңгейімен орташалау қоймаларын қалыптастырудың оңтайлы нұсқасын таңдау.
Шикізатты орташалау қоймаларының шаң бөлу көздерін шаң тазалау қондырғылары – скрубберлер, циклондар, көбік аппараттары бар аспирация жүйелерімен жабу және жабдықтау.
Соданы қабылдау бункерлеріне жабық аспирацияланатын камерада түсіру.
Сода сүрлемін жеңқұбырлық сүзгілермен жарақтандыру есебінен соданың жоғалуын және атмосфераға шаңның түсуін болғызбау.
2)
Өнімділік гидратын алғанға дейін бокситті және (кальцийлеуден кейін) глиноземді қайта өңдеу кезінде теріс әсерді азайту
Өзекті диірмендерде сілтілі айналымдық ерітінді ортасында бокситті қабылдау және ұнтақтау.
Технологиялық процестен бокситтің зиянды қоспаларын шығару мақсатында темірлі құмдарды шығару схемасын қолдану.
Шикі қойыртпақты жоғары температурамен сілтісіздендіру.
Сілтісіздендірілген қойыртпақты қоюлату және жуу.
Қызыл шламды 3 сатыда тікелей сүзу схемасын қолдану.
Алюминатты ерітіндіні табақты тік сүзгілерде (ЛВАЖ және МВЖ) сүзу.
Алюминатты ерітіндіні бақылау сүзгілеу торабында қоюландыруды қайта бөлгеннен кейін тазалау.
Алюминатты ерітіндінің вакуум астында қайнауы (декомпозиция алдында) есебінен оны өздігінен булағыштарда салқындату.
Гидратты алюминатты ерітіндіден бұрап алу, оны сыныптау, қоюлау және сүзу тораптарында өңдеу.
Негізгі ерітіндің (қоюлануды қайта бөлгеннен кейін алынған сұйық фаза) бақылап сүзілуі.
Ерітінділерді бумен қыздыру арқылы булау.
Соңғы өнім – глиноземді ала отырып, кальцийлеу пештерінде гидратты шынықтыру.
Қоректендіргіштерді және шикіқұрамды қайта салу орындарын газ тазарту қондырғыларын пайдаланып, шаңнан тазарта отырып, аспирациялық сорғыштармен жабу.
Кальцийлеу пештерін шаң тазалайтын қондырғылармен жабдықтау.
Ұсталған шаңды өндіріс процесіне қайтару.
Шаң басқан көлік ауасын және глиноземді контейнерлерге тиеу орындарынан ауаны газ тазарту жүйелерімен тазарту.
Атмосфералық ауа мониторингінің автоматтандырылған жүйелерін енгізу.
3)
Шламнан алюминий оксидін қосымша алу және сілті ысыраптарының орнын толтыру мақсатында Байер тармағының қызыл шламын қайта өңдеу кезінде теріс әсерді азайту
Әктасты қабылдау кезінде шаң бөлу көздерін (конвейерлер, қайта салу орындары, бункерлер) жабындармен және көбік аппараттарында шаң-ауа қоспасын тазалай отырып, аспирациялық жүйемен жабдықтау.
Қақтамды сілтісіздендіру процесінде алюминий және натрий оксидтерін алудың жоғары көрсеткіштеріне қол жеткізу мақсатында қақтамның оңтайлы химиялық құрамын қамтамасыз ететін бастапқы шикіқұрамның оңтайлы құрамын таңдау.
Бокситтің темірлі фракциясын шығаруды жүзеге асыру.
Пайдалы құрамдастарды толық шығару мақсатында қақтаудың құбырлы айналмалы пештерінде шикіқұрамды жоғары температурамен қайта өңдеу.
Шикіқұрамды айналмалы пештің ұзындығы бойынша мынадай температуралық аймақтарда термиялық өңдеу:
- кептіру аймағы;
- кальцийлеу аймағы;
- қақтау аймағы;
- салқындату аймағы.
Кептіруді қарқындату және жылуды пайдалану дәрежесін арттыру мақсатында отынның жану өнімдерінің газ ағынына қарама-қарсы айналмалы пешке шашыратылған дымқыл шикіқұрамды беруді көздейтін қақтау әдісін қолдану.
Натрий алюминатын ерітіндіге ауыстыру мақсатында түтікті сілтісіздендіргіште қақтамды қарсы ағын қағидаты бойынша күшті сумен сілтісіздендіру.
Қоюландыру процесін қарқындату және қоюландырғыштарды ағызуды тұндыру үшін флокулянтты пайдалану.
Ерітіндінің каустикалық модулін арттыру мақсатында гидрометаллургиялық цехтан негізгі немесе айналымдық ерітіндінің қоюлатқышын тарату қорабына беру.
Қақтамнан пайдалы құрамдастарды толық алу үшін қақтам шламын өзекті диірмендерде ұнтақтау.
«Сұр шламды» шығару схемасын қолдану.
Автоклавты батареяларда алюминатты ерітіндіні кремнийсіздендіру.
Автоклавты батареяның өздігінен булау буымен автоклавты кремнийсіздендіру алдында алюминатты ерітіндіні алдын ала қыздыруды жүзеге асыру.
Сүзілген ерітіндінің кремний модулін көтеру үшін қоюлатқыштардың ағызу бөлігін терең кремнийсіздендіру схемасын қолдану.
Қақтау пештерін түтін газдарын қатты бөлшектерден тазарту жүйесімен жарақтандыру.
Ұсталған технологиялық шаңды технологиялық процеске қайтару.
Суайналым жүйелерін қолдану.
Өндірістік циклде шлам жинағыштан тұнған суды пайдалану.
6.1.2 Қалдықтармен, жартылай өнімдермен және айналымды материалдармен жұмыс істеу
1)
Қалдықтарды орналастыруды барынша азайту
Шикізатты дайындау процесіне әк қалдықтарын қайтару (әктасты қайта өңдеу кезінде дымқыл шаңтұтқыштарда шаң аулау кезінде түзілетін әктас шламын білдіреді).
Қызыл боксит шламының қалдықтарын гидрометаллургиялық цехтың глинозем өндіру процесіне қайтару.
Гидрометаллургиялық цехтың глинозем өндіру қалдықтарын қайтару.
Термиялық қондырғыларды қаптамалау және айналдыра қалау қалдықтарын мамандандырылған ұйымдарға беру.
Экологиялық заңнаманың талаптарына сәйкес қалдықтар түзілген кезден бастап олармен қауіпсіз жұмыс істеуді қамтамасыз ету.

№
Опе­ра­ци­я­лар са­на­ты
Ең озық қол­же­тім­ді тех­но­ло­ги­я­лар
1
2
3
1.
Су­ға тө­гін­ді­лер
Пай­да­ла­ны­л­ған су­ды қай­та­ла­ма пай­да­ла­ну. Эро­дир­лен­ген бөл­шек­тер­ді тұн­ды­ру үшін тұн­дыр­ғы­штар­ды са­лу. Сі­л­ті қал­дық­та­рын кү­кірт қыш­қы­лы­мен неме­се кө­мір­қыш­қыл газы­мен бей­та­рап­тан­ды­ру. Кү­ш­ән­ді шах­та­лық су­лар­дан те­мір тұз­да­рын қо­су жо­лы­мен жою. Қыш­қыл сар­қын­ды­лар­ды та­зар­ту үшін: әк­та­сты (каль­ций кар­бо­на­ты), гид­рант­тық әк­тікті неме­се бә­сең­де­тіл­ме­ген әк­ті қо­су; құ­ра­мын­да көп мар­га­нец бар ДКП үшін ка­у­сти­ка­лық со­да­ны қо­су; бел­сен­ді емес та­зар­ту; ашық әк­та­стық ар­на­лар/от­тек­сіз әк­тік ағын­дар; су ағы­за­тын құ­дық­тар.
2.
Шу­мен кү­рес
Үзі­ліс­сіз жұ­мыс іс­тей­тін жүй­е­лер­ді (мы­са­лы, транс­пор­тер­лер­ді, су құ­быр­ла­рын) пай­да­ла­ну. Транс­пор­тер­лер­дің бел­дік же­тек­те­рін қап­та­ма­ға са­лу. Ал­ды­мен үй­ін­ді­нің сырт­қы қи­я­бе­тін жа­сау, со­дан кей­ін, ол мүм­кін болған­ша, көл­беу жа­зық­тық­тар мен қа­зып ала­тын керт­пеш­тер­ді үй­ін­ді­нің іш­кі ке­ңі­сті­гіне та­сы­мал­дау.
3.
Бө­гет­ше­ні жо­ба­лау
Қа­уіп­ті­лі­гі тө­мен бө­гет­ше­нің ава­ри­я­лық тө­гін­ді­сі­нің би­ік­ті­гін есеп­теу үшін 100 жыл­дық ке­зең­де бір рет су ба­су­ды пай­да­ла­ну. Қа­уіп­ті­лі­гі жо­ға­ры бө­гет­ше­нің ава­ри­я­лық тө­гін­ді­сі­нің би­ік­ті­гін есеп­теу үшін 5000-10000 жыл­дық ке­зең­де бір рет су ба­су­ды пай­да­ла­ну. Өте жо­ға­ры бу қы­сы­мы­ның қа­уіп-қа­те­рін ба­ға­лау және бө­гет­ше бөл­шек­те­рін сал­ған кез­де және құ­ры­лы­стың бар­лық ке­зе­ңін­де бу қы­сы­мы­на ба­қы­лау
4.
Бө­гет­ше­ні са­лу
Құ­ры­лыс учас­ке­сі­нен то­пы­рақ­тың құ­нар­лы қа­ба­тын алу. Бө­гет­ше­ні са­лу үшін пай­да­ла­ну­шы­лық жүк­те­ме­лер және кли­мат­тық жағ­дай­лар­дың әсер ету­і­нен өз тех­ни­ка­лық си­патта­ма­ла­рын жо­ғалт­пай­тын жа­рай­тын құ­ры­лыс ма­те­ри­а­лын таң­дау. Құ­ры­лыс ке­зін­де мы­на жағ­дай­лар ке­зін­де кө­те­рі­ле­тін ағын әді­сте­рін пай­да­ла­ну: жер­гі­лік­ті жер­дің өте тө­мен сей­смо­ло­ги­я­лық қа­уіп­ті­лі­гі; бө­гет­ше са­лу үшін мөл­ше­рі 0.075-4 мм бөл­шек­те­рі бар бар­лық қал­дық ма­те­ри­ал­дың ең аз де­ген­де 40-60 % қол­да­ну (қой­ы­л­ған қал­дық ке­зін­де қол­да­ныл­май­ды); Құ­ры­лыс ке­зін­де бө­гет­ше үшін құ­ры­лыс ма­те­ри­а­лы­ның жет­кі­лік­ті са­ны бар да тө­мен­дей­тін ағын әді­сін пай­да­ла­ну (мы­са­лы, қал­дық­тар неме­се қал­дық жы­ны­стар). Құ­ры­лыс ке­зін­де жер­гі­лік­ті жер­дің сей­смо­ло­ги­я­лық тө­мен қа­уіп­сіз­ді­гі ке­зін­де ор­та­лық сызық әді­сін пай­да­ла­ну.
5.
Бө­гет­ше­ні пай­да­ла­ну
Ава­ри­я­лық жағ­дай пай­да болған кез­де тұн­дыр­ғы су қой­ма­сы­на тү­сі­рі­ле­тін ағын­ның бас­қа орын­ға бұ­ру мүм­кін­ді­гін қам­та­ма­сыз ету. Ба­ла­ма­лы, мүм­кін бас­қа су қой­ма­сы­на тө­гу үшін қон­дыр­ғы­лар­мен қам­та­ма­сыз ету. Қо­сым­ша құю қон­дыр­ғы­ла­ры­мен (мы­са­лы ава­ри­я­лық то­лып ке­ту ке­зін­де) және/неме­се ава­ри­я­лық жағ­дай­лар үшін су қой­ма­сын­да­ғы су­дың дең­гейі су үст­ін­де­гі борт­тың ба­рын­ша тө­мен бел­гі­сіне жет­кен кез­де ре­зерв­ті сор­ғы баржа­ла­ры­мен қам­та­ма­сыз ету. Жы­ны­стар­дың жы­л­жуын те­рең­дік ин­кли­но­метр­лер­мен өл­шеу және бу қы­сы­мы­ның жай-күйі ту­ра­лы мә­лі­мет­тер алу. Ти­іс­ті дре­на­ж­ды қам­та­ма­сыз ету. Бар­лық жа­ңар­ту­лар­ды/өзге­рі­стер­ді ен­гі­зе оты­рып, жо­ба­лау және құ­ры­лыс ке­зін­де жа­зу­лар­ды жүр­гі­зу. Бө­гет­ше­нің қа­уіп­сіз­ді­гін қол­дау жө­нін­де­гі нұс­қа­улық­ты тәу­ел­сіз ауди­тор­лар­мен үй­ле­сті­ре сақ­тау.
6.
Тұн­дыр­ғы су қой­ма­сы
Аң­ғар­да және аң­ғар­дан тыс ор­на­лас­қан су қой­ма­ла­ры үшін та­би­ғи грунт­қа суа­ғар­ды пай­да­ла­ну. Қор­шал­ған су қой­ма­ла­ры үшін оң су ба­лан­сы бар сал­қын кли­мат­та су ала­тын мұ­на­ра­ны пай­да­ла­ну. Егер жо­ға­ры жұ­мыс су үст­ін­де­гі борт қол­да­ныл­са, қор­шал­ған су қой­ма­ла­ры үшін ке­рі су ба­лан­сы бар жы­лы кли­мат­та су ала­тын құ­дық­ты пай­да­ла­ну.
7.
Қал­дық­тар мен бос жы­ны­стар­ды (үй­ін­ді­ні) жою және за­лал­сыздан­ды­ру­ға ар­нал­ған құ­ры­лы­стар
Та­би­ғи сырт­қы ағын­ды бұ­ру. Ка­рьер­лер­де қал­дық­тар мен бос жы­ны­сты өң­деу. Грунт­ты про­грес­сив­ті қал­пы­на кел­ті­ру/ре­куль­ти­ва­ци­я­ла­уды жүр­гі­зу.
8.
Ор­нық­ты­лық­ты ба­қы­лау
Қал­дық сақ­та­уы­шты/бө­гет­ше­ні ба­қы­лау. Су дең­гей­ін ба­қы­лау. Бө­гет­ше­ден өтіп ке­те­тін ағын­ды­ның са­па­сы мен са­нын ба­қы­лау. Бар­лық эле­мент­тер­дің гео­мет­ри­я­сын ба­қы­лау. Бу қы­сы­мын ба­қы­лау. Сей­сми­ка­лық­ты ба­қы­лау. Ди­на­ми­ка­лық бу қы­сы­мы мен сұй­ы­ту­ды ба­қы­лау. Грунт­тар ме­ха­ни­ка­сы. Көз­бен ин­спек­ци­я­лау, тәу­ел­сіз аудит­тер.
9.
Ава­ри­я­лар­дың ал­дын алу және сал­дар­ла­рын жою
Ава­ри­я­лар жағ­дай­ы­на іс-ша­ра­лар­ды жос­пар­лау. Ава­ри­я­лық жағ­дай­лар­ды ба­ға­лау және сал­дар­лар­ды жою үшін іс-ша­ра­лар. Құ­быр­лар­ға ба­қы­лау.
10.
Бұ­зы­л­ған қор­ша­ған ор­та­сы бар ай­мақ­ты азай­ту
Ке­рі жа­уып та­ста­уды кен орын­дар­ды әзір­ле­удің шар­тта­ры­ның бі­рі ре­т­ін­де қа­рас­ты­ру. Ке­рі жа­уып та­ста­у­ға қол жет­кі­зе­тін жа­қын­да­ғы ашық іс­тен шық­қан ке­ңі­стіктер­ді пай­да­ла­ну. Шах­та­лар­да­ғы үл­кен та­зар­ту за­бой­ла­рын (қа­зып алу ка­ме­ра­ла­рын) жа­уып та­стау қал­дық­тар мен тау жы­ны­ста­рын пай­да­ла­ну мүм­кін­ді­гін зерт­теу.
11.
Жа­бу және одан кей­ін­гі өң­деу
Құ­нын ба­ға­ла­уды қо­са ал­ған­да, жо­ба­лау және пай­да­ла­ну ста­ди­я­ла­рын­да жа­бу және одан кей­ін­гі өң­деу жос­пар­ла­рын әзір­леу, уа­қыт өт­кен­нен кей­ін олар­ды жа­ңар­ту. Ци­а­нид­ті пай­да­ла­на оты­рып, ал­тын­ды сі­л­ті­леу қол­да­ны­ла­тын бар­лық өн­ді­рі­стер үшін мы­на­лар­ды қол­да­ну жо­лы­мен CN4 пай­да­ла­нуын тө­мен­де­ту: ци­а­нид­ты қо­су­ды ба­рын­ша аз­ға дей­ін тө­мен­де­ту­ге ба­ғыт­тал­ған пай­да­ла­ну­дың стра­те­ги­я­ла­рын; ци­а­нид­ты ав­то­мат­ты ба­қы­ла­уды; мүм­кін­ді­гін­ше, ас­қын ок­сид­тер­мен ал­дын ала өң­деу; тұн­дыр­ғы­ға тү­сі­рер ал­дын­да қал­ған бос ци­а­нид­тер­ді бұ­зу. Мы­на­дай қа­уіп­сіз­дік іс-ша­ра­ла­ры­на қол­да­ну: нақ­ты­лай та­лап­тар­дан екі есе аса­тын ең­бек өнім­ді­лі­гі­мен ци­а­нид­ті бұ­зу тә­сі­лін пай­да­ла­ну; әк­ті қо­су үшін ре­зерв­ті жүй­е­ні қон­ды­ру; ре­зерв­ті кү­ш­ті аг­ре­га­тын қон­ды­ру. Бар­лық алю­ми­ний то­тығы за­уыт­та­ры үшін: пай­да­ла­ну ке­зін­де - жер үсті су­лар­ға сар­қын­ды су­лар­дың тө­гі­лу­іне жол бер­меу бұ­ған за­уыт­та­ғы өн­ді­рі­стік су­ды та­зар­ту­дан кей­ін қай­та­ла­ма пай­да­ла­ну­мен қол жет­кі­зі­ле­ді; жа­бу­дан кей­ін өң­деу ста­ди­я­сын­да: хи­ми­я­лық құ­ра­мы жер үсті су­лар­ға тө­гу үшін қо­лай­лы шо­ғыр­ла­ну­лар­ға сәй­кес бол­ма­ған­ша, қал­дық­тар мен тау-кен жы­ны­ста­рын за­лал­сыздан­ды­ру үшін құ­ры­лы­стар­дан тө­гу ал­дын­да жер үсті ағын­ды та­зар­ту; ке­ле­тін жол­дар­ды, дре­наж жүй­е­ле­рін және өсім­дік жа­мы­л­ғы­сын қол­дау (қа­жет бол­са, өсім­дік­ті қал­пы­на кел­ті­ру­ді қо­са ал­ған­да); жер астын­да­ғы су­лар­дың сы­на­ма­ла­рын алу­ды жал­ға­сты­ру; Бар­лық кө­мір қа­зу­лар үшін: сүзі­лу­дің ал­дын алу; ұсақ қал­дық­тар­ды су­сыздан­ды­ру (< 0,5 мм).

№
Опе­ра­ци­я­лар са­на­ты
Ең озық қол­же­тім­ді тех­но­ло­ги­я­лар
Қо­сым­ша көр­сет­кіш­тер
1
2
3
4
1.
Сар­қын­ды су­лар­ды жи­нау жүй­е­сі
Тех­ни­ка­лық ла­стан­ған және ла­стан­ба­ған жаң­быр суын және бас­қа да ла­стан­ба­ған су ағын­да­рын бө­лу. Ла­ста­ну­дың әр­түр­лі ти­пі­нің тех­ни­ка­лық су­ла­рын бө­лу. Ла­стан­ған су­лар­дың ава­ри­я­лық кө­ле­мі үшін ре­зерв­тік ыдыс. Өрт сөн­ді­ру үшін су ре­зер­ві. Қа­уіп­ті және тұ­та­на­тын заттар үшін дре­наж жүй­е­сі (мы­са­лы, от ай­ма­ғы­нан та­сы­мал­дау үшін).
2.
Ағын­дар­ды бас­қа­ру­дың ке­шен­ді схе­ма­сы
Ста­ди­я­лар­ды пай­да­ла­на оты­рып, ағын­дар­ды та­зар­ту­дың неғұр­лым ұтым­ды схе­ма­сын таң­дау: орын­да био­ло­ги­я­лық ССТҚ (сар­қын­ды су­лар­ды та­зар­ту бой­ын­ша қон­дыр­ғы­лар­да) ор­та­лық­тан­ды­ры­л­ған түп­кі­лік­ті та­зар­ту: қа­ла­лық ССТҚ ор­та­лық­тан­ды­ры­л­ған түп­кі­лік­ті та­зар­ту; хи­ми­я­лық-ме­ха­ни­ка­лық ССТҚ бей­ор­га­ни­ка­лық сар­қын­ды су­лар­ды ор­та­лық­тан­ды­ры­л­ған түп­кі­лік­ті та­зар­ту; жер­гі­лік­ті ТИ ор­та­лық­сыздан­ды­ры­л­ған та­зар­ту.
3.
Құ­ра­мын­да мұ­най және бас­қа да кө­мір­су­те­гі­ле­рі бар ағын­дар
Мұ­най­ды/су­ды цик­лон­мен ай­ы­ру. Түй­ір­шік­тел­ген сүзі­лу ма­те­ри­ал­дар­ды неме­се газ фло­та­ци­я­сын пай­да­ла­на оты­рып, сү­зу. Ор­та­лық­тан­ды­ры­л­ған био­ло­ги­я­лық ССТҚ, неме­се қа­ла­лық ССТҚ, неме­се же­ке та­зар­ту қон­дыр­ғы­сын­да био­ло­ги­я­лық та­зар­ту
Та­зар­ты­л­ған ағын­дар­да: С3 ба­рын­ша көп бо­луы: 0,05-1,5; мг/л: от­тек­те­гі био­ло­ги­я­лық қа­жет­ті­лік (ОБ­Қ5)-2-20
4.
Эмуль­си­я­лар
Эмуль­си­я­лар­дың олар­дың пай­да бо­лу кө­зін­де ыды­ра­уы және бө­лін­ген құ­рам­дас құ­ра­уы­штар­ды кә­де­ге жа­ра­ту Олар­ды кей­ін­нен ай­ы­ра оты­рып, фло­ку­лянт­тар­ды және/неме­се ко­а­гу­лянт­тар­ды қо­су Эмуль­си­я­лар­ды олар­дың пай­да бо­лу кө­зін­де то­тығу, кон­ден­са­ци­я­мен бу­ла­ну, жа­ну неме­се био­ло­ги­я­лық ыды­рау жо­лы­мен жою
5.
Іс­тен шық­қан га­з­дар­ды та­зар­ту
Бө­лі­не­тін га­з­дар­ды жи­нау жүй­е­сі, тұ­та­ну және жа­ры­лыс қа­уіп-қа­те­рі­нің ал­дын алу. Га­з­дар­ды өң­де­удің бір­т­ін­ді­лі­гі­нің ба­рын­ша ұтым­ды схе­ма­сын таң­дау. Шаң­ды және қат­ты бөл­шек­тер­ді аулау: ай­ы­ру, құр­ғақ және су цик­лон­дау, май және ма­та сүз­гі­лер, электр сүз­гі­лер. (Сон­дай-ақ «Жы­лу қон­дыр­ғы­ла­ры» бө­лім­ді қа­ра­ңыз) Же­ңіл ор­га­ни­ка­лық қо­сы­лы­стар мен бас­қа құ­ра­уы­штар­ды аулау: га­з­ды су­лы та­зар­ту (су, қыш­қыл ері­т­ін­ді, сі­л­ті) су­те­гі, Сl2, SO2, Н2S, NН3, га­ло­ид үшін, СS2, СOS үшін су­сыз еріт­кі­шпен га­з­ды та­зар­ту, СS2, СOS, Нg үшін ад­сорб­ция, NН3, Н2S, СS2 үшін био­ло­ги­я­лық га­з­ды та­зар­ту, Н2S, СS2, СOS, НСN, СО үшін жа­ғу, хлор­ды су­те­гі­ні кә­де­ге жа­ра­ту; NН3 кә­де­ге жа­ра­ту Сүз­гі­нің кө­ме­гі­мен өр­те­не­тін га­з­бен өң­де­уден кей­ін ди­ок­син­дер­дің са­нын қы­сқар­ту

№
Опе­ра­ци­я­лар са­на­ты
Ең үз­дік қол же­тім­ді тех­но­ло­ги­я­лар*
1
2
3
1. Қал­дық­тар­ды өң­деу ке­зін­де қыз­мет­тің жал­пы түр­ле­рі
1)
Та­би­ғат­ты қор­ғау қыз­ме­тін ұй­ым­да­сты­ру
Қор­ша­ған ор­та­ны бас­қа­ру жүй­е­сі­нің бо­луы; пай­да­ла­ну бой­ын­ша то­лық де­ректер­ді дай­ын­дау (қал­дық­тар­мен жұ­мыс іс­теу әді­сте­рі­нің си­патта­ма­сы, көз­дел­ген қа­уіп­сіз­дік ша­ра­ла­ры және т.с.с); кә­сі­по­рын­ды бас­қа­ру­дың бе­кі­ті­л­ген рә­сім­де­рі­нің бо­луы (тех­ни­ка­лық қыз­мет көр­се­ту, қыз­мет­кер­лер құ­ра­мын оқы­ту, және т.с.с); өн­ді­ру­ші мен қал­дық­тар­ды алушы ара­сын­да­ғы дұ­рыс өза­ра әре­кет ету; бі­лік­ті қыз­мет­кер­лер құ­ра­мы­ның бо­луы.
2)
Қал­дық­тар ту­ра­лы бі­лім дең­гей­ін арт­ты­ру
Тү­се­тін қал­дық­тар ту­ра­лы нақ­ты де­ректер­дің бо­луы (қа­уіп­ті­лік тү­рі, шы­ғуы, сы­ны­бы); қал­дық­тар­ды ал­дын ала дай­ын­дау әді­сте­рін ен­гі­зу (сы­на­ма­лар­ды хи­ми­я­лық тал­дау, өң­деу әді­сін бел­гі­леу); қал­дық­тар­ды қа­был­дау әді­сте­рін ен­гі­зу (қа­был­дау те­тікте­рін ор­на­ту, ви­зу­ал­ды бай­қау, си­патта­ма­ға сәй­кест­ікті тек­се­ру); сы­на­ма­лар­ды ірік­те­удің түр­лі әді­сте­рін ен­гі­зу (фи­зи­ка-хи­ми­я­лық па­ра­метр­лер­ді бел­гі­леу, қал­дық­тар­дың түр­ле­ріне қа­рай сы­на­ма­лар­ды ірік­теу әді­сте­ме­ле­рін бел­гі­леу); қал­дық­тар­ды қа­был­да­уды ұй­ым­да­сты­ру (зерт­ха­на­лар­дың, қой­ма­ның, бе­кі­ті­л­ген түс­кен қал­дық­тар­ды бас­қа­ру жө­нін­де­гі рә­сім­дер­дің бо­луы).
3)
Қал­дық­тар­дың пай­да бо­луы
пай­да бо­ла­тын қал­дық­тар­ды тал­да­удың бо­луы (ата­уы, са­ны, кө­ле­мі, ор­на­ла­сты­ру ор­ны).
4)
Бас­қа­ру жүй­е­сі
Қал­дық­тар­ды өң­деу про­це­сін­де мо­ни­то­ринг жүй­е­сі­нің бо­луы (про­це­стер­дің блок-сыз­ба­ла­рын жа­сау, про­це­стер­ді жа­зу, де­рекқор­дың бо­луы); Қал­дық­тар­ды ара­ла­сты­ру үшін негіз­де­ме­лер­дің бо­луы (қал­дық­тар­дың тү­рін, олар­мен жұ­мыс іс­теу әді­сін ес­ке­ріп, олар­ды ара­ла­сты­ру бой­ын­ша шек­теу); бө­лу/бір­ге сақ­тау әді­сте­рі негіз­де­ме­ле­рі­нің бо­луы (қа­уіп­ті­лік сы­ны­бы­на қа­рай қал­дық­тар­ды сақ­тау); қал­дық­тар­ды өң­деу ти­ім­ді­лі­гін бел­гі­леу; апат­тар ке­зін­де іс-қи­мыл­дар жос­па­ры­ның бо­луы; ақа­у­лар­ды құ­жат­тау; шу мен тер­бе­лі­сті тө­мен­де­ту бой­ын­ша іс-ша­ра­лар­ды іс­ке асы­ру; жаб­дық­тар­ды кон­сер­ва­ци­я­лау.
5)
Ре­сур­сты үнем­деу
Энер­го­ти­ім­ді­лік­ті арт­ты­ру (энер­гия үнем­деу тех­но­ло­ги­я­ла­рын қол­да­ну, энер­го­ти­ім­ді­лік­ті арт­ты­ру жос­па­рын іс­ке асы­ру); қал­дық­тар­ды қай­та­лап пай­да­ла­ну.
6)
Қал­дық­тар­ды сақ­тау
Сақ­та­удың негіз­гі әді­сте­рі­нің бо­луы (сақ­тау ор­ны­ның ор­на­лас­қан же­рін бел­гі­леу, бо­луы мүм­кін тәу­е­кел­дер­ді бол­дыр­мау, та­за­лау жүй­е­сі­нің бо­луы); ре­зер­ву­ар­лар мен тех­но­ло­ги­я­лық құ­быр­лар­ды таң­ба­лау, олар­ды есеп­ке алу, тех­ни­ка­лық қыз­мет көр­се­ту кесте­сі­нің бо­луы); қал­дық­тар­ды жи­нау және сақ­тау; қал­дық­тар­ды ти­еу мен тү­сі­ру­ді бас­қа­ру, қал­дық шы­ға­ра­тын га­з­дар­ды оқ­ша­у­лау жүй­е­ле­рі­нің бо­луы, қат­ты қал­дық­тар­ды жел­дет­кіш жүй­е­сі мен та­за­ла­ғыш жабды­ғы бар жа­бық ай­мақ­тар­да тү­сі­ру; буып-түй­і­л­ген қал­дық­тар­ды тығ­ы­зда­у­ға/ара­ла­сты­ру­ға ар­нал­ған тех­но­ло­ги­я­ның бо­луы; қал­дық­тар­ды сақ­тау ал­дын­да сорт­тау.
7)
Өзге жиі қол­да­ны­ла­тын тех­но­ло­ги­я­лар
Қал­дық­тар­ды ұсақ­тау және сү­зу ке­зін­де сор­ғыш жел­дет­кіш жүй­е­ле­рін қол­да­ну; қал­дық­тар­ды жа­бық қон­дыр­ғы­лар­да ұсақ­тау; шаю үшін та­зар­ты­л­ған ағын су­лар­ды пай­да­ла­ну.
8)
Ат­мо­сфе­ра­лық ауа­ға зи­ян­ды заттар­дың шы­ғуын тө­мен­де­ту
Жа­бы­ла­тын бак­тар­ды, ре­зер­ву­ар­лар мен шұң­қыр­лар­ды қол­да­ну; ти­іс­ті газ та­за­ла­ғыш қон­дыр­ғы­ға бұ­ру­ға ар­нал­ған құ­ры­л­ғы­сы бар бе­кі­ту­лі (жа­бық) жүй­е­ні қол­да­ну; газ та­за­ла­ғыш қон­дыр­ғы­лар­ды пай­да­ла­ну және қыз­мет көр­се­ту; бей­ор­га­ни­ка­лық қо­с­па­лар­ды жо­ю­ға ар­нал­ған газ та­за­ла­ғыш қон­дыр­ғы­ның бо­луы; га­з­дар­дың ке­му­ін анық­тау және бол­дыр­мау­ға ар­нал­ған әді­стер­ді қол­да­ну;
Ав­то­клав­тау (сте­ри­ли­за­ция) әді­сі-за­ма­на­уи ав­то­клав­тар­ды пай­да­ла­на оты­рып, қы­сым­мен су буы­мен сте­ри­ли­за­ци­я­лау; ұшпа ор­га­ни­ка­лық қо­с­па­лар мен қат­ты бөл­шек­тер­дің ат­мо­сфе­ра­лық ауа­ға шы­ға­ры­лу дең­гей­ін тө­мен­де­ту.
9)
Ағын­ды су­ды бас­қа­ру
Су­ды пай­да­ла­ну кө­ле­мін қы­сқар­ту (гид­ро­оқ­ша­у­лау әді­сте­рін қол­да­ну, бак­тар мен шұң­қыр­лар­ды тек­се­ру­ді жүр­гі­зу, су­сің­гіш жүй­е­ле­рін қол­да­ну); ағын­ды су­дың қол­да­ны­ла­тын та­за­лау жүй­е­ле­ріне сәй­кест­ік көр­сет­кіш­те­рін анық­тау; ағын­ды су­дың та­за­лау­сыз лық­суын бол­дыр­мау бой­ын­ша іс-ша­ра­лар­ды іс­ке асы­ру; ағын­ды су­ды жи­нау жө­нін­де­гі тех­но­ло­ги­я­ның бо­луы; ағын­ды су­дың ла­ста­ну дең­гей­іне қа­рай су қа­шырт­қы жүй­е­сін бө­лу; бү­кіл аумақ­та бе­тон еден­нің бо­луы; кей­ін қол­да­ну мақ­са­ты­мен ре­зер­ву­ар­лар­ға жаң­быр суын жи­нау; та­зар­ты­л­ған ағын­ды су мен жаң­быр суын қай­та­дан пай­да­ла­ну; ағын­ды су­ды та­за­ла­удың ти­ім­ді­лі­гін күн сай­ын­ғы тек­се­ру және жур­нал жүр­гі­зу; ең ма­ңы­зды ла­стай­тын заттар­ды ұста­у­ға та­зар­ты­л­ған ағын­ды су­ды сы­нау; ағын­ды су­ды ба­қы­лау және та­за­лау бой­ын­ша опе­ра­ци­я­лар­дың се­нім­ді­лі­гін арт­ты­ру; пай­да бо­ла­тын ағын­ды су­дың ең ма­ңы­зды көр­сет­кіш­те­рін бел­гі­леу; ағын­ды су­дың жы­лы­ста­уын тек олар­ды та­зар­тқан­нан кей­ін ға­на қам­та­ма­сыз ету; ағын­ды су­да­ғы ла­стай­тын заттек­тер­дің мөл­ше­рін азай­ту.
10)
Пай­да бо­ла­тын қал­дық­тар­ды бас­қа­ру
Пай­да бо­ла­тын қал­дық­тар­ды бас­қа­ру жос­па­ры­ның бо­луы; көп рет­тік бу­ма­ны қай­та пай­да­ла­ну және арт­ты­ру (бөш­ке­лер, кон­тей­нер­лер, ка­ни­стр­лер, түп­қой­ма­лар); қал­дық­тар­ды тү­ген­деу; кал­дық­тар­ды қай­та пай­да­ла­ну.
11)
То­пы­рақ­тың ла­ста­нуын бол­дыр­мау
Өн­ді­рі­сте­гі бет­тер­ге тех­ни­ка­лық қыз­мет көр­се­ту (жы­лы­стау мен ағу жағ­дай­ла­рын жою, жур­нал жүр­гі­зу); су өт­кіз­бей­тін еден мен су­сің­гіш­тің бо­луы; же­рү­сті және же­ра­с­ты жабды­ғы­ның са­нын азай­ту.
2. Қал­дық­тар­ды өң­де­удің ерекше түр­ле­рі
1)
Қал­дық­тар­ды био­ло­ги­я­лық өң­де­удің тех­ни­ка­лық жүй­е­сін негіз­дел­ген ав­то­мат­тық рет­теу
Био­ло­ги­я­лық жүй­е­лер­ді рет­теу (ав­то­мат­ты есік­тер, жа­рық бе­ре­тін бун­кер­лер ор­на­ту); қал­дық­тар­ды сұ­рып­тау түр­ле­рі әді­сте­рі бой­ын­ша бө­лу; анаэ­роб­ты ыды­ра­ту әді­сте­рін қол­да­ну; ат­мо­сфе­ра­лық ауа­ға шаң­ның, азот ок­си­ді­нің, кү­кірт ок­си­ді­нің кө­мір­тек ок­си­ді­нің, кү­кірт­ті су­тек­тің және ұшпа ор­га­ни­ка­лық қо­с­па­лар­дың шы­ға­ры­луын тө­мен­де­ту; ме­ха­ни­ка-био­ло­ги­я­лық өң­деу тех­но­ло­ги­я­сын қол­да­ну; ме­ха­ни­ка-био­ло­ги­я­лық өң­деу ке­зін­де иісті, ам­ми­ак пен сы­нап­ты азай­ту; ағын­ды су­да­ғы жал­пы азот­тың, ам­мо­ний азо­ты­ның, нит­рат­тар мен нит­рит­тер­дің мөл­ше­рін азай­ту.
2)
Сұй­ық қал­дық­тар­ды фи­зи­ка-хи­ми­я­лық өң­деу
Фи­зи­ка-хи­ми­я­лық әді­стер­ді қол­да­ну; сұй­ық қал­дық­тар­ды фи­зи­ка-хи­ми­я­лық өң­деу үшін олар­дың қо­сым­ша си­патта­ма­ла­рын анық­тау; бей­та­рап­тан­ды­ры­л­ған ком­по­нент­тер­ді же­ке сақ­тау; ме­тал­дар­ды тұн­ды­ру про­це­сін­де рН дең­гей­ін рет­теу, пай­да бо­ла­тын тұн­ба­ны сор­ғы­ту; то­тығу про­це­сін­де қа­уіп­сіз­дік ша­ра­ла­ры мен газ ха­бар­ла­ғыш қол­да­ну; сү­зу және сор­ғы­ту уа­қы­тын­да ауа­ға газ шы­ға­ры­луын тө­мен­де­ту; ко­а­гу­ля­ция және бу­лан­ды­ру ке­зін­де фло­ку­лир­лей­тін заттек­тер қо­су; жыл­дам та­за­лау, бу­мен та­за­лау және су­а­ру­мен неме­се сүз­гі­лер­дің те­сік­те­рі қы­сы­мы­м­ен та­за­ла­уды қол­да­ну.
3)
Қат­ты қал­дық­тар­ды фи­зи­ка-хи­ми­я­лық өң­деу
Бей­ор­га­ни­ка­лық қо­с­па­лар­дың сі­л­ті­сіз­де­ну­ші­лі­гін тек­се­ру­ді жү­зе­ге асы­ру; тығ­ы­зда­у­ға қал­дық­тар­дың тү­су­ін шек­теу; жа­бық кон­вей­ер­лер жүй­е­ле­рін қол­да­ну; ар­ту және ти­еу ке­зін­де газ шы­ға­ры­луын ық­шам­дау жүй­е­сі­нің бо­луы; қат­ты қал­дық­тар­ды кө­му ал­дын­да кри­стал­дау неме­се бал­қы­ту про­це­сте­рін ба­сым түр­де қол­да­ну.
4)
Ла­стан­ған то­пы­рақ­ты фи­зи­ка-хи­ми­я­лық өң­деу
Ла­стан­ған то­пы­рақ­ты ба­қы­ла­уды жү­зе­ге асы­ру; қол­да­ны­ла­тын әді­стер­дің жа­рам­ды­лы­ғын бел­гі­леу; жи­нау және ба­қы­ла­у­ға ар­нал­ған жаб­дық­тың бо­луы; про­це­стің ти­ім­ді­лі­гі ту­ра­лы есеп­тер­ді құ­ру.
5)
Пай­да­ла­ны­л­ған мұ­най өнім­де­рін та­за­лау
Тү­се­тін ма­те­ри­ал­ды ба­қы­ла­уды жү­зе­ге асы­ру; құ­ра­мын­да хло­ры бар қо­с­па­лар мен по­ли­хлор­би­фе­нил­дер­дің бо­луын тек­се­ру; үз­дік­сіз бір­кел­кі ди­стил­ля­ци­я­ға ар­нал­ған қон­дыр­ғы­да газ фа­за­сы­ның кон­ден­са­ци­я­сын қол­да­ну; кө­лік құ­рал­да­рын ти­еу және тү­сі­ру ке­зін­де газ шы­ға­ры­луын азай­ту; тер­ми­я­лық то­тығ­у­ды пай­да­ла­ну; ва­ку­ум­дық жүй­е­ні пай­да­ла­ну; ва­ку­ум­дық ди­стил­ля­ция ке­зін­де пай­да бо­ла­тын қал­дық­тар­ды пай­да­ла­ну; пай­да­ла­ны­л­ған мұ­най өнім­де­рін қай­та ай­ы­ру про­це­сін пай­да­ла­ну; ағын­ды су­да­ғы мұ­най өнім­де­рі мен фе­нол­дар­дың мөл­ше­рін азай­ту.
6)
Еріт­кіш­тер­ді ба­стап­қы қал­пы­на кел­ті­ру
Тү­се­тін ма­те­ри­ал­ды ба­қы­лау; қал­дық­тар­ды бу­лан­ды­ру.
7)
Пай­да­ла­ны­л­ған бей­та­рап­тан­дыр­ғы­шты ба­стап­қы қал­пы­на кел­ті­ру
Жең­дік сүз­гіш­ті қол­да­ну; кү­кірт ок­си­дін та­за­лау жүй­е­сін қол­да­ну.
8)
Бел­сен­ді кө­мір қал­дық­та­рын ба­стап­қы қал­пы­на кел­ті­ру
Са­па­ны ба­қы­ла­уды жү­зе­ге асы­ру; тех­ни­ка­лық кө­мір­ді өң­деу үшін ба­стап­қы қал­пы­на кел­ті­ру­ді қол­да­ну; азық-тү­лік өнім­де­рі мен ауыз су­ға жа­рам­ды бел­сен­ді кө­мір­ді ба­стап­қы қал­пы­на кел­ті­ру­ге ар­нал­ған ка­ме­ра­лар­ды қол­да­ну; газ та­за­ла­у­ыш қон­дыр­ғы­лар­ды қол­да­ну; ағын­ды су­дың та­за­лау құ­ры­лы­ста­ры­ның бо­луы.
9)
Отын ре­т­ін­де пай­да­ла­ну үшін қал­дық­тар­ды дай­ын­дау
Қал­дық­тар­дан өн­ді­рі­л­ген отын құ­ра­мы ту­ра­лы қол­да бар мә­лі­мет­тер­ді бе­ру; өн­ді­рі­л­ген отын­ның си­патта­ма­ла­ры­на ке­піл­дік бе­ру үшін са­па­ны қам­та­ма­сыз ету жүй­е­сі­нің бо­луы; қал­дық­тар­дан жа­сал­ған отын­ның әр тү­рін өн­ді­ру; ағын­ды су­дың та­за­лау құ­ры­лы­ста­ры­ның бо­луы.
10)
Қа­уіп­сіз қал­дық­тар­дан жа­са­ла­тын қат­ты отын өн­ді­рі­сі
Тү­се­тін қал­дық­тар­ды ви­зу­ал­ды тек­се­ру; қа­ра ме­тал­дар­ға ар­нал­ған маг­нит­ті ай­ыр­ғыш пен тү­сті ме­тал­дар­ға ар­нал­ған ай­ыр­ғы­шты қол­да­ну; пла­стикті сұ­рып­та­у­ға ар­нал­ған спек­тро­ско­пия тех­но­ло­ги­я­сын пай­да­ла­ну.
11)
Қа­уіп­ті қал­дық­тар­дан жа­са­ла­тын қат­ты отын өн­ді­рі­сі
Кеп­ті­ру және жы­лы­ту про­це­сте­рін­де­гі тұ­та­ну қа­у­пін есеп­ке алу; жел­дет­кіш жүй­е­ле­рі бар болған жағ­дай­да жа­бық ғи­ма­рат­тар­да ара­ла­сты­ру про­це­сін жү­зе­ге асы­ру; ла­стай­тын заттек­тер­ді ұста­у­ға ар­нал­ған сүз­гі­лер­ді қол­да­ну.
12)
Қа­уіп­ті қал­дық­тар­дан жа­са­ла­тын сұй­ық отын өн­ді­рі­сі
Сұй­ық отын­ды қы­зды­ру ке­зін­де бак­қа кі­рік­тір­ме жы­лу ал­ма­стыр­ғы­шты қол­да­ну; сұй­ық отын­ның бір­тек­ті­лі­гін қам­та­ма­сыз ету.
13)
Ық­ти­мал жұқ­тыр­ған ме­ди­ци­на­лық қал­дық­тар­ды за­лал­сыздан­ды­ру
Жұ­мыс ка­ме­ра­сы­ның ішін­де­гі тем­пе­ра­ту­ра мен қы­сым ке­зін­де ме­ха­ни­ка­лық де­струк­ция мен тер­ми­я­лық сте­ри­ли­за­ци­я­ны (про­те­ин­ді ли­зис) қол­да­ну. Қал­дық­тар­мен жұ­мыс іс­теу қа­уіп­сіз­ді­гін қам­та­ма­сыз ету үшін олар­ды то­лық за­лал­сыздан­ды­ру­ға, жа­ғым­сыз иістер­ді жо­ю­ға, бар­лық ар­на­лар жүй­е­сі мен жаб­дық­тың іш­кі ке­ңі­сті­гін бак­те­ри­цид­ті бу­мен (Сl2O) то­лық сте­ри­ли­за­ци­я­ла­у­ға дей­ін ка­ме­ра­ға ша­шы­рай­тын NaСlО ері­т­ін­ді­сі­нің ша­ғын до­за­ла­ры. Ме­ди­ци­на­лық қал­дық­тар­ды өң­де­ген­нен кей­ін алын­ған ма­те­ри­ал, құр­ғақ, сте­риль­ді, эко­ло­ги­я­лық қа­уіп­сіз, го­мо­ген­ді мас­са ҚТҚ по­ли­го­ны­на кө­му­ге жі­бе­рі­ле­ді.
14)
Бе­тон және құ­ры­лыс қал­дық­та­ры­на ар­нал­ған тас ұсат­қыш
Құ­ры­лыс ма­те­ри­а­лы ре­т­ін­де пай­да­ла­ну үшін қиыр­шық та­сты және бо­я­л­ған ма­те­ри­ал­ды алу үшін бе­тон­ды, құ­ры­лыс қал­дық­та­рын ұсақ­тау.
15)
Ағаш ма­те­ри­ал­да­ры­на ар­нал­ған ай­нал­ма­лы үгіт­кіш
Ағаш қал­дық­та­рын одан әрі пай­да­ла­ну үшін ағаш ши­кі­за­ты­на ұсақ­тау.
16)
Бас­па сүз­гі­ле­рін қол­да­ну
Кә­різ та­зар­ту қон­дыр­ғы­ла­рын­да пай­да болған тұн­ба­ны су­сыздан­ды­ру және оны одан әрі жою үшін.
17)
Та­мақ және ор­га­ни­ка­лық қал­дық­тар­мен жұ­мыс іс­теу
Та­мақ қал­дық­та­рын кө­му­ге тый­ым са­лу
Вер­ми­куль­ту­ра­ны пай­да­ла­на оты­рып ком­по­стир­леу әді­сі­мен өң­деу үшін та­мақ және ор­га­ни­ка­лық қал­дық­тар­ды ма­ман­дан­ды­ры­л­ған ұй­ым­дар­ға бе­ру.
Эко­ло­ги­я­лық заң­на­ма та­лап­та­ры­на сәй­кес қал­дық­тар пай­да болған сәт­тен ба­стап олар­мен қа­уіп­сіз жұ­мыс іс­те­уді қам­та­ма­сыз ету.
18)
Хи­ми­я­лық ток көз­де­рі­мен (ба­та­рей­ка­лар­мен) жұ­мыс іс­теу
Хи­ми­я­лық ток көз­де­рі (ба­та­ре­я­лар) қал­дық­та­ры­ның қа­уіп­ті қа­си­ет­те­рін тө­мен­де­те­тін олар­ды за­лал­сыздан­дыр­май, тұ­рақ­тан­дыр­май және бас­қа да әсер ету тә­сіл­де­рін­сіз кө­му­ге тый­ым са­лу.
Ескертпе: Ең үздік қолжетімді технологиялар бойынша анықтамалық құжаттар ретінде Қоршаған ортаның ластануын болдырмау және оны кешенді бақылау жөніндегі Еуропа бюросымен ұсынылған анықтамалықтар пайдаланылуы мүмкін (IPPC BUREAU - http://eippcb.jrc.es/reference).