Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2020 жылғы 23 қазандағы № 701 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі туралы ереженің 16-тармағының 94) тармақшасына сәйкес, БҰЙЫРАМЫН:

2) осы бұйрықты Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде мемлекеттік тіркегеннен кейін, оның көшірмесін күнтізбелік он күн ішінде бұқаралық ақпарат құралдарында және Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Республикалық құқықтық ақпарат орталығы» шаруашылықты жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорнының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесінде ресми жариялауға жіберуді;

4) осы бұйрықты Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде мемлекеттік тіркегеннен кейін он жұмыс күні ішінде Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігінің Заң департаментіне осы бұйрықтың 2-тармағының 1), 2) және 3) тармақшаларымен көзделген іс-шаралардың орындалуы туралы мәліметтерді ұсынуды қамтамасыз етсін.

4. Осы бұйрық алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі.
«КЕЛІСІЛДІ»
Қазақстан Республикасының
Ұлттық экономика министрі
_________________Е.Досаев
2015 жылғы 14 қаңтар
«КЕЛІСІЛДІ»
Қазақстан Республикасының
Энергетика министрі
______________ В.Школьник
2015 жылғы 12 қаңтар
Қазақстан Республикасы
Инвестициялар және даму министрінің
2014 жылғы 30 желтоқсан
№ 351
бұйрығымен бекітілген
Көмір шахталарының қауіпті өндірістік объектілері үшін өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету қағидалары

1. Осы Көмір шахталарының қауіпті өндірістік объектілері үшін өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету қағидалары (бұдан әрі – Қағидалар)» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2020 жылғы 23 қазандағы № 701 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі туралы ереженің 16-тармағының 94) тармақшасына сәйкес көмір шахталарының қауіпті өндірістік объектілері (бұдан әрі – шахта) өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету тәртібін айқындайды.

2. Шахталарда желдету және қауіпсіздік техникасы учаскесі (бұдан әрі – ЖҚТ) ұйымдастырылады. ЖҚТ учаскесінің кен шеберлерінің саны, олардың құқықтары, міндеттері мен жауапкершілігі жер қойнауын пайдаланушы ұйымының басшысы бекітетін ЖҚТ учаскелеріне арналған өндірістік бақылау туралы ережемен белгіленеді.
ЖҚТ учаскесі құрамында ЖҚТ учаскесіндегі автоматтандырылған жұмыс орны (бұдан әрі – ЖҚТ АЖО) жүйесінде желдету құжаттамасын жүргізу және желдетуді басқару бойынша топ ұйымдастырылуда.
ЖҚТ АЖО тобы тау-кен қазбаларының аэродинамикалық өлшеуді, енгізілген ақпаратты талдауды және желдету құжаттарын жүргізу үшін ЖҚТ учаскесінің орынбасары немесе көмекшісінің біреуі болатын жетекшіден және тау-кен шеберлерінен құралады. ЖҚТ АЖО тобының санын белгілі желдету жүйесінің топологиясына, аспаптық өлшемдердің көлеміне және тазартпа және даярлау жұмыстарының қарқынына байланысты ЖҚТ учаскесінің бастығымен анықталады, техникалық жетекшімен келісімделеді және шахта жетекшісімен бекітіледі. Сонымен бірге аспаптық өлшемдерді жүргізу техналогиясына сәйкес топтың ең аз саны кем дегенде үш адамнан кем болмауы тиім.
ЖҚТ АЖО жүйесіндегі ЖҚТ учаскесінің құжаттамалары өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органмен келісіле отырып ұйыммен әзірленген және бекітілген Нұсқаулыққа сәйкес жүргізіледі.

Жұмыс істеп тұрған шахталарда кен алу учаскелерін, дайындау қазбаларын және тазарту кенжарларын (соның ішінде қайтадан тілінген) пайдалануға қабылдауды, сондай-ақ жаңа технологияны енгізуді шахта басшылығы тағайындаған комиссия жүргізеді.

5. Қазу учаскелерін (блоктарды, панельдерді) дайындау қазу учаскелері арасынан көмір кентіректерін қалдырумен де, сондай-ақ Кен қазбаларын тұрақты желдетуді қамтамасыз ету, көмір мен газдың оқыс лақтырылысының және көмірдің өздігінен жануының алдын алу, қазбаның тазтарту кенжарына жанаса жатқан жобалық қималарын сақтау ережелерінің талаптарын сақтау кезінде, жоғары газды, лақтырылыс қауіпті және өрт қауіпті көмір тақталарын дайындаудың және өңдеудің технологиялық схемелары негізінде кен-геологиялық жағдайларға, қабылданған көмір алудың технологиясы мен механизациясына байланысты көмір кентрексіз схема бойынша да жүргізіледі.
Қазу учаскелерінде көмірді алу, кен қазбаларын жүргізу және күрделі жөндеу шахталардың жобаларына сәйкес жасалған төлқұжаттар бойынша, механизмдерді орнату және пайдалану жасап шығарушының схемалары бойынша жүргізіледі.
Әрбір қазу учаскесіне қазу учаскесінің, жерасты қазбаларын жүргізу және бекіту төлқұжаты жасалады және оны алудың барлық кезеңіне жалғыз технологиялық құжат болып табылады. Қазу учаскесінен тыс жүргізіліп жатқан даярлау қазбалары және камералар үшін жеке жерасты қазбаларын жүргізу және бекіту төлқұжаты жасалады.
Кен алу учаскелерінің, жерасты қазбаларын жүргізу және бекітудің төлқұжаттары графикалық бөлімнен және түсініктеме жазбадан тұрады, өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органмен келісіле отырып ұйыммен әзірленген және бекітілген Нұсқаулыққа сәйкес әзірленеді.

Автоматтандырылған жұмыс орындарын немесе мамандандырылған бағдарламалық кешендерді пайдаланумен өндірістік-техникалық құжаттаманы жүргізу мына талаптарды сақтаған кезде рұқсат етіледі:

Жыл сайын шахтада төтенше жағдайларды жоюға дайындығын тексеру мақсатында ұйымның басшысымен бекітілген жоспар бойынша аварияға қарсы оқу дабылдары мен жаттығулар өткізіледі.

8. Салынып жатқан, қайта құрылатын және жұмыс істеп тұрған шахталардың ең алыстағы кен қазбаларына дейінгі қашықтығы, егер апат болған жағдайда, аварияларды жою жоспарымен анықталған адамдардың осы қазбалардан қауіпсіз жерге шығу уақыты өзін құтқарғыштардың әсері уақытынан аспауы және ол бір сағаттан артық болмауы қажет.

Жерасты тау-кен жұмыстарын жүргізетін көмір шахталары персоналды бақылау, авария туралы хабарлау, персоналдың тұрған орындарын білу және іздеу жүйелерімен, объектіге қызмет көрсететін ӨҚК АҚҚ -мен тікелей телефон және оған балама байланыспен жабдықталады.

АЖЖ әрбір көмір шахтасы үшін, сондай-ақ мердігер ұйымдар немесе шахта жеке тұрғызған оқпандарды ұңғылау, жабдықтау және әбзелдеу кезіңіне жасалады.
АЖЖ қосымшаларымен қоса жедел және графикалық бөлімдерден тұрады.
АЖЖ 6 айлық мерзімге шахтының техникалық басшысы және ӨҚК АҚҚ взвод командирі жасайды. АЖЖ–ның шахтадағы нақты жағдайға сәйкестігі ӨҚК АҚҚ жасағы өкілінің профилактикалық жұмыс жөніндегі көмекшісінің қолымен расталады.
АЖЖ ӨҚК АҚҚ бөлімінің командирімен келісіледі және ұйымның (техникалық) басшысымен немесе оның орынбасарымен қолданысқа енгізілгенге дейін 15 күн бұрын бекітіледі. Ерекше жағдайларда (эндогенді өрт, активті қышқылдану процесстерінің болуы, оқпандардың, бас желдету желдеткіштерінің қолданысқа енгізу немесе пайдаланудан шығару) бұрын енгізілген АЖЖ–ның күшін екі айдан артық емес мерзімге ұзартуға рұқсат етіледі. Мерзімін ұзартуға рұқсатты ұйымның (техникалық) басшысыі ӨҚК АҚҚ командирімен келіскеннен кейін береді.
Жанадан енгізу немесе өңделген учаскелерді және қазбаларды жою, желдету схемасын немесе шахтадан адамдарды шығару жолдарының өзгеруі кезінде, жоспардың өзге де іс-шаралары өзгерген кезде шахтаның техникалық басшысы тәулік ішінде жоспарға тиісті түзетулер мен толықтыру енгізіп, жасақ командирімен келіседі. Түзетулер мен толықтыруларды шахтаның техникалық басшысы взвод командирі және ӨҚК АҚҚ жасақ командирінің профилактикалық жұмыстар жөніндегі өкілімен бірігіп жасайды.
АЖЖ тиісті өзгерістер енгізілмеген жағдайда немесе оның шахтадағы нақты жағдайға сәйкес келмегені анықталған кезде ӨҚК АҚҚ жасақ командирі немесе оның орынбасары АЖЖ келісу жөніндегі өзінің қолын алып тастайды.
ӨҚК АҚҚ жасақ командирі өз қолын алғаны туралы жазбаша түрде шахтаның (техникалық) басшысын, ұйымның техникалық басшысын және азаматтық қорғау саласындағы уәкілетті орган ведомствосының аумақтық бөлімшесіне хабар береді.
Аварияларды жою жоспарының нағыз жағдайға сәйкестігін ӨҚК АҚҚ жасағы қызметкерлері профилактикалық жұмыстар барысында анықтайды, олардың нәтижелері бойынша актілер ресімделеді және шахтаның техникалық басшысы жанындағы жиналыста қаралады. Жиналыстың қорытындысы бойынша хаттама толтырылады, оған шахтаның техникалық басшысы, шахтаға қызмет көрсететін жасақ командирінің профилактикалық жұмыстар жөніндегі өкілі және взвод командирі қол қояды, және АЖЖ-ға қосылып тігіледі, ал актілер ЖҚТ учаскесінде АЖЖ барлық әрекеті кезеңі бойы сақталады.
АЖЖ-да шахтаның барлық жұмыс естеп тұрған қазбалары және жерасты қазбаларымен аэродинамикалық байланысы бар жер беті объектілері қамтылады.
Аварияларды жою жоспарымен таныстырылмаған және жоспардың олардың жұмыс орны мен қозғалыс жолдарына қатысты бөлігін білмейтін қызметкерлерді шахтаға түсіруге жол берілмейді.
Бекітілген аварияларды жою жоспары болмаған немесе ӨҚК АҚҚ -мен жоспар толық немесе оның кейбір жайғасымдары келісілмеген кезде, бұзушылықтарды жоюмен байланысты жұмыстардан басқаларын жүргізуге жол берілмейді.
Аварияның бастапқы кезеңінде тау-кен құтқару жұмыстарын орындау үшін әрбір шахтада авариялық-құтқару жұмыстарын жүргізуге үйретілген шахта персоналының іс-қимылын орналастыруды көздейді.

12. Шахтада барлық оған түскендердің және көтерілгендердің (шыққандардың), сондай-ақ цехтар мен жер беті кешені учаскелерінің барлық қызметкерлерінің табельдік есебі жүргізіледі. Оны ұйымдастыруға жауапкершілік шахтаның басшысына жүктеледі, ол шахтадан өз уақытында көтерілмегендерді (шықпағандарды) анықтау тәртібін белгілейді және оларды іздеу бойынша шаралар қабылдайды.

Шахтаның әр жер асты жұмысшысына жеке оқшаулағыш өзін-өзі құтқарғыш бектіледі. Шахтадағы оқшаулағыш өзін-өзі құтқарғыштардың саны жерасты жұмыстарымен айналысушы жұмысшылардың тізімдік құрамынан 10 пайыздан артық қамтасыз етіледі.
Алыс орналасқан, авария кезінде ол орындардан қауіпсіз орынға шығу өзін-өзі құтқарғыштың қорғаныс әсері уақытымен қамтамасыз етілмейтін, жұмыс орындары бар шахталарда ауыстырып қосу (жүру жолында біреуден артық емес) пункттері немесе топтық жылжымалы немесе тұрақты өзін-өзі құтқару құралдары орнатылады, олардың тұрған орындары ӨҚК АҚҚ -мен келісіледі.
Ықтимал авария орынан аварияларды жою жоспарымен анықталған қауіпсіз жерге дейінгі, жолда өзін-өзі құтқарғыштың әрекетінің жинақтық уақытының 90 пайыздан артығы кететін, жүру маршруты бойынша аварияларды жою жоспарын ӨҚК АҚҚ -мен келісудің алдында, 6 айда бір рет өзін-өзі құтқарғыштарды (жұмыс немесе оқу) киген жұмысшылар мен бақылау тұлғалары тобын бақылау өткізу жүргізіледі.
Шамханадағы өзін-өзі құтқарғыштың сыртқы түрі және бүтіндегін ай сайын, ал шахтағы ауыстырып кию пункттеріндегі өзін-өзі құтқарғыштарды – 6 айда бір реттен кем емес ЖҚТ учаскесінің бақылау тұлғалары ӨҚК АҚҚ-ның өкілдері қатысуымен тексереді.

Шамханадағы жарамды аккумуляторлы шамдардың, метанның кіріктірме сигнализаторлары бар шамдарды қоса алғанда саны жерасты жұмысшыларының тізімдік санынан 10 пайыздан артық болуы қажет.

Егер машиналарды немесе олардың атқару органдарын қоршауға болмайтын болса (жылжымалы машиналар, конвейерлер, жеткізу жолдары, итергіштер, орамдық лебедкаларды), машиналарды жұмысқа қосу, тоқтату құралдары және энергия көзінен ағытылуын ескерту белгілері көзделеді.
Іске қосу алдындағы дыбыстық ескерту белгісі адамдарға қауіпті барлық аймақта естілетін болуы қажет.

Қызметкер медициналық тексерістен өтуден бас тартқан жағдайда немесе медициналық зерттеу нәтижелері бойынша ұсынымдарды орындамаған жағдайда, шахта басшысы қызметкерді еңбек міндеттерін орындауға рұқсат бермейді.
Медициналық тексерістен өту жөніндегі нұсқауларды немесе медициналық мекемелердің ұсынымдарын жүйелі түрде орындамаған жағдайда, қызметкермен еңбек шарты бұзылады.

21. Көмір мен газдың оқыс лықтырысы қауіпті шахталардың техникалық басшылары – бас иненерлер лауазымына осы Қағидалардың 19-тармағына сәйкес және жерасты жұмыстарында басшылық және инженерлік лауазымдарда жұмыс тәжірибесі 5 жылдан кем емес, оның ішінде көмір және газ лақтырысы қауіпті шахталардағы тәжірибесі үш жылдан кем емес мамандар тағайындалады.

24. Шахтаға жұмысқа түсетіндерді, өндірістік тәжірибеге жіберілген студенттер мен оқушыларды, сондай-ақ шахтада жұмыс атқаратын басқа ұйымдардың қызметкерлерін өнеркәсіптік қауіпсіздік мәселелері бойынша даярлауға кіріспе нұсқама, жұмыс орындағы алғашқы нұсқама, оқытудың арнайы түрлері (оқыс лақтырыстар, жарылыстар, өрт), емтихан және тағылымдама кіреді.

От жұмыстары шахталарда демалыс күндері мен жөндеу ауысымдарында жүргізіледі. Жұмыс күндері және ауысымдарда жерасты қазбаларында от жұмыстары тек аварияны жою немесе оны болдырмау мақсатымен шахтаның басшысының жазбаша түрдегі рұқсатымен ғана жүргізіледі.
От жұмыстары өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органмен келісіле отырып ұйыммен әзірленген және бекітілген Нұсқаулыққа сәйкес жүргізіледі.

Жерасты қазбаларына және шахта аумағындағы өндірістік жайларға темекі шегу жабдықтарын, алкогольды сусындарды, есірткі немесе уытты заттарды алып келуге жол берілмейді. Жерасты қазбаларына ұялы телефондарды, фото-, видео және аудиотехниканы, арнайы аппаратураны есепке алмағанда, алып кіруге рұқсат етілмейді.

28. Жұмыс күндері тұйық және жұмыс орындарынан алыс орналасқан қазбаларға (тізбесін аварияларды жою жоспарын жасау кезеңінде шахтаның техникалық басшысы анықтайды), ал шахтаның жұмыс істемейтін күндері және ауысымдарында кез келген қазбаларға кәсіби мамандығы бойынша жұмыс өтілі 6 айдан асатын, үздіксіз әсерлі дыбысты белгісі бар газанықтауыштары бар екеуден кем емес тәжирибелі жұмысшыларды жіберуге рұқсат етіледі.

30. Учаскенің (қызметтің) қызметкерлері басқа учаскенің (қызметтің) аумағында жүргізіп жатқан жұмыстар, сондай-ақ басқа ұйым жүргізіп жатқан жұмыстар жұмыс жүргізіліп жатқан учаскенің (қызметтің) басшысымен, және жалпы шахта бойынша осы ауысымдағы жұмысқа жауапты тұлғамен келісіледі. Бұл туралы кен диспетчері (ауысым бастығы) хабардар етіледі.

31. Учаскенің бақылаушы тұлғасы ауысым бойына жұмыс басталғанға дейін немесе жұмыс уақытында байқалған өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптарының бұзушылықтарын жою бойынша шараларын қабылдайды. Егер бұзушылықтарды жою мүмкін болмаса, және олар адамдардың өмірі мен денсаулығына қауіп төндіретін болса, жұмыс тоқтатылады, адамдар қауіпсіз жерге шығарылады, бұл туралы учаскенің тікелей бастығына және кен диспетчеріне (ауысым бастығына) хабарланады. Қауіпті жерлер (аймақ) кіруге болмайтын белгілермен немесе қарауылдармен қоршалады.

Ауысым аяқталған соң (ауысым арасында үзіліс болмаған жағдайда) учаске жұмыскерлері ауысымға келген жұмыскерлерге өз жұмыс орындарын, жабдықтарды, аспаптарды, аэрогаздық бақылау құралдарын жұмысқа жарамды күйде тапсырады. Учаскенің ауысымдық бақылау тұлғасы жұмыс орындарының күйі жөнінде дер кезінде, келесі ауысымға жүктеме (тапсырма) дайындайтын, учаске жетекшісіне хабарлайды.
Қауіптілік белгілері байқалған немесе қорғаныс және бақылау құралдарының ақаулары анықталған кезде бригадир (звено бастығы), жұмысшы жұмысты тоқтатады, басқа жұмыскерлерге қауіптілік туралы ескертеді және бұл туралы учаскені бақылау тұлғасына немесе кен диспетчеріне (ауысым бастығына) хабарлайды.

37. Шахтаның қызметін қамтамасыз ету объектілерін (электр қосалқы станцияларын, желдеткіштерді, көтергіштер, сутөкпелерді, газсыздандыру, газ сорып алу, қазандық, калорифер қондырыларын) тоқтату тек қана шахтаның техникалық басшысының жазбаша түрдегі рұқсатымен ғана болады (авариялық жағдайлардан басқа).

Әрбір жарақаттанудың жағдайы туралы көзімен көрген адам ауысымдағы учаскені бақылаушы тұлғаға немесе кен диспетчеріне (ауысым бастығына) хабарлайды.
Әрбір оқыс оқиға немесе қатты ауру кезінде кен диспетчері реанимациялық-шокка қарсы топты (әрі қарай – РШТ), ӨҚК АҚҚ шақыртады.
Оқыс оқиға немесе авария болған жұмыс орыны, егер ол адамдардың өмірі мен денсаулығына қауіп төндірмесе, тергеу басталғанша өзгеріссіз жағдайда сақталады.

39. Әрбір жұмыс істеп тұрған шахта екеуден кем емес, бөлек орналасқан, адамдардың жүруіне (адамдарды тасуға) бейімделген, жоғарыға шығу есіктерімен жабдықталады, ал шахтаның әр деңгейжиегі, адамдардың жүріп шығуына (тасымалдауға) бейімделген, жоғары жатқан (төмен жатқан) деңгейжиекке немесе жер бетіне шығуға екеуден кем емес есіктері болады.
Бір бағыттағы желдету ағыстары бар, адамдардың қозғалуына бейімделген, екі және одан да көп қазбалар бір қосалқы есік болып саналады.
Шахтадан қосалқы есіктерге апаратын барлық қазбаларда, сондай-ақ ол қазбалардың тармақтарында әрбір 200 метрде қазба және жоғарыға шығатын бағыт көрсетілген жарық шағылатын бояулары бар сілтеме белгілер қойылады.

Жаңа деңгейжиекті бір оқпанмен ашу жағдайында немесе оны еңістермен дайындауға бірінші кезекте деңгейжиекті екі есікпен және жалпы шахталық депрессия есебінен желдетуді қамтамасыз ететін қазбалар жүргізіледі.
Оқпанның алысырақ (қанатта) орналасқан жағдайда, екінші есікті қамтамасыз ететін қазбаларды жүргізгенде дейін оны тұрақты немесе клетті көтергімен және сутөкпемен жабдықтау жұмыстары жүргізіледі.

41. Жоғарыға шығу есіктері ретіндегі қызметтегі тік оқпандар біреуі клетті және сатылы бөлімдері бар көтергі қондырғылармен жабдықталады. Егер оқпандардың біруінде жеке-жеке өзара байланыссыз энергия көздері бар екі көтергі қондырғы болса, сатылы бөлім болмауы мүмкін. Екі оқпанда олардың әрбіреуі арқылы барлық адамдар жербетіне көтеріле алатын (шығатын) етіп жабдықталады.
Тереңдігі 500 метрден артық оқпандарда, екі оқпанда да энергия көздері өзара байланыссыз екеуден көтергі қондырғылары болса, немесе әрбір оқпан негізгі көтергіштен басқа, авариялық-жөндеу көтергішімен жабдықталмаса, сатылы бөлімді жасамауға болады.
Тереңдігі 70 метрге дейін екі тік оқпандарда сатылы бөлім болғанда, олардың біреуін көтергі қондырғысымен жабдықтамауға болады.
Оқпандармен шурфтардың сатылы бөлімдері басқа бөлімдерден берік қалқамен оқшауланады.

42. Көтергі қондырғылармен жабдықталған жұмыс істеп тұрған және үңгілеудегі тік және көлбеу қазбалардың (оқпандардың, шурфтардың) ауыздары жұмысқа пайдаланбайтын жақтарынан биіктігі 2,5 метрден кем емес қабырғалармен немесе металл тораппен қоршалады, ал жұмысқа пайдалану жағынан торлармен қоршалған, блокировкалы жабдықтары бар ашық есіктер жағдайында машинистегі «Тоқта» белгісі кіреді.
Көтергімен жабдықталмаған оқпандардын, шурфтардың және көлбеу қазбалардың ауыздарынан бекітпелері қазба бағыты бойымен жер бетіне бір метрден кем емес шамада шығып тұрады.
Оқпандар ауыздары қақпақтармен немесе торлармен жабылады, ол бекітпелерге сенімді тиектер, ілгектермен мықтап бекітіледі.
Оқпандар зумпфтар (түбі, табаны) оларға адамдардың құлап кетуін болдырмау ушін қоршалады.
Тік қазба көлденең қазбалармен қиылысқанда, адамдардың өтуі үшін айналма қазба жүргізіледі.
Сатылы бөлімдердің астында өту жабдықтары рұқсат етіледі.

Бұл қазбаларды жою кезінде ауыздары сөрелермен жабылады және қоршалады.

– 7 градустан 10 градусқа дейін –бекітпеге бекітілген сүйеніштері бар;
– 11 градустан 25 градусқа дейін –сүйеніштерімен басқыштары бар;
–26 градустан 30 градусқа дейін –сатылы түсімі мен сүйеніштері бар;
– 31 градустан 45 градусқа дейін – көлденең сатылы баспалдақтар мен сүйеніштері бар.
Көлбеу бұрышы градустан 90 градусқа дейінгі оқпандар мен қазбалардың баспалдақты бөлімдерінде баспалдақтар 80 градустан артық емес еңіспен орнатылады.
Бекітпеге 8 метрден артық емес аралықтарда бекітпеге мықтап бекітілген, көлденең сөрелерден 1 метр шығып тұратын, 80 градустан артық емес еңіспен баспалдықтар орнатылады.
Сөрелердегі тесіктердің өлшемдері:

Бірінші жоғарғы баспалдақтың тесіктері қақпақтармен жабылады. Оқпандар мен қазбаларда, көршілес сөрелердің арасындағы тесіктер тесіктің еніне тең шамаға кезегімен ығыстырылады.
Бекітпе мен баспалдақтың табанының арасы 0,6 метрден кем болмайды.
Баспалдақтардың ені 0,4 метрден кем емес, сатылардың арасы 0,4 метрден артық емес.
Егер жер қазбаларынан екі есік ретінде көлбеу оқпандар қызмет ететін болса, онда олардың біреуінде адамдарды механикалық тасымалдау жабдықталады және адамдардың ені 0,7 метрден кем емес және биіктігі 1,8 метр өтіммен жүріп шығу мүмкіндігі қарастырылады.
Осы тармақтың талаптары адамдарды жолаушы вагоншалармен механикалық тасымалдауға жабдықталған көлбеу қазбаларға да тарайды.

Газ метан бойынша үшінші санаттағы жаңадан салынатын (қайта құрылатын) шахталар үшін еңістің бір ғана сатысын пайдалануға рұқсат етіледі.
Еңісті жиектерді өңдейтін кен алу учаскелерінде жұмыс істеп тұрған деңгейжиекке немесе жер бетіне екеуден кем емес есіктері болады, олардың біреуі ортада орналасады, ал екіншісі - жиектің шетінде болады.

Көлбеу оқпандардың бремсбергтердің және еңістердің, адамдар жүретін аралық қазбалармен қиылыстарында айналма қазбалар немесе көпіршелер жасалады.

48. Әрбір тазалау қазбасынан екеуден кем емес есіктер: біреуі желдету, екіншісі–тасымалдау (конвейерлік) қуақаздарға (бремсберг) жасалады
2 – кіші бөлім. Тау-кен қазбаларын жүргізу және бекіту 1-тарау. Жалпы ережелер

Кен жұмыстарын жүргізу және қазбаларды ұстаудың жұмыс кеңестігінде тау жыныстарының опырылуы мен құлауына жол бермейтін әдістері мен тәсілдері қолданылу тиіс.
Кен-геологиялық және өндірістік жағдайлар өзгерген кезде жерасты қазбаларын жүргізу және бекіту төлқұжаты бір тәуліктік мерзімде қайта қаралады. Төлқұжатты қайта қарағанға дейін жұмыстар қауіпсіздік бойынша ауысымдағы учаскелік бақылаушы тұлғаның жолдамасында және жүктелімдер кітабында көрсетілген қосымша қауіпсіздік шараларды орындаумен жүргізіледі.
Жұмыстар басталғанға дейін учаске басшысы немесе оның орынбасары (көмекшісі) жұмысшыларды және учаскенің бақылаушы тұлғаларын төлқұжатпен, сондай-ақ оған енгізілетін өзгерістермен қол қойдыра отырып таныстырады.
Бекітілген төлқұжатсыз кен жұмыстарын жүргізуге, кен қазбаларын бекіту және жүргізу рұқсат етілмейді.

Қазбалардың көлденең қимасының ауданы ауа ағысынының (желдетудің) жіберілетін жылдамдығы жылжымалы құрамның және жабдықтың ең аз жіберілітен саңылауларын, тау-кен қысымының әсерімен бекітпелердің отыру шамасын және қазбаларды пайдаланудың бүкіл кезеңі бойына күтіп ұстау факторлары бойынша есептеумен анықталады.
Жазық және көлбеу қазбалардың жарықтағы көлденең қималарының ең аудандары, адамдарға арналған өту жолдарының ені мен бекітпелер арасындағы саңылаулар көлемі, жабдықтарға немесе құбырларға және жылжымалы құрам габаритінің ең көп шығып тұрған жиегіне қойылатын талаптар осы Қағидаларға 1-қосымшада келтірілген.

Қуыстар жасалған жағдайда, олар жанбайтын материалдармен толтырылады, бітеледі.

53. Кенжар мен тұрақты бекітпенің арасындағы кеңістік бекітпелеу төлқұжатына сәйкес уақытша бекітпемен бекітіледі. Уақытша бекітпені тұрақты бекітпеге алмастыру кен қазбасын қазу төлқұжатына сәйкес жүргізіледі. Тұрақты бекітпені тұрғызу, сондай-ақ дайындау қазбаларындағы тау жынысын тиеу уақытша бекітпенің қорғанысымен жүргізіледі. Уақытша бекітпенің құрылымы бекіту төлқұжатымен анықталады және ол жұмыстарды жүргізудің қауіпсіздігін қамтамасыз етеді.
Қазбаларды комбайнмен тәсілімен жүргізу кезінде уақытша бекіту қолданылмайды. Бұл жағдайда тау жынысын алу қазбаны бекіту төлқұжатымен анықталған, бекітпені орнату ара қашықтығынан асырмай жүргізіледі.
Дайындау қазбаларында көмірді немесе жынысты алуға бекітпе материалдардың ауыспалық қоры болмаған жағдайда рұқсат етілмейді.
Аса әлсіз және тұрақсыз (сусымалы, жұмсақ, үгілмелі, езілген, опырылуға бейім) жыныстарда қазбалар қалқандар мен алдынғы қатарлы бекітпелерді қолдану арқылы жүргізіледі.

Аралас бекіту барысында рамалы бекітпе қазба төлқұжатына сәйкес, төбе периметрі бойында керіледі.
Тұрақты бекітпенің дайындау қазбаларының кенжарларынан кейін қалуы оның төлқұжатымен анықталады және 3 метрден артық болмайды. Орнықсыз төбе жағдайында тұрақты бекітпенің жіберімді (сенімді) кейін қалуы азайтылады.
Тас, бетон немесе темірбетон бекітпелері кенжардан кейін қалуы төлқұжатпен анықталады.
Жаңа циклдың басталуына тұрақты бекітпенің кенжардан кейін қалуы бекітпені орнату адымынан артық болмауына рұқсат етіледі.

2) машинистің басқару пультін кен қазу жабдығының бүйірінде орналастырған кезде жылжитын және қозғалмайтын жабдықтардың арасындағы саңылау 0,2 метрден кем емес болуына рұқсат етіледі, ал жабдық пен бекітпе арасындағы саңылау жылжитын жабдық жағынан 0,7 метрден кем емес, ал қозғалмайтын жабдық жағынан 0,25 метр болады.
Айырық уақытында механизмердің біреуі қозғалмайтын жағдайда тұрады.
Көлбеу қазбаларды жүргізу кезінде адамдардың кен қазу жабдығын айырықтау орнынан төмен болуына жол берілмейді.

Тереңдетілетін оқпанның кенжары жұмыс деңгейжиегінің жұмыс істеп тұрған көтергіштерінен сақтандыру құрылғысымен (сөремен немесе кентірепен) оқшауланады.
Сақтандыру құрылғылары көтергілетін (түсірілетін) жүктің құлауына есептеледі, жүктің салмағы осы Қағидаларға 2-қосымшаның «Көтерудің түрлі түрлері кезінде құлайтын жүктің есептік салмағы» кестесіне сәйкес қабылданады.
Оқпандағы (шурфтағы) сөрелер жұмыс жүргізуші ұйымның техникалық басшысымен бекітілген төлқұжат бойынша салынады.
Шахтаның техникалық басшысымен келісілген және жұмыстарды орындаушы (бас мердігер) ұйымның техникалық басшысымен бекітілген төлқұжатсыз тереңдетілетін оқпанда сақтандыру кентіректерін қазып алу немесе сөрелерді бұзуға рұқсат берілмейді.

61. Жынысты қауғамен шығару кезінде оқпанның тек қауғаны өткізуге қажетті бөлігі ғана ашылады, осы кезде қақпақ соңғының өтуі кезінде ғана ашылады. Қақпақтардың құрылысы қауғаны босату кезінде оқпанға жыныстың немесе басқа заттардың құлауын болдырмайды. Қауғаны өткізуге арналған тесік периметрі бойынша тұтас қоршалған.
Қауғалар мен жүктерді сөрелердің тесігінен қауіпсіз өткізу, дыбысты белгі беру және қауғаларды қабылдауды, босатуды және қайтаруды бақылау үшін кенжарда және сөреде жауапты тұлғалар тағайындалады.
Тұтқашы-белгі берушіде ұңғымалық шығырды басқару түймелерінің жанында ұңғымалық шығырды авариялық жағдайда тоқтату құрылғысы орналасады.

Бетон желілер жалпы ұзындығы бойына бүтін темір арқанмен сақтандырылады. Құбырдағы бетон «тығындалуын» жою бойынша жұмыстарды бақылау тұлғасының басшылығымен және «тығыннан» төмен адамдар болмаған жағдайда жүргізіледі.

Нөлдік жүк түсіру және доңғалақ астындағы алаңшаларға белгіленген нормаларға сәйкес жарық беріледі.

64. Үңгіленетін немесе тереңдетілетін оқпанның кенжар маңы бөлігі ілмелі сөрелермен немесе аттайтын сөремен жабдықталады. Бір қабатты ілмелі сөрелер кемінде төрт жерден арқанға ілінеді; екі немесе көп қабатты сөрелер арқанға, оларды қозғалтқан кезде көлденең орнықтылығы бұзылмайтындай етіліп және сыналанып қалу мүмкіндігін болдырмайтындай етіп бекітіледі.

65. Аттамалы сөрені оқпанмен жылжытқан кезде, сөрені жылжытуға қатысатын машинист пен оның екі көмекшісінен басқа, оқпан кенжарында және сөреде адамдар болмауы керек. Сонымен бірге машинист басқару пультында болады, ал оның көмекшілері ригельдердің және оқпанның бетонды бекітпесіндегі қуыстардың жағдайларын көзбен бақылайды.

Цементтелген бекітпе кеңістігінің көлемі бір қадамнан аспауы керек.

67. Оқпанды үңгілеуді және тұрақты бекітпені орнатуды ілмелі сөреден қатар жүргізгенде жоғарыдан заттардың құлап түсу мүмкіндігінен жұмысшыларды қорғау үшін сөренің жоғарғы қабаты болады. Сөре мен оқпанның тұрғызылатын бекітпесінің, қалыптың немесе қалқан-қабыршықтың, айналма қырларынынң шығымдарынан есептегенде, 120 миллиметрден көп емес етіп қабылданады, және жұмыс уақытында нығыздап жабылады, ол үшін сөренің немесе қалқанқабыршықтың құрылымында арнаулы құрылғы қарастырылады.
Үңгілердің қатарлас схемасында сөре мен оқпан бекітпесінің арасындағы саңылау 400 миллиметрден аспайды. Бұл ретте сөренің барлық қабаттарында оның периметрі бойынша биіктігі 1400 миллиметрден кем емес темір тордан қоршау орнатылады. Қоршаудың төменгі бөлігінде биіктігі 300 миллиметрден кем емес металл қаптама бар.
Сөре қатарлары арасындағы қысқа құбырлар өткізетін тесіктерінің көздері 40х40 миллиметрден аспайтын темір тормен тігіледі. Қысқа құбырдың төменгі бөлігінде, тордың сөреге жанасқан жерінде қаптама биіктігі 300 миллиметрден кем емес тұтас темір қаңылтырмен қоршалады. Жоғарғы қабаттың сөресінен шығатын қысқа құбырдың биіктігі 1600 миллиметрден кем болмайды.
Үңгілеу сөрелерінің үңгілеуші жұмысшы қауғалар мен жүктерді қысқа құбыр арқылы өткізуді бақылау үшін, кенжардағы жағдайды және сөреден төмен орналасқан жабдықты көру үшін қарау саңылаулары жасалады.

Сөрелерді, қалқанқабыршықтарды, темір қалыптарды, құбырларды жылжыту мынандай схема бойынша берілетін дыбысты белгілер бойынша жүргізіледі: сөре-нольдік алаңша-шығырларды (шығырды) басқарудың орталық пульті.
Сөрелерді, қақанқабыршықтарды, темір қалыптарды, құбырларды ауыстыру кезінде:

Сөрелерді, қалқанқабыршықтарды, темір қалыптарды, құбырларды және кабельдерді жылжытқаннан кейін оқпанды үңгілеу немесе тереңдету бойынша жұмыстарды қайта жандандыру мына жағдайларда рұқсат етіледі:

Сөрелерде керме тіреусіз пайдалануға рұқсат етілмейді.

Арқанға ілінген ұзын өлшемді немесе габаритсіз жүктерді (құбырларды, жабдық сегменттерін) түсірген және көтерген кезде қалған көтеру машиналарының, үңгілеу шығырларының жұмыс істеуіне рұқсат етілмейді.
Оқпанның ашық қақпақтарында копермен арқанға ілінген қауғаға материал тиеуге, және басқа заттарды арқанға ілуге рұқсат етілмейді.
Бір адамға сөренің қысқа құбыры арқылы қауғаны және жүктерді өткізу бойынша және сөреде жүгі бар қабылдау бойынша операцияларын орындауды жүктеуге болмайды.

Әлсіз және тұрақсыз жыныстарда бұл қашықтың 1,0-1,5 метрден артық емес шамада алынады, ал жұмыстарды жүргізу жобасында жыныстардың опырылуын болдырмауға бағытталған қауіпсіздіктің қосымша шаралары қарастырылады.

72. Оқпандарды әбзелілеу арнайы сөрелерден немесе құрылымы оқпанда жұмыс істеп жатқан адамдардың қауіпсіздігін қамтамасыз ететін басқа құрылғылдардан жүргізіледі. Бір уақытта оқпанды әбзелілеу және коперді немесе жабдықты құрастыру бойынша жұмыстарын жүргізу жобасында оқпанды арнайы жабу көзделеді.
Оқпанды әбзелілеу кезінде ілмелі бесіктерді көтеру ыдысы ретінде пайдалануға, сондай-ақ материалдарды және әбзелілеу элементтерін, заводта дайындалған арнайы ілмелік құрылғылары жоқ, белгіленген тәртіпте сыналған, қауғаның төлқұжатында осы құрылғыға жіберілетін ең көп жүктеме көрсетілген, қауғамен түсіруге жол берілмейді.
3–кіші бөлім. Тазалау жұмыстары

76. Кешенді механикаландырылған тазалап алу кенжарларының барлық жабдықтары (механикалық бекітпе, конвейерлер, кеналу машиналары) шахтаға түсірілмес бұрын, бақылау жинақтауынан және жер бетінде жөндеуден, сондай–ақ кен алу учаскесін пайдалануға қабылдау алдында түсіру алдындағы жөндеуден өткізіледі. Пайдалану кезеңінде жабдықтарды жөндеу құралды жасап шығарушы белгілеген мерзімде жүргізіледі.

79. Тазалап алу қазбасында жұмыстар бір тәуліктен артық уақытқа тоқтаған жағдайда, кенжар маңындағы кеңістікте төбенің опырылуын, газдануды және субасуды болдырмау бойынша шаралар қабылданады. Жұмыстарды қайта бастау учаскенің бақылау тұлғасы тазалап алу қазбасын тексергеннен кейін шахтаның техникалық басшысының рұқсатымен жүргізіледі.

80. Жұмыс үдерісінде төбенің және кенжардың орнықтылығын тексеріп қарау жолымен тексеру жүргізіледі. Төбенің опырылу қауіпінің белгілері болған жағдайда тау жынысының бөлініп тұрған қабаттарын шабақтау жүргізіледі және құлау төбелерінің пайда болуының алдын алу үшін қосымша бекіту бойынша шаралар қабылданады.

Тазалап алу кенжарларында көтергіштік қабілеті әртүрлі механикаландырылған бекітпе секцияларын (тазарту кенжарының түпкі учаскелерінде орнатылған механикаландырылған бекітпе секцияларынан басқа) қолдануға рұқсат етілмейді.Тазалап алу кенжары бекітпесенің түрі, құрылысы және параметрлері кеналу учаскесінің төлқұжатымен анықталады.

84. Тазалау қазбаларының тасымалдау (конвейерлі) және желдету қуақаздарымен (бремсбергтермен, еңістермен, жүрістіктермен) жанасымдары механикаландырылған бекітпе секциясын қолдана отырып (желілік, түпкі, штректік) немесе механикаландырылған кешен құрамына кіретін жанасу бекітпелерін қолдана отырып бекітіледі. Қазу учаскесі төлқұжатымен көзделген бекітпенің басқа да түрлерін қолдануға рұқсат етіледі.

Лава беру қазбаларында жанасу және лаваны бекіту (кенжарды бекіту, опырылу төбесін қалау) үшін материалдар қоры қамтамасыз етіледі. Комбайн мен конвейердің жұмысмен қатар бір уақытта геологиялық бұзылыстар орнында опырылыс қуыстарында клеть салу және төбені бекіту бойынша жұмыстарды жүргізуге рұқсат берілмейді.
Тазартып алу кенжарларында:

Аталған жұмыстар шахтаның техникалық басшысы бекіткен арнайы іс-шаралар бойынша жүргізіледі.

89. Қабаттың алынатын қалыңдығы оның жұмыс қалыңдығымен және қолданылатын механикандырылған кешенннің техникалық сипаттамасымен анықталады.
Жұмыс қалыңдығы 5,0 метрден артық қабаттарды алу екі қабатпен жүргізіледі.
4-кіші бөлім. Көмір мен газдың кездейсоқ шығарындылары бойынша қауіпті қабаттарды қазу кезінде өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету тәртібі

90. Шахталарды салудың және қайта құрудың жобалары, кездейсоқ шығарындылардан қауіпті қабаттардың жаңа деңгейжиектерін дайындаудың газодинамикалық құбылыстардан сақтандыру бөлігіне өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында жұмыс жүргізу құқығына аттестатталған және өнеркәсіптің көмір саласында кем дегенде 10 жыл ғылыми-техникалық тәжірибесі бар ұйым (бұдан әрі – аттестатталған ұйым) сараптама жасайды.
Жобаларда газодинамикалық құбылыстардың алдын алу бойынша техникалық шешімдері қарастыратын арнайы бөлім болуы керек.

91. Қабаттарды көмір мен газдың кездейсоқ шығарындыларына қауіпті және кездейсоқ шығарындыларға аса қауіпті қабаттарға жатқызу, сондай-ақ осындай қабаттарда тау-кен жұмыстарын жүргізу өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органмен келісіле отырып ұйыммен әзірленген және бекітілген Нұсқаулыққа сәйкес жүргізіледі.

92. Кездейсоқ шығарындыларға қауіпті және кездейсоқ шығарындыларға аса қауіпті қабаттары бар шахталардың алабтарын ашу, дайындау және өңдеу қорғаныс қабаттарын ең көп пайдалана отырып алдын – ала өңдеумен, қауіпсіз және қорғалған қабаттарда дайындау қазбаларын салумен, кездейсоқ шығарындыға қауіпті қабатта ең аз қиылысу санымен, қазбаның бағаналы жүйелерін қолданумен, шахта алабында желдету ағыстарын орналастырумен, секциялы желдету мүмкіндігімен және кен алу учаскелерінің шығар ағыстарын қосымша жаңартумен, дайындау кенжарларын оқшаулап желдетумен, қорғаныс қабаттарында кентректерді қалдырмай өңдеумен жүргізіледі.

92-1. I санаттағы қорғалмаған шығарындылар қауіпті қабаттарда және аса шығарындылар қауіпті қабаттарда жұмыстар жүргізу кезінде жұмыстарды қауіпсіз жүргізуді қамтамасыз ететін тазарту және дайындық кенжарларының алдында көмір массивін алдын ала өңдеуге арналған көмір мен газдың кенеттен шығарылуын болдырмаудың өңірлік тәсілдерін қолдану міндетті.

93. Құрамында шахтаның техникалық басшысы, өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында жұмыс жүргізуге құқығы бар аттестатталған ұйым өкілдері бар комиссия ұйымның техникалық басшысының төрағалығымен жыл сайын оқыс лақтырыс қауіпті шахталық қабаттардың немесе әр шахта бойынша учаскелердің тізбесін және өңдеу тәртібін, көмір мен газдың оқыс лақтырыстарын болжау және алдын алу тәсілдерінің анықтайды, ұйым басшысының бұйрығымен бекітіледі.

94. Оқыс лақтырыс пен басқа газодинамикалық құбылыстар алдындағы белгілер байқалған кезде барлық жұмысшылар және бақылау тұлғалары қазбадан шығады және апатты учаскедегі электр энергиясын сөндіреді. Жұмыстар көмір мен газдың оқыс лақтырысын болдырмау бойынша іс-шараларды орындағаннан кейін шахтаның техникалық басшысының жазбаша рұқсаты бойынша қайтадан басталуы мүмкін.

95. Кездейсоқ шығарындыға қауіпті және кездейсоқ шығарындыға аса қауіпті қабаттарды аршу, жайындық қазбаларын жүргізу және тазалау жұмыстарын орындауға өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органмен келісіле отырып ұйыммен әзірленген және бекітілген Нұсқаулыққа сәйкес көмірдің, жыныстың және газдың кездейсоқ шығарындыларымен күрес бойынша кешенді шаралар әзірленеді.
I санатты кездейсоқ шығарындыға қауіпті және кездейсоқ шығарындылар аса қауіпті қабаттарды ашуға және қазба жүргізу төлқұжаттарын, оларға өзгерістер мен толықтыруларды өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында жұмыс жүргізуге құқығы бар аттестатталған ұйымның сараптамалық шешімі болған кезде жер қойнауын пайдаланушы ұйымның техникалық басшысы бекітеді. II санатты кездейсоқ шығарындыға қауіпті және кездейсоқ шығарындыларға аса қауіпті қабаттарда өңдеуге төлқұжатты өнеркәсіптік қауіпсіздігі саласында жұмыс жүргізуге құқығы бар аттестатталған ұйымның сараптамалық шешімі болғаны кезде шахтаның техникалық басшысы бекітеді.

96. Ашу технологиясы, тазалау және дайындау жұмыстарын жүргізу, кездейсоқ шығарындылардың алдын алу тәсілдері, осы мақсаттарға қажетті жабдықтар өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органмен келісіле отырып ұйыммен әзірленген және бекітілген Нұсқаулыққа сәйкес, жоғары газды, оқыс лақтырысқа қауіпті және өртке қауіпті көмір қабаттарын дайындау мен өңдеудің технологиялық сызбалары негізінде таңдап алынады.

99. Кездейсоқ шығарындыға қауіпті және кездейсоқ шығарындыға аса қауіпті қабаттарда қазбаларды өрлей жүргізгенде кен қазбасының көлбеу бұрышы 12 градустан артық болмауы керек. Өрлеме қазбаларды көлбеу бұрышы 12 градустан артық жағдайда үңгілеу өнеркәсіптік қауіпсіздігі саласында жұмыс жүргізуге құқығы бар аттестатталған ұйымның сараптамалық шешімі болғаны кезде шахтаның техникалық басшысы бекіткен арнайы төлқұжат (іс-шаралар) бойынша рұқсат етіледі.
Сақтандырылған алабтарда көлбеу қазбаларды газды шахталар үшін қауіпсіздік талаптарын сақтаған кезде төменнен жоғары жүргізуге рұқсат беріледі.
Көлбеу бұрышының 12 градус мәні қазбаның ұзындығы бойынша орташа болып табылады және биіктік белгілерінің айырымы мен қазбаның ұзындығын ескере отырып анықталады.

100. Кездейсоқ шығарындыға қауіпті қабаттардағы жайпақ және көлбеу тазалау кенжарларында көмірді алу өзінен өзі көмір шабатын комбайндармен немесе жонғы қондырғылармен жүргізіледі. Көмірді комбайндармен алу біржақты немесе екі жақты схемалар бойынша жүргізіледі.
5-кіші бөлім. Қазбаларды күтіп ұстау және жөндеу

Адамдар мен жүктерді тасымалдау жүргізілмейтін қазбаларды шахтаның басшысы тағайындаған тұлғалар әр тәулік сайын қарап тексереді.
Тік және көлбеу оқпандардың бекітпесі мен арқауларын, қазбалар қарауына жататын көтергі механигі немесе учаске бастығы (орынбасары) әр тәулік сайын тексеріп қарайды. Тік оқпандардың бекітпелерін шахтаның бас механигі айына бір реттен кем емес жиілікте, көлбеу және тік оқпандардың бекітпесі мен арқауларын әр тоқсанда бір реттен кем емес жиілікте шахтаның техникалық басшысы қарап тексереді. Тексерудің нәтижелер және бұзушылықтарды жою бойынша қабылданатын шараларды тексеруші осы Қағидалардың 3-қосымшасына сәйкес нысан бойынша Шахталардың оқпандарын қарау журналына жазады.
Шахтаны салудың (қайта құрудың, тереңдетудің) кезеңдерінде оқпандардың бекітпесі мен арқауларды оларды үнгілеуде, тереңдетуде шахта басқармасының (шахта салу) басшысы немесе техникалық басшысы айына бір реттен кем емес жиілікте көріп тексереді. Арқауларды бас немесе аға механик айына екі реттен кем емес жиілікте қарайды, көтергі механигі – аптасына бір реттен кем емес қарап тексереді. Жөндеу жұмыстарын орындағаннан кейін оқпан жөндеуге жауапты басшы егжі-тегжейлі қарап шығады, сондай-ақ ішінде адамсыз және жүксіз ыдыстарды түсіріп және көтеріп байқау жүргізіледі.
Тік оқпандарда, ұйымның техникалық басшысы тағайындаған мерзімдерде, бірақ екі жылда бір реттен кем емес жиілікте саңылауларды өлшеу және арқауларды профильдік түсірімі жүргізіледі.

102. Учаскенің (шахтаның) бақылаушы тұлғалары шығып қалған немесе бұзылған бекітпені кідіріссіз орнына келтіру шараларын қабылдайды. Анкерлік бекітпені тұрғызу жасалған төлқұжаттарға сәйкес анкерлік бекітпемен бекітілген қазбалардың күйіне байланысты учаскенің бақылау өкілдерімен мониторинг жүргізіледі.

Қазбаларды қайта бекіту шахтаның техникалық басшысы бекіткен төлқұжат бойынша жүргізіледі, онымен учаскенің жұмысшылары және бақылау тұлғалары қол қоя отырып танысады. Қуақаздардың квершлагтпрмен, өрлей қаздармен, еңістермен, камералармен, жүрістіктермен жанасымдарын қайта бекіту учаскенің бақылау тұлғасының қатысуымен жүргізіледі.
Локомативтік тасылымы бар жайпақ қазбалардағы қайта бекіту және жөндеу жұмыстарын жүргізу кезінде тоқтау жолының ұзындығы қашықтығына, алайда жұмыс орнынан екі жаққа 80 метрден кем емес, жарықтық сигналдар және «Жөндеу жұмыстары» деген ескерту белгісі қойылады.
Қазбаларды қайта бекіту және жөндеу жұмыстары орындарын қоршаған белгілер мен сингалдарды жұмыстар толық аяқталғанша және жолдың жайын тексергенге дейін алып тастауға жол берілмейді.

Көлбеу бұрышы 18 градустан көп аталған қазбаларда бір уақытта бір орыннан артық жерде жұмыс жүргізуге болмайды.
Оқпандарды, еңістерді және өрлей қазбаны жөндеуге арналған жүктерді түсіру және көтеру кезінде жүктерді қабылдаушы адамдардан тұтқашы – белгіберушіге немесе көтергі қондырғысының машинистіне белгі берумен жабдықталады.

Оқпандарды жөндеу бойынша жұмыстарды бригадирдің қатысуымен тәжирбелі жұмысшылар жүргізеді. Учаскенің бақылаушы тұлғасының тұрақты түрде қатысуының ұйымның техникалық басшысы қажеттілігін нақты жағдайда шешеді.
Оқпанды жөндеу бойынша жұмыс істеушілер амортизациялы строптары бар беснүктелік сақтандыру белдіктерімен қамтамасыз етіледі.

109. Ескі шахталардың оқпандары мен шурфтарын қалпына келтіру кезінде оларға адамдарды түсіру осы Қағидалардың 115-тармағына сәйкес бұл қазбаларды желдеткеннен кейін ғана, бекітпенің жағдайын және ауа құрамының белгіленген нормаларға сәйкестігін тексергеннен кейін ғана рұқсат етіледі.
6-кіші бөлім. Шахталар мен қазбаларды тоқтату және жою

Шахтаны толық және жартылай жою, немесе тоқтату кезінде кен қазбалары тұрғындардың қауіпсіздігін қамтамасыз ететін, қоршаған ортаны, ғимараттар мен имараттарды сақтауды, ал тоқтатқан кезде кен орнының және кен қазбаларының барлық тұрған уақытында сақталуын қамтамасыз ететін жағдайға келтіріледі.
Жойылатын шахтамен көршілес жатқан шахталарда кен жұмыстарын жүргізудің қауіпсіздігін қамтамасыз ететін іс-шаралар жүргізіледі.
Жер бетіне шығымы бар, жойылатын кен қазбалары тік оқпандар, шурфтар және диаметр 200 миллиметр және одан артық ұңғылар жанбайтын материалдармен (саздан басқа) аузына дейін толтырылады, ал содан кейін темірбетон сөрелермен жабылады. Аталған қазбаларды жабу уақытында олардың ауыздары қоршалады.
Жербетіне шығымы бар жайылған көлбеу қазбалардың ауыздары, тас немесе бетон далбалармен жабылады. Жер бетінің күйін, олардың ауыздарындағы зиянды газдардың мөлшерін бақылау объектіні жою немесе ұзақ мерзімде сақтау жобасына сәйкес жүргізіледі.

111. Жер бетіне шығымы бар көлбеу және көлденең кен қазбалары екі оқшаулайтын кірпіш, тас немесе бетон далдаларды, олардың біреуі жер бетінен 10һ (мұндағы – һ-қазбаның бекітілмеген биіктігі), ал екінші – қазбаның ауызынан 10 метр жерге орнатумен жойылады. Далдалардың арасындағы қазбаның бөлігі және жер бетіне дейінгі бөлігі жанбайтын материалмен толтырылады. Қазбаның толтырма материалмен тығындалған бөлігінен бекітпені алуға болмайды.
Көлбеу кен қазбалары шахтаның техникалық басшысы бекіткен төлқұжат бойынша жойылады.

Жойылған кен қазбалары кен жұмыстарының жоспарларына түсіріледі.
Жер бетіне шығымы бар, жойылған қазбалардың ауыздарын жылына бір реттен кем емес ӨҚК АҚҚ өкілдерінің қатысуымен шахтаның техникалық басшысы тағайындаған комиссия қарайды. Қазбаларды жою жобасының орындалуы тексеру нәтижелері актілермен ресімделеді.
Қазбаларды жою жобасының орындалуы тексеру нәтижелері актілермен ресімделеді.

Шахталардың оқпандарынан және басқа тік қазбалардан, сондай-ақ көлбеу бұрышы 30 градустан артық көлбеу қазбалар – бекітпелерді шығарып алуға болмайды, айрықша жағдайлардан басқа, оларға ұйымның техникалық басшысы бекіткен төлқұжат жасалады.
Көлденең және көлбеу қазбалардан бекітпені шығарып алуды арнайы нұсқаулықтан өткен тәжірибелі жұмысшылар ғана орындай алады. Көлбеу бұрыштары 15 градустан 30 градусқа дейін көлбеу қазбалардан бекітпені шығарып төменнен жоғары бағытта, учаскелік қадағалаушы тұлғаның қатысуы кезінде жүргізуге рұқсат етіледі.

Шахтаға есептік мәнге тең немесе одан асатындай мөлшердегі ауа беріледі.
Шахталарды желдетуге қажетті ауаның шығыны (саны) өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органмен келісіле отырып ұйыммен әзірленген және бекітілген Нұсқаулыққа сәйкес анықталады.

Кеніш ауасындағы метан шоғырлануының осы Қағидаларға 4-қосымшаның «Кеніш ауасындағы метанның рұқсат етілмеген шоғырлануының көрсеткіштері» кестесіне сәйкес мәндерден асып кетуіне жол берілмейді.
Жұмыс орындарындағы кеніш ауасындағы және кен алу учаскелері мен тұйық қазбалардағы шығыс ауа ағысындағы көміртек диоксидінің шоғырлануының жіберілетін ең жоғарғы көрсеткіші 0,5 пайызды құрайды, қанаттың, деңгейжиектік және жалпы шахта бойынша шығыс ауа ағыны бар қазбаларда – 0,75 пайыз, үйінді бойынша қазба жүргізу немесе оны қалпына келтіру барысында – 1 пайыз.
Оқтау камераларындағы оттегінің рұқсат етілген ең жоғары шоғырлануы 0,5 пайызды құрайды.
Қолданыстағы жерасты кен қазбаларындағы ауада зиянды газдардың шоғырлануы осы Қағидаларға 5-қосымшаның «Қолданыстағы шахталардың қазбаларындағы газдардың шоғырлануының шекті рұқсат етілген көрсеткіштері» кестесіне сәйкес мәндерден асып кетуіне жол берілмейді.
Жарылыс жұмыстарынан кейін адамдардың қазбаға кіруіне, зиянды газдардың мөлшері шартты көміртек тотығына қайта есептегенде, көлемі бойынша 0,008 пайызға төмендеген жағдайда ғана рұқсат беріледі, бұл ретте мұндай тарқату заряд жарылысынан кейін 30 минуттан аспайтын уақытта қамтамасыз етіледі.
Жарылыстың зиянды өнімдерін сұйылтудың жеткіліктілігін тексеру кезінде 1 литр азот диоксидін 6,5 литр көміртегі оксидына эквивалент деп қабылдау керек.

116. Қазбалардағы ауаның құрамы осы Қағидалардың 115-тармағында көрсетілген мөлшерлерге сәйкес келмегенде, жұмыстар тоқтатылады және адамдар ауаның таза ағысына шығарылады. Бұл туралы кен диспечеріне (ауысым бастығын) шұғыл хабарланады. Бір уақытта ауаның сапасын жақсарту бойынша шаралар қабылданады.

Тазалау және тұйық қазбалардың жұмыстар жүргізіліп жатқан жерлерінде кенжар маңы кеңістіктерінде ауа температурасы 16 градустан төмен болғанда ауа ағысының жылдамдығы, егер де зиянды газдарды әкетуге үлкен жылдамдық қажет болмаса, секундына 0,75 метрден артық емес қабылданады.
Оқпандарда жөндеу жұмыстарын жүргізу және сатылық бөлім бойынша адамдардың қозғалуына ауаның жылдамдығы секундына 8 метрден аспаған кезде рұқсат етіледі.
Оқпандарда жөндеу жұмыстарын жүргізу және сатылық бөлім бойынша адамдардың қозғалуына ауаның жылдамдығы секундына 8 метрден артық кездешахтаның теникалық басшысы бекіткен арнайы әзірленген іс-шаралар орындалған жағдайда рұқсат етіледі.

Отпен жылынатын калориферлерді қолдануға болмайды.

Бір желдету жүйесіне біріктірілген шахталарға ЖҚТ-ның бір учаскесі қызмет істейді және аварияларды жоюдың бір жоспары болады.
Желдетудің тәуелсіз жүйелері бар шахтаға ЖҚТ бөлек учаскелері қызмет көрсетеді. Әрбір желдету жүйесіне бөлек аварияны жою жоспары жасалады.

122. Уақытша тоқтатылған кеналу учаскелері және тұйық қазбалар тұрақты түрде желдетіледі. Ондай қазбаларды оқшаулауға ӨҚК АҚҚ келісімі бойынша рұқсат етіледі. Оқшаулау алдында қазбалардан барлық электр жабдықтары және кабельдер шығарылады, ал құбырлар мен рельстер далбаны тұрғызатын жерде ажыратылады және далбадан екі жаққа 2 метр жерде алынып тасталады. Газ бойынша III санатқа жататын және одан жоғары шахталарда қазбаларды оқшаулау жарылысқа төзімді көпірлермен жүргізіледі. Көмір мен газдың кенеттен шығарымдыларымен күресуге арналған ұңғымалардан басқа, газ шахталардын барық тұйық көтеріліс ұңғымалары оқшауланады.
Кеналу учаскелері (алабтары) де оқшауланады.
Қазымдалған кеналу учаскелері (алабтары) және уақытша тоқтатылған немесе пайданылмайтын қазбаларды оқшаулау төлқұжатқа сәйкес жүзеге асырылады.
Далбаларды және оқшауланған қазбаларды ашуды техникалық басшысы бекіткен іс-шаралар бойынша ӨҚК АҚҚ жүргізеді.
Оқшауланған қазбалар туралы өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы өкілетті орган ведомствосының аймақтық бөлімшесіне хабарланады.

Желдету сызбаларының орнықтылығы өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органмен келісіле отырып ұйыммен әзірленген және бекітілген Нұсқаулыққа сәйкес анықталады.

126. Шахтаның бір оқпанына немесе штольнясына (штольня) бір уақытта азаның таза және шығар ағыстарын өткізуге болмайды, тек қана оқпандарды (штольняларды) үңгілеу және оқпан маңындағы қазбалардан басқа оқпандармен немесе желдеткіш түйісіммен қосылғанға дейінгі уақыттан басқа жағдайда пайдалануға жол берілмейді.

127. Тек қана қазбаларды жою, сондай-ақ өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органмен келісіле отырып ұйыммен әзірленген және бекітілген Нұсқаулыққа сәйкес өңделген кеңістіктен метанды оқшаулау бойынша жұмыстардан басқа, әрекеттегі камераларға, тұйық және тазалап алу қазбаларына таза ауаны жіберуге, сондай-ақ ауаны олардан опырылу және құлау үйінділері арқылы әкетуге жол берілмейді. Қазбаларды жою кезінде таза ауаны жалпы шахталық депрессия есебінен таза ауа беруді қамтамасыз ету мүмкін болмаған жағдайда жергілікті желдету желдеткіштері (бұдан әрі – ЖЖЖ) қолданылады.

Бір тақтада, бір қабаттың (панельдің) шегінде орналасқан лаваларды (екеуден атық емес), көмірмен газдың оқыс лақтырыстарынан қауіпті емес тақталарда және метанның суфлярлы бөлінуінен қауіпті емес қаттарда тақталарда тізбектей желдетуге рұқсат етіледі. Газ бойынша ІІІ- санатты және одан жоғары санатты шахталарда лаваларды желдету, айрықша жағдай түрінде, жоғары тұрған жер қойнауын пайдаланушы ұйымының техникалық басшысының рұқсатымен лаваларды тізбектей желдетуге рұқсат етіледі.
Лаваларды тізбектеп желдетуд кезінде мынадай шарттар сақталады:

3) Желдететін лаваға, оған жанаса жатқан аралық қуақаз арқылы қосымша таза ауа беріледі. Бұл жағдайда ауа шығынын аралық штректегі жылдамдық бойынша (секундына 0,5 метр) есептелген шығыннан кем болмайды, ал газды шахталарда, одан басқа, жоғары орналасқан лаваға келетін ауадағы метанның мөлшері 0,5 пайыздан аспауы керек;

Ерекше желдеткішсіз қазбада оқтау камералары құрылғысына біруақытта тіркемелі салмағы 70 килоНьютон (7 тонна) дейін электровоздардың үштен артық емес аккумуляторлық батареяларын зарядтау жағдайында немесе электровоздың тіркемелі бір батареясын тіркемелі салмағы 70 килоНьютон болған жағдайда рұқсат етіледі. Бұл жағдайда зарядтау камерасынан желдеудің шығас ағысы сұйылтпаусыз тазалау және тұйық қазбаларға жіберуге болмайды.
Газды немесе шаң бойынша қауіпті шахталардың машиналар мен электр қондырғыларына арналған басқа камералары ауаның таза ағысымен желдетіледі; тереңдігі 5 метрге дейінгі камераларды жалпы шахталық депрессия есебінен желдетуге жол беріледі. Камераға кіріс ені бойынша 1,5 мтерден кем емес, биіктігі 1,8 метрден кем емес болады және торлы есікпен жабылады. Қазбалардың көмір мен газдың оқыс лақтырыстарынан қауіпті тақталарынан басқа, камераларды ауаның шығас ағысында метанның мөлшері 0,5 пайыздан артық болмайтын қазбаларды жасауға болады.

Негізгі көлік қазбаларына қазба учаскесі мен оқпан маңындағы аула немесе көлбеу оқпандар кезінде жер беті арасында көмірді (Тау массасын) тасымалдауға арналған қазбалар жатады.

Шлюздер (ГД-488) оқпандарды (ауа беретін және желдету) жалғастыратын қазбаларда орнатылады және қанатына, панеліне, кен алу учаскелері тобына берілетін ауаның қысқаруын болдырмауға арналған, отқа жанбайтын материалдардан салынады.
Жаңадан салынып жатқан және ІІІ–санатты қайтадан құрылатын шахталарда, санаттан жоғары және көмір мен газдың оқыс лақтыстарынан қауіпті шахталарда, көлбеу оқпандардың күрделі көлбеу қазбалардың арасындағы түйісімдерде, бас және топтық қуақаздардың желдету ағыншаларының әрбағытты қозғалыстарында тұйық далбалар салынады, олардың астындағы аркалар жарылысқа орнықты етіп орналастырады.
Еңісті оқпандар және желдету құрылғылармен жабдықталған және адамдардың жүруіне және жүктерді тасмалдауға арналған қазбалар шлюздермен жабдықталады.
Шлюздегі әрбір далба негізгі және қарама – қарсы жаққа ашылатын реверсивті есіктермен (лядтар) жабдықталады.
Желдету құрылғылары төлқұжатқа сәйкес орындалады.
Газ бойынша ІІІ–санатты және одан жоғары шахталарда кен диспечерінің пультынан немесе кеніш атмосферасын бақылаудың автоматтандырылған жүйесінің операторынан (әрі қарай – КАБАЖ) шахтаның қанаттарына, панельдерге, кен алу учаскелеріне келетін желдету ағыстарының қысқаруын ескертуге арналған, шлюздердегі желдету есіктерінің орындарын орталықтан бақылау іске асырылады.
Шлюздерде желдету ағыстары қысқарғанда электр энергиясын сәйкес нысандарға беруге кедергі жасайтын, кен учаскелеріндегі желдету есіктерінің жағдайын (ашық, жабық) бақылау жүйесінің блокировкасы болады.
Реверсивті есіктерді орнатудың талабы, автоматтандырылған желдету есіктері бар далбаларға таралмайды.
Әрбір желдетікіш имаратының нөмірі және ауаның нормативтік және нақты кемуі, тексерудің нәтижелері жазылатын төлқұжаты болады.

Тасымалдау қазбаларында біржармалы тұтас есік орнатқан кезде, сол далбада адамдардың өтуіне арнайы ені 0,7 метрден кем емес есіктер болуын қарастыру керек. Біржолды қазбаларда, жарма есіктердің ойығында, егер далбада адамдардың өтуіне арнайы есік болмаса, бүйірдегі саңылау мен қозғалмалы құрамның шығып тұрған жиегінің арасындағы екі жақтың бірінде саңылау 0,7 метр болады. Бұл талап автоматтандырылған шлюзді құрылғыларға тарамайды.
Шлюздердің 50 декаПаскаль және одан артық депрессиясында желдету есіктері оларды ашуды жеңілдететін құрылғымен жабдықталады.
Желдету құрылыстарында өздігінен жабылатын есіктер (олардың ішінде реверсті есіктер) орнатылады. Барлық желдету есіктері жабық күйде тұрады. Қарқынды жиі тасымалды қазбаларда (ауысымда 6 және одан да көп құрамдар) есіктер автоматты түрде немесе алыстан ашылады және жабылады.
Желдету есіктерінің алдында механикалық немесе автоматты қорғаныс кедергілер орнатылған жағдайда, рельсті тасмалмен жабдықталған, сондай-ақ монорельсті және ілмелі арқанды жолдары бар көлбеу қазбалардың бөліктерінде желдету есіктерін орнатуға рұқсат етіледі. Қазбалардың тасмал жүргізілетін бөліктерінен төмен орнатылған желдету есіктері, кедергілермен қорғалады.
Желдету шлюздерінің жарамдылығын ЖҚТ бақылаушы тұлғалары әр тәулік сайын тексереді.

Газды емес және жойылатын шахталарда басты желдеткіштер қондырғылары қордағы электржетегі бар бір агрегаттан қоюға рұқсат етіледі.
Егер де жұмыс істеп тұрған шахталардағы қордағы желдеткіштің берімі негізгіге қарағанда кем болатын болса, шахтаның техникалық басшысы шахтаны қордағы желдеткішпен желдету жағдайына шахта жұмысының режимін бекітеді.
Газ бойынша II – санатты және одан жоғары шахталарда бас желдету желдеткіштері бірінші санат бойынша (әрі қарай –ҚАҚ) қорды автоматты қосумен электрмен жабдықтаумен қамтамасыз етіледі. Бұл жағдайда, тағы жеке қажеттіліктер үшін 100 % - дық қоректендіру көзінің қоры қамтамасыз етіледі.
Білікті желдеткіштер тежеуілдік немесе тоқтатқыш құрылғылармен жабдықталады, олар желдеткіштің жұмыс ротарының өздігінен айналуына кедергі болады.
Желдеткіш құрылғыларда автоматтандырылған басқару жүйесімен жабдықталған желдету қондырғыларында өнімділік және депрессия мәніне мониторинг жүргізу және оны сақтау шахтаның кен диспетчеры немесе оператор пультінен жүргізіледі. Өздігінен жазатын аспаптарды орнатуға рұқсат етіледі.
Желдеткіш қондырғыларын жобалауда және пайдалануда желдеткіштердің, каналдардың және қайта қосу құрылғыларының қатып қалуынан сақтандыру бойынша арнайы шаралар қарастырылады, сондай – ақ желдеткіш қондырғысының сұйық өтетін бөлігіне кен массасының бөлшектері (штыба) және судың өтуінен сақтандыру бойынща шаралар қарастырылады. Бөгде заттар мен шаң шөгіндісінің желдету каналдарын бітеп қалуына жол беруге тыйым салынады. Желдету каналдары бөтен нәрселермен үйіп тастауға және шаң басуына жол берілмейді. Желдету каналдарының шлюзбен жабдықталған жер бетіне шығымы болады.
Желдеткіш қондырғысының каналында оқпан шурфпен, ұңғымамен жанасқан жерінде және желдеткіш дөңгелегінің алдында биіктігі 1,5 метрден кем емес қоршаушы тор орнатылады.

Көмекші желдеткіш қондырғылары, егер ол аварияларды жою жоспарында көзделген жағдайларда желдетудің кері бағыттын қамтамасыз етеді.
Желдеткіш қондырғыларын бағытын өзгерту режиміне көшіру 10 минуттан кем уакытта орындалады.
Желдетудің бағыт өзгерту режимінде кен қазбаларында өтетін шығыны (көлемі), қалыпты режимде өтетін ауа шығынының 60 пайыздан кем болмайды.

137. Желдету құрылғылары шахтаның бас механигі тағайындаған жұмыскерлермен кем дегенде тәулігіне бір рет, аға механикпен апта сайын, желдету құрылғысының жұмысына жауапты шахтаның бас механигімен айына кем дегенде екі рет тексеріледі. Бағыт өзгерту, кері қосу және герметикалық құрылғыларының дұрыстығын шахтаның бас механигі және ЖҚТ учаскесінің бастығы айына бір ретпен кем емес тексереді. Тексерулердің және қараулардың нәтижелері осы Қағидаларға 7-қосымшаға сәйкес Желдеткіш қондырғыларын тексеру және бағыт өзгертіп тексеру журналына жазылады.
Барлық шахталарда жылына екі реттен сирек емес (жазды күні және қыста), сондай–ақ желдету схемасы өзгергенде, желдеткіштер алмастырғанда және тоқтатқанда аварияларды жою жоспарына сәйкес желдету ағысының бағытын өзгерту жүргізіледі. Бұл ретте бағыт өзгерту режимінде жұмыс істеу уақыты бойы жалпы шахталық депрессия (компрессия) есебінен қазбалардағы метанның мөлшерін 2 пайыздан асыруға тыйым салынады.
Бағытын өзгерту кезінде желдеткіш құрылғыларды бағыт өзгертуші және мығымдаушы қондырғылардың жұмысқа жарамдылығы да тексеріледі.
Бас желдету желдеткішінің (әрі қарай – БЖЖ) каналында адамдардың болған кезінде бағыт өзгерту, ауыстырғыш және қымтағыш қондырғылардың тұрған қалпын өзгертуге жол берілмейді.
Желдеткіш ағынының бағытының өзгеруін және бағытын өзгерту құрылғыларын тексеру өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органмен келісіле отырып ұйыммен әзірленген және бекітілген Нұсқаулыққа сәйкес жүргізіледі.
Желдеткіш қондырғысының жұмыс режимін анықтау өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органмен келісіле отырып ұйыммен әзірленген және бекітілген Нұсқаулыққа сәйкес жүргізіледі.

Желдеткіш қондырғысы жұмыс дистанциядан басқару және бақылаудың пульті жербетіндегі диспечерлік пунктіде болады. Жұмыс істеп тұрған желдеткіш қондырғылары, алыстан басқару мен бақылаудың аппаратурасымен жабдықталмаған жағдайда машинистер қызмет жүргізеді.
Желдеткіш қондырғысы ғимаратында, шудан оқшауланған кабинада телефон орнатылған, оның белгі беру құрылғысы тікелей диспетчерге шығарылған. Желдеткіш қондырғысының машинисі немесе қашықтықтан басқару пультында қызмет атқаратын тұлға әрбір 2 сағат сайын осы Қағидаларға 8-қосымшаға сәйкес нысан бойынша Желдеткіш қондырғысының жұмысын есепке алу журналына жазба жүргізеді.

Желдеткіш қондырғысының жұмыс режимін өзгерту тек қана шахтаның техникалық
басшысының жазбаша бұйрығы бойынша жүргізіледі, бұл туралы ЖҚТ учаскесінің
бастығына хабар беріледі.
Өзінің бұрыстығына немесе электр энергиясын берудің тоқтатылуымен желдеткіш қондырғысын кенеттен тоқтап қалуы туралы жедел кен диспетчеріне хабарланады, ол шахтаның техникалық басшысына, шахтаның ЖҚТ учаскесі бастығына, шахтаға қызмет көрсететін ӨҚК АҚҚ бөлімшесі, және өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті орган ведомствосының аймақтық бөлімшесіне хабарланады.
Жұмыс істеп тұрған желдеткіш тоқтап қалған және қордағы агрегатты іске қосу мүмкін болмаған жағдайда оқпандардың үстіндегі шлюзді ғимараттың есіктері немесе оқпанның аузын жабатын клапандар ашылады.

Ұңғымадағы тұйық қазбалардан тұйықтарды жоюға және олардың ұзындығын қысқартуға арналған қазбалардан басқа жаңа қазбалар жүргізуге болмайды.

143. ЖЖЖ көмегімен желдетуді жүргізген кезде, олардың үздіксіз жұмыс істеуі және автоматты бақылау аппаратурасы мен ЖЖЖ-ны телебасқару көмегімен шахтаның диспетчері кабинетінен басқару қамтамасыз етіледі. Газдалмаған шахталарда желдеткіштерді күту жұмыстарын арнайы тағайындалған және оған сәйкес оқытылған тұлғалар жүргізе алады (қосып атқаруға болады).
ЖЖЖ тоқтаған немесе желдету бұзылған жағдайда, тұйық қазбадағы жұмыстар тоқтатылады, электр жабдығынан кернеу автоматты түсіріледі, кенжардағы адамдар дереу желдетілетін қазбаға шығарылады, ал тұйық қазбаның аузында кіруге рұқсат етілмейтін белгі қойылады. Сонымен бірге газдалмаған шахталарда автоматтандырылған электрожабдықтары қондырғыларынан кернеуді түсірмеуге болады. Жұмыстарды қайтадан жүргізу қазбаны желдеткеннен кейін және шахтаның бақылаушы тұлғалары қазбаны тексергеннен кейін рұқсат етіледі.
III – санатты және одан жоғары тұйық қазбаларда қордағы электр қорегі бар қордағы ЖЖЖ–мен жабдықталады. Ұзындығы 100 метрге дейінгі жыныс бойынша қазбаларды резервтік ЖЖЖ қолданусыз жүргізуге болады. Оқыс лақтырыс қауіпті тақтаны немесе жыныстарда қазбалар жүргізгенде резервті ретінде пневматикалық қозғалтқышы бар ЖЖЖ-ны қолдануға болады.

144. ЖЖЖ-ны орнату шахтаның техникалық директоры бекіткен төлқұжат бойынша жүргізіледі. Айдама әдіспен жұмыс істейтін ЖЖЖ ауаның таза ағысы бар қазбада шығар ағыстанн 10 метрден кем емес қашықтықта орнатылады. Тазалау қазбаларында ЖЖЖ осы Қағидалардың 48-тармағының талаптарына сәйкес тазалау қазбаларынан шығыстар болған жағдайда жергілікті геологиялық бұзылыстар алабында айналма тазалау (пештер) жұмыстарын жүргізуден басқа жағдайларда, сондай-ақ адамдардың тұрақты жұмыс істейтін жерлерінен (тиеу пунктері, отырғызу алаңдары) 25 метрге жақын жерде орнатуға жол берілмейді.
ЖЖЖ орнатылған қазбаға ЖЖЖ беретін қордың 30 пайызын қамтамасыз ететін ауа мөлшері беріледі.
Ауа шығыны және желдету құралын таңдау өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органмен келісіле отырып ұйыммен әзірленген және бекітілген Нұсқаулыққа сәйкес анықталады.
Бір қазбада жеке құбырлармен жұмыс істейтін бірнеше желдеткіш орнатылған жағдайда ауа мөлшері өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органмен келісіле отырып ұйыммен әзірленген және бекітілген Нұсқаулыққа сәйкес анықталады. Әр желдеткіштің жанында төлқұжат орнатылады, оған қазбаның желдету орнатылған жеріндегі ауаның нақты шығыны, желдеткіштің нақты берімі, тұйық қазбаның кенжарындағы ауаның есептелген және нақты шығындары, берілген желдеткіш қондырғысы жағдайында жүргізіліп жатқан қазбаның тұйық бөлігінің ең үлкен жіберімді ұзындығы, жарылыс жұмыстарынан кейінгі қазбаны желдету уақыты, толтыру күні және төлқұжатта жазу жүргізген тұлғаның қолы енгізіледі.
Кенжарға жанасқан желдету қазбаларын жүргізген немесе жойған кезде, бұл қазбаларда пневматикалық қозғағыштары бар ЖЖЖ-ны орнатуға, осы қазбаларда мына шарттарды сақтаған кезде болады:

Тұйық қазбалардың барлық реттеу пункттері ЖЖЖ орнату орнынан кеміне 30 метр қашықтықта орналастырылады және телефон байланысымен қамтамасыз етіледі. ЖЖМ шу басқышпен жабдықталады.
Тұйық қазбалардың реттеу пункттері аппаратураға қауіпсіз қызмет көрсетуге жеткілікті кеңістігі бар орындарға орнатылады.

Иілгіш ауажүргіштердің шетіне қатты материалдардан жасалған ұзындығы 2 метрден кем емес құбыр жалғастырылады немесе қатты керіп тұратын сақиналар енгізіледі (екеуден кем емес). Иілгіш ауажүргізгіш ЖЖЖ-ға өтпелі металл қысқа құбыры жалғастырылады.

Газдалмаған шахталарда ұзындығы 8 метрге дейінгі тұйықтарды жалпы шахталық депрессия есебінен желдетуге болады.
Газдалған шахталарда жергілікті желдету құралдары қазбаны жүргізу жұмыстары басталғанға дейін орнатылады.

147. Оқпандар (шурфтар) бүкіл тереңдігіне оларды салудың бар уақыты бойына желдетіледі.
Оқпандарды желдетуге арналған желдету қондырғылары бетінде оқпандардан 20 метрге жақын емес жерде орнатылады және үздіксіз жұмыс істейді.
Жылдың суық мезгілінде оқпанға өтетін ауа температурасы + 2 градус Цельсиядан төмен жылытылады.
Тік оқпандар (шурфтарды) желдету үшін қатты материалдан жасалған құбырлар қолданылады. Иілгіш желдету құбырларын оқпан кенжарларында майысқақ құбырларды ілуге рұқсат етіледі, сондай-ақ оқпандарды тереңдеткенде, жұмыс істеп тұрған деңгейжиектерден бір қабаттың биіктігіне ондай құбырларды қолдануға болады.
Желдету құбырларының шетінен оқпанның (шурфтың) кенжарына дейінгі қашықтық 15 метрден артық болмайды, ал грейфермен тиеген уақытта 20 метрден. Құбырлар канаттарға ілінеді және оқпанның бекітпесіне (арқаулауына) мықтап бекітіледі.
2-кіші бөлім. Газ қауіпті шахталарда өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету тәртібі

Егер оқпандарды, шурфтарды немесе ашу қазбаларын үңгілегенде метан байқалса, не оның бөлінуі күтілсе, онда оларда газды режим сақталады.
Жабылып жатқан шахталар қолданыста болған кездегі санатқа жатқызылады.

Қазбалардың газдануы жергілікті, қатпарлы және жалпы болып бөлінеді.
Пайда болу жолдарына қарай газданулар апатты және технологиялық болуы мүмкін.
Қазбалардағы метан шоғыры осы Қағидаларға 4-қосымшаның «Кеніш ауасындағы метанның рұқсат етілмеген шоғырлануының көрсеткіштері» кестесінде көрсетілген мәннен асып кеткені анықталса (бұрғылау қондырғылары мен комбайндардың маңындағы жергілікті шоғырланулардан басқа), адамдар таза ауаға шығарылады, қазбаларға жол тосқауылданады, ал электр жабдықтары қуаттан ажыратылады. Бұл жөнінде жұмыс жетекшісі кен диспетчеріне (ауысым бастығы) хабарлайды және газдың шоғырлануын бекітілген нормаларға дейін төмендету бойынша шаралар қабылдайды.
Қазбаның көлденең қимасы бойынша қазбалардың жекелеген жерлерінде метан шоғырлануынан асатын метанның жиналуы жергілікті жиналуға жатқызылады. Жергілікті шоғырлану үшін норма қазбаның көлденең қимасының кез келген нүктесіне жатады.
Бұрғылау станоктарында, комбайндарда, үңгілеу машиналары маңында метан 2 пайыздан жоғары жиналғанда, машиналарды тоқтату керек және оларды қоректендіретін кернеуді ағыту керек. Егер метан шоғырлануының одан әрі өсуі байқалса немесе 15 минут ішінде ол төмендемесе, адамдар таза ағысқа шығарылады. Машиналардың жұмысын қайта жаңғырту метан шоғырлануы 1 пайызға дейін төмендегеннен кейін рұқсат етіледі.
Авариялық газдануды тексеруді өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті орган ведомствосының аумақтық бөлімшесі өкілінің қатысуымен комиссия жүргізеді. Газдануды тергеп-тексеру кезінде әзірленген іс-шараларды орындау міндетті.

Көлбеу бұрышы 10 градустан артық тазалау қазбаларын ылдилай желдету өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органмен келісіле отырып ұйыммен әзірленген және бекітілген Нұсқаулықта келтірілген сызбаларға сәйкес іске асырылатын және төменгі деңгей жиекте (горизонтта) тазалау кенжарына жанасатын қазба арқылы таза ауа беруді қарастыратын болса, ылдилай желдетуге рұқсат етіледі, электр жабдықтар мен кабельдер жоқ шығыс ағысы бар қазбаларда тазалау қазбаларының кенжар маңындағы кеңістікте ауаның қозғалу жылдамдығы секундына 1 метрден аспайтын жағдайларда қабылданады.
Кенеттен көмір мен газ лақтырысы бойынша, құлау лавалары (көтерілу) бойынша қауіпі жоқ қабаттарды қазбалау барысында келесі талаптар орындалған жағдайда, шығыс желдету ағысының төмен бағытталған қозғалысы бар тазарту кенжарларына жалғасып жатқан қазбаларда электр жабдықтары мен кабельдерді орналастыруға жол беріледі:
– қазбаның көлбеу бұрышы < 15 градус;
– алынатын діңгектің көлбеу ұзындығы (қабаттың көлбеу биіктігі) 1000 метрден аспайды, ал учаскенің қазбаларына метанның бөлінуі минутына 5 метр кубтан аспайды;
– тұйық қазбалардан шығатын желдету ағындары учаскенің таза ағысына қосылмайды.
Қазбаның ұзындығы бойынша 10 градус және 15 градус бұрыштарының мәндері орташа болып табылады және биіктік белгілерінің айырымын және ұзындығын есепке алумен анықталады.

Жұмыс істеп тұрған I және II санатты шахталардағы тұйық қазбалардан тазалау қазбаларынының тазалау кенжарларына жанаспайтын ағыстарды шығаруға болады.
Салынып жатқан шахталарда және шахталардың жаңа горизонттарын дайындау кезінде шығыс ағыстарды жұмыс істеп тұрған горизонттың таза ауасы бар қазбаларына, шығар ағыншадағы метанның мөлшері 0,5 пайыздан аспайтын және ауаның құрамы Қағиданың 115-тарауының талаптарына сәйкес келген жағдайда шығаруға болады.
Бұл жағдайда, жаңа горизонттың қазбаларын газсыздандыру алдында, жұмыс істеп тұрған горизонттағы жұмыстар тоқтатылады, адамдар таза ағысқа шығарылады, электр жабдықтарындағы кернеу алынады.
Метанның суфлярлы бөлінуімен немесе кенеттен атқылайтын лақтырыстары бойынша қауіпті тақталардың жаңа горизонттарында қазбаларды жүргізгенде, жұмыс істеп тұрған горизонттың таза ағыстарына шығар ағысты жіберуге болмайды.

Қат пен қазбаның арасындағы зерттелген қалыңдық 5 метрден кем болмау есебімен ұңғымалардың орналасу схемаларын (екеуден кем емес), олардың тереңдігін және бұрғылау жиілігін шахтаның техникалық жетекшісі және геолог анықтайды. Ұңғылардың орналасу жерлерін маркшейдерлік белгіге орайластыра жұмыс эскизіне түсіреді. Қабатқа қатысты забойдың орнын бақылау барлау бұрғылауының деректері бойынша геологтың жетекшілігімен іске асырылады.

155. Газ бен көмірдің кенеттен лақтырыстары бойынша қауіпті және қауіпті лақтырысты жыныстар бойынша, қабаттар бойынша тұйық қазбаларды желдету кезінде пневматикалық қозғағыштары бар ЖЖЖ-і орнату (айналып тұрған детальдардың корпусқа соғылуынан және үйкелісінен метанның тұтану мүмкіндігін туғызбайтын желдеткіштері қолданылса) осы Қағидалардың 144-тармағының талаптарына сәйкес жүргізіледі.
Тұйық қазбаның кенжарынан 150 метрден кем емес және тазарту кенжарынан 50 метрден кем емес жерде таза ағысы бар қазбаларда, сонымен қатар желдеткіштер маңында метанның шоғырлануын автоматты бақылау жағдайында элекроқозғағыштары бар желдеткіштерді құрса, оларды қолдануға рұқсат етіледі.

Тау-кен қазбаларын газсыздандыру жүргізілгеннен кейін және өндірістік учаске мен ЖЖЖ учаскесінің бақылау тұлғалары оларды тексергеннен кейін, шахтаның техникалық жетекшісі жұмыстарды қайтадан жалғастыруға рұқсат береді.
Егер желдету қондырғысының тоқтауы 30 минуттан артық созылса, онда адамдар ауа беретін оқпанға немесе жер бетіне шығарылады.
Одан арғы іс-қимылдар апаттарды жоюдың жоспарымен анықталады.

157. Желдету қондырғыларының (бас, көмекші немесе жергілікті желдетудің) әрбір тоқтауынан кейін, сондай-ақ желдеткіштің бұзылуы, электрмашиналар мен аппараттарды іске қосу, жұмыстарды жаңадан бастау желдеткіштің қалыпты режимі толығымен орнына келгеннен кейін және бақылаушы тұлғалардың метан мөлшерін алдын-ала өлшеулерінен кейін, өндіріс орындарында, электромашиналары мен аппараттары маңында және оларды орнатқан жерлерден 20 метрден кем емес қашықтықта оларды орнатқан жерлерден барлық жанаса жатқан қазбаларда, мұнда бас желдету тоқтағаннан кейін шахтаға электроэнергиясын беру техникалық басшының немесе шахтаның ЖҚТ учаскесі бастығының рұқсатымен жүргізіледі.
Аталған талаптар жұмыстардың бір ауысымға және одан да артық уақытқа тоқтағаннан кейін қайта қосылуына, сондай-ақ қазбаларды газсыздандыру жағдайларына таралады.

158. Кен қазбасының қыртысын метанның жарып шығуы немесе суфлярлы бөліну туралы шахтаның техникалық жетекшісі өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы өкілетті орган ведомствосының аймақтық бөліміне хабарлайды. Көрсетілген барлық жағдайлар осы Қағидаларға 10-қосымшаға сәйкес нысан бойынша Метанды өлшеу және газдануларды есепке алу журналына тіркеледі.
Метанды өлшеу және газдануды есепке алу журналы метанның шоғырлануын өлшеу нәтижелерін, газдануды есепке алу, СО2 жоғарылаған концетрациясы, метанның суфлярлық бөлінуін және метанның бұзып шығуы мен қыртыс жыныстарының кенеттен бұзылуын тіркейтін төрт бөлімнен тұрады.
Метанның жерді жарып шығуы немесе суфлярлы бөліну қаупін жою бойынша іс-шаралар әзірленеді және шахтаның техникалық басшысымен бекітіледі.

159. Желдету құралдарымен ауада метан мөлшерін белгіленген норма шегінде қамтамасыз ету мүмкін болмаған жағдайда газды шахталарда газсыздандыру жүргізіледі. Шахталарды салу және қайта құру, горизонттарды, блоктарды, панельдерді ашу мен дайындау жобаларында газсыздандыруды қолданумен бірге желдету бойынша негіздеу жүргізіледі.
Газсыздандыруды қолдану шарттары, газсыздандыру жүйелерін жобалау және пайдалану өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органмен келісіле отырып ұйыммен әзірленген және бекітілген Нұсқаулықпен реттеледі.

160. ІІ-санатты және одан жоғары газды шахталарда метан бөліну қауіптілігінің дәрежесі бойынша жер беті учаскелеріне бағалау жүргізіледі, ал қажет болған жағдайда ғимарат ішінде метан мөлшеріне бақылау жасалады және жұмыс жасап тұрған және жойылған шахталардың таулы шетінің маңында ғимараттарды қорғау мен бақылау тәртібі туралы нұсқаулығына сәйкес газданудан қорғау шаралары жүргізіледі.

161. Күкіртті газ немесе күкіртті сутек бөлінетін шахталарда, кен қазып алынатын учаскелердің, жерасты қазбаларын жүргізу мен бекіту төлқұжаттарында аталған газдар бөлінетін жерлерде жұмыс қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша қосымша шаралар қарастырылады.
3-кіші бөлім. Шаңмен күрес

Шаңбасу құралдарынсыз, сонымен қатар осы құралдардың конструкциясы мен жұмыс параметрлері машиналарды пайдалану талаптарына сәйкес келмесе немесе шаңбасу құралының жұмысы бүлініп, машиналарды іске қосуға кедергі болатын блокировка бұзылса, кен машиналары жұмысқа жіберілмейді.

Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органмен келісіле отырып ұйыммен әзірленген және бекітілген Нұсқаулықпен қарастырылған жағдайларды және тәртіпте дымқылданбаған массив бойынша жұмыс жасауға жол беріледі.

166. Егер де жұмыс істеп тұрған кенжарларда шаңмен күресу құралдары ауаның шаңдылығын шектік жіберімді шоғырлануына дейін төмендетуді қамтамасыз ете алмаса, шаңданған алапта адамдардың болу қауіпсіздігін қамтамасыз ететін шаралар әзірленеді және бұл кенжарлардан шығатын ауаны шаңсыздандыру жүргізіледі.

Жарылғыштық пен күлдену нормасының төменгі шегін ұйым анықтайды: ұшпалы заттарының шығымы 15 пайыздан кем өңделетін шахтақабаттардың көмірі үшін - жыл сайын; қайта пайдалануға берілетін шахтақабаттардың көмірі үшін - оларды іске қосудың алдында; ұшпалы заттарының шығымы 15 пайыз және одан артық өңделетін шахтақабаттардың көмірі үшін - өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органмен келісіле отырып ұйыммен әзірленген және бекітілген Нұсқаулыққа сәйкес жүргізіледі.

172. Шаң жарылысы бойынша қауіпті қабаттарды өңдейтін шахталарында инертті шаңды (қатпарлы шаңжарылыс қорғанысы), суды (гидрошаңжарылыс қорғанысы) немесе су мен инертті шаңды (аралас шаңжарылысқорғанысы) қолдануға негізделген көмір шаңы жарылыстарының алдын алу және оқшаулау бойынша шаралар жүргізіледі.
Шаң жарылысының алдын алу үшін қатпарлы шаңжарылыс қорғанысы кезінде кен қазбаларын қатпарлау жүргізіледі, жарылыстарды оқшаулау үшін қатпарлы тосқауыл орнатылады.
Гидрошаңжарылысқорғанысы кезінде шаң жарылыстарынан сақтандыру үшін кен қазбаларын жуу (шаңды дымқылдатып жинау), әктеу, жиналып қалған шаңды гигроскопиялық сулау-байланыстыру құрамдарымен байланыстыру, үздіксіз жұмыс істеп тұратын тұман жасайтын бүркеулері қолданылады.
Шаң жарылыстарын оқшаулау үшін сулы және қатпарлы тосқауылдар орнатылады.
Аралас шаңжарылысқорғанысы кезінде су мен инертті шаңды пайдаланатын шаң жарылыстарын оқшаулайтын құралдар қолданылады.
Жарылыс жұмыстарын жүргізу барысында шаң жарылыстарынан сақтандыру бойынша шаралар жүзеге асырылады.

Тосқауылдар қорғалатын кенжарлар мен қазбалардың келер және шығар ағыстарында орналасады.
Дайындық қазбаларының кенжарларын қорғау ажыратылған тосқауылдармен (қатпарлы немесе сулы) жүргізіледі. Бұл жердегі қазбаның тұйық бөлігінде ыдыстар немесе сөрелердің төртеуден кем емес қатарлары орнатылады. Бірінші қатар кенжарға 25 метрден жақын емес және 40 метрден алыс емес қашықтықта орнатылады. Дайындық кенжарларын қорғау үшін ажыратылған тосқауылдарды орнату параметрлері мен сұлбалары өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органмен келісіле отырып ұйыммен әзірленген және бекітілген Нұсқаулыққа сәйкес анықталады.
Ұзындығы 40 метрден кем дайындық қазбалары көршілес қазбаларда жанасқан жерлерден ең аз жеткілікті қашықтықта (сланецті тосқауылдар үшін 60 метр және 75 метр сулы тосқауылдар үшін) қойылатын тосқауылдармен қорғалады.
Шахта алабының қанаттарын қорғау үшін тасымалдау және желдету штректерінде, бремсбергтерде, еңістерде, квершлагтар мен оларға жалғасқан қазбаларда тосқауылдар қойылады.
Конвейерлі қазбаларды қорғау мақсатында қазбаның бойында қатпарлы тосқауыл үшін 300 метрден және сулы тосқауылдар үшін 250 метрден артық емес қашықтықта қатпарлы және сулы тосқауылдар орнатылады. Егер олармен тек қана жыныстар тасылатын болса, конвейерлі қазбаларға тосқауылдар қою қажет емес.
Өртті учаскелерді қорғау үшін тосқауылдар оларға жалғасқан барлық қазбаларда орналастырылады.
Тосқауылдарды 18 градусқа дейінгі көлбеу бұрышымен жазық және еңісті қазбаларда орнатады.
Көлбеу бұрышы 18 градустан артық болғанда, тосқауылдарды қорғалатын қазбамен жанасудан қашықтығы мүмкіндігінше аз жанасқан қазбаларда орнатады.

174. Тазалап алу және дайындық қазбаларының кенжарларынан, бремсбергтер, еңістер, квершлагтар, өрт тосқауылдары мен тасымалдау, желдету штректерінен қатпарлы тосқауылдар 60 метрден кем емес және 300 метрден артық емес жерде, сулы тосқауылдар – 75 метрден кем емес және 250 метрден артық емес жерде орнатылады.
Тазалап алу және дайындық қазбаларының кенжарларын оңашалайтын қазбалардың тоғысынан қатпарлы тосқауылдар 300 метрден кем, ал сулы тосқауылдар 250 метрден кем жерде орналасса, бремсбергтер, еңістер, квершлагтар тоғысына тосқауылдар орнату қажет емес.
Тосқауылдар қазбалардың көлденең қимасы бар түзу учаскелерінде орнатылады. Тосқауылдарды бекітпенің сыртында қуыстары бар (жоғарғы үнгі, ескі жойылған қазбалар) жерлерде орнатуға болмайды.
Учаске қазбаларында орнатылған тосқауылдардың сақталуы және дұрыстығына учаске бастығы жауапты, ал басқа қазбалар үшін сол қазба бекітілген учаскенің бақылау тұлғалары жауапты болады.
Тосқауылдарды орнату жерлерін ЖҚТ учаскесінің бастығы анықтайды және шахтаның техникалық жетекшісі бекітеді. Олар АЖЖ-ға тіркелетін, желдету схемасына түсіріледі.

175. Тосқауылдарды тау-кен қазбаларының жүйесі бойынша орналастыру өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органмен келісіле отырып ұйыммен әзірленген және бекітілген Нұсқаулыққа сәйкес орындалады. Бұл ретте тосқауылдағы инертті шаңның немесе судың мөлшері тосқауыл орнатқан жердегі бекітпедегі қазбаның көлденең қимасының 1 шаршы метрге 400 киллограмм (литр) есебінен анықталады.

Кен қазбаларында шаң жарылыстарының алдын алу бойынша шаралар өткізудің жиілігі таулы қазбалардың шаңжарылысқауіпсіздігін бақылау нәтижелері, қолданылатын шаралардың тиімділігін талдау негізінде шаңның шөгу екпінділігіне қарай және өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органмен келісіле отырып ұйыммен әзірленген және бекітілген Нұсқаулыққа сәйкес белгіленеді.
Егер графиктермен қарастырылған шаралар бір ауысым ішінде таулы қазбалардың жарылысынан қорғануды сенімді қамтамасыз етпесе, онда шаңның шөгу екпінділігін төмендету шаралары қабылданады, ауаны шаңсыздандрудың тиімді тәсілдері немесе ылғандандыру-байланыстыру құрамдары қолданылады.
Жарылыстанқорғаудың сенімділігін қамтамасыз ететін қосымша шаралар қабылданбаған жағдай жұмыстарды жүргізуге болмайды.

178. Кен қазбаларының шаңжарылыс қауіпсіздігін тексеруді учаскенің бақылаушы тұлғалары – ауысым сайын, ЖҚТ учаскесінің бақылаушы тұлғалары – тәулігіне бір реттен кем емес жиілікте жүргізіледі. ЖҚТ учаскесі шаң режимінің жағдайының нәтижелері өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органмен келісіле отырып ұйыммен әзірленген және бекітілген Нұсқаулыққа сәйкес шаң режимін бақылау журналына енгізіледі. Тоқсан сайын бір реттен сирек емес жиілікте шаңжарылыс қауіпсіздігін тексеруді АҚҚ бөлімшелері жүргізіледі. ӨҚК АҚҚ бөлімшелері әр тоқсанда бір реттен емес емес шаңжарылысқорғауды тексеріп отырады.
Шаңжарылысқорғауды тексеру құралдармен немесе ӨҚК АҚҚ бөлімшелеріндегі зертханалық талдау көмегі арқылы іске асырылады.
Қазбалардың шаңжарылысқауіпті жағдайы анықталған кезде бұл туралы ӨҚК АҚҚ командирі шахтаға хабарлайды.
Қазбалардағы жағдай осы Қағидаларға, өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органмен келісіле отырып ұйыммен әзірленген және бекітілген Нұсқаулыққа сәйкес келмесе, қазбалардағы жұмыс тоқтатылады және шаң режиміндегі бұзушылықтарды жою бойынша жедел түрде шаралар қабылданады.
4-кіші бөлім. Кеніш атмосферасының жай-күйін бақылау

179. Әрбір шахтада кемінде 3 жылда бір рет, ал III санаттағы және одан жоғары шахталарда – кемінде 2 жылда бір рет жер қойнауын пайдаланушылар ұйымдарына және жекелеген көмір өндіруші кәсіпорындарға әкімшілік тәуелді емес ұйым желдету жүйесін жақсарту жөніндегі іс-шараларды бере отырып, желдету жүйесіндегі тексеріс міндетті түрде орындалады.
Шахталарды, қазу алаңдарын, горизонттарды, блоктарды, панельдерді салу (реконструкциялау және жою) жобаларындағы желдету бөлімі және қолданыстағы және пайдалануға берілетін технологиялық объектілерді желдету таңдалған желдету схемасының тұрақтылығы бөлігінде жоғарыда аталған мамандандырылған ұйыммен келісіледі.

Желдету құжаты үнемі түзету енгізілетін шахталық желдету жүйесі негізінде МАЕ ЖТҚ жүйесінде жүргізіледі. Жиілігі және уақыты осы Қағидаларға 11-қосымшаның «МАЕ ЖТҚ жүйесінде желдету құжатын жүргізудің жиілігі және уақыты» кестесінде келтірілген.
Шахтаның желдету жоспары өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органмен келісіле отырып ұйыммен әзірленген және бекітілген Нұсқаулыққа сәйкес кем дегенде екі данада жасалады, оның біреуі ЖЕҚ бөлімше бастығында, ал екіншісі – кеніш диспетчерінде (ауысым бастығы) болады. Шахтаның желдету жоспары негізгі, жұмыс істейтін және аксонометрлік желдету схемаларынан, түсініктеме хаттан, желдетуге арналған ауа шығынының есептеулері негізінде шахтаны желдетуді қамтамасыз ететін іс-шаралардан тұрады. Шахтаның желдету жоспары жүйелі түрде толтырылып отырады және жарты жылда бір реттен кем емес жаңадан жасалады. Желдету құрылғыларының орналасуындағы болған барлық өзгерістер (есіктердің, маңдайшалардың, кроссингтердің, терезелердің), ЖЖЖ, желдету ағыстарының бағыттарындағы, сондай-ақ енгізілетін дайындау қазбалары желдету жобасына бір тәуліктен кеш емес уақытта енгізіледі.
Кен қазбаларындағы, желдеткіштер қондырғыларының каналдарындағы ауа шығыны мен депрессияны өлшеулердің нәтижелері (өлшеулерді өткізу күнін көрсетумен) ЖҚТ учаскесінде тұрған желдетудің жұмыс схемасына тәуліктен кем емес уақыт ішінде енгізіледі.

181. Ауаның сапасын және метан бойынша шахтаның газмолдылығын анықтау үшін тазалау және тұйық қазбалардың, кен алу учаскелерінің, қанаттардың бүкіл қабаттардың және шахталардың шығас ағыстарында, келер ағыстарда, оқпандарды тізбектеп желдетуде немесе таза ауа қозғалу жолында метан бөлінуі болғанда – ЖЖЖ жанында, зарядтау камераларында ауаның құрамын анықтау жүргізіледі.
Ауаның құрамын анықтау газды емес шахталарда және I мен II санатты шахталарда – айына бір рет, ал III санатты шахталарда – айына екі рет, жоғары санатты және көмір мен газдың оқыс лақтырыстары бойынаш қауіпті шахталарда – айына үш рет жүргізіледі.
Метан мөлшерін бақылаудың стационарлы (тұрақты) аппаратурасының датчиктерін құру орындарында, өлшемдер нәтижесін диспечерлік орталыққа шығарумен бірге, ауа құрамын анықтау айына бір реттен сирек емес жүргізіледі.
Көмірі өздігінен жануға бейім қабаттарды қазымдайтын шахталарда ауа құрамын тексеру жерасты эндогендік өрттерінен сақтандыру және сөндіру бойынша өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптарына сәйкес іске асырылады.
Жарылыс жұмыстарынан кейін ауа құрамын тексеру айына бір реттен кем емес, ұзындығы 300 метр және одан артық оқпандардың тереңдігіне қарамастан тұйық қазбаларда жүргізіледі.
Ауаның құрамы туралы мәліметтер өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органмен келісіле отырып ұйыммен әзірленген және бекітілген Нұсқаулыққа сәйкес желдету журналына енгізіледі.
Газды режимге өткізілген оқпандарды үңгілеуде ауа құрамын тексеру екі реттен кем емес, ал басқа оқпандарда – айына бір рет тексеріледі. Тексеру екі жерде: кенжардың маңында және сағадан 20 метр қашықтықта жүзеге асырылады.
Қазбалар бойынша ауа құрамын тексеруді ӨҚК АҚҚ мен ЖҚТ учаскесінің қызметкерлері жүргізеді.

182. Көмір шахталары осы Қағидаларға 12-қосымшаның «Көмір шахталары санаттары бойынша метан, диоксид және көмірқышқыл оксиді мөлшерін бақылау аппаратураларының және аспаптарының болуы» кестесіне сәйкес метан, диоксид және көмірқышқыл оксиді мөлшерін бақылау аппаратураларымен және аспаптармен қамтамасыз етіледі.
ЖҚТ және аэрогазды бақылау (бұдан әрі – АГБ) учаскелерінің бақылау мамандары үшін шахтадағы бақыланатын газ тізімі ұйымның техникалық жетекшісімен кеңеюі мүмкін.
III және одан жоғары санатты шахталарда үңгілеу кен алу комбайындарының маңында мөлшерін бақылау автоматты құрылғыларының көмегімен жүргізіледі.
Тұйық және тазарту кенжарларда және ондай шахталардың шығар желдету ағыстары бар қазбаларында жұмыс істеп жатқан барлық жұмыскерлер жеке дара метан сигнализаторлармен қамтамасыз етіледі.
Шахта персоналы шахтада болу кезінде үнемі бірге ұстап жүрсе метанның көтермелі автоматтық құрылғыларын немесе метан сигнализаторымен біріктірілген бас шырағдандарды метанның арнайы сигнализаторы ретінде қолдануға болады.
Метан шоғырлануы белгілі деңгейден асып кеткен жағдайда автоматты бақылаудың стационарлы аппаратурасы сәйкесінше кенжарлар маңында орналасқан тұтынушыларда, сонымен қатар метанның жоғарылаған құрамымен бірге ауа ағысы өтетін қазбаларда электр қуатының автоматты өшірілуін қамтамасыз етеді.
Метанды бақылаудың стационарлы аппаратурасы жарамсыз болған кезде, газды бақылау және ақпаратты тасымалдау үшін жауапты тұлғалардың бұйрығымен аварияларды жою шаралары құрылғаннан кейін ғана жұмыстар қайта жаңғыртылады.
Объектілердегі бақылау метанның шоғырлануы туралы тасымалы бағыттаушы метан сигнализаторлары арқылы қауіпсіздік және аэрогазды бақылау мен оны тіркеу диспетчеріне сағат сайын ақпарат жіберу арқылы жүзеге асу керек.
Машиналар мен механизмдерге енгізе орналастырылған метанды бақылаудың құралдары сол машиналар мен механизмдерден электр энергиясын ажыратады.
Ақпарат шығарумен бірге метан датчиктерін қорғауды жүзеге асырғанда (орталықтандырылған телебақылау) метанды бақылаудың кіріктірілген құралдарынсыз компрессорлы қозғалмалы қондырғыларын эксплуатациялауға болады.
Кәсіпорында аэрогазды бақылау жүйесіне қызмет көрсету АГБ жүйесін пайдалану және жабдық бойынша нұсқауға сәйкес жүзеге асырылады.
Автоматты тасымалы құралдардың және метан мөлшерін бақылаудың стационарлы аппаратурасы датчиктерінің орналасу жерлері өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органмен келісіле отырып ұйыммен әзірленген және бекітілген Нұсқаулыққа сәйкес тағайындалады.

1) істеп тұрған тұйық қазбалардың, оқпандардың, тұйық және тазалау қазбаларының шығар желдету ағыстарында автоматты бақылау болмаған жағдайда, метан шоғырлануын өлшеу I және II санатты шахталарда ауысымда екі реттен кем емес, III санатты, жоғары категориялы және оқыс лақтырыстары бойынша қауіпті шахталарда – ауысымда үш реттен кем емес жүргізіледі.
Өлшеулердің біреуі ауысымның басында орындалады. Жоғарыда көрсетілген барлық жерлерде метан шоғырлануын өлшеу учаске бақылауының ауысымдағы тұлғалары немесе бригадирлері (звенолық) орындайды. Бұл ретте ауыспада бір реттен кем емес ЖҚТ учаскесінің бақылаушы тұлғалары өлшем жүргізеді;

2) тұйық және тазалау қазбаларына келетін желдету ағыстарындағы, жұмыс жүргізілмей тұрған тұйық және тазалау қазбаларындағы және олардың шығар ағыстарындағы, қанаттар мен ағыстардағы, сондай-ақ метан бөлінуі байқалмаған қатарда және басқа қазбаларда метан шоғырлануын өлшеуді ЖҚТ учаскесінің бақылау тұлғасы тәулігіне бір реттен кем емес уақыт ішінде жүргізеді;

I және II санатты шахталардың тұйық қазбалары мен кеналу учаскелерінде, метан мөлшерін бақылаудың тасымал автоматты құралдары болғанда, сондай-ақ III санатты және одан жоғары метан мөлшерін бақылаудың стационарлық аппаратурасымен жабдықталған оқпандарда, ЖҚТ учаскесінің бақылаушы тұлғалары тәулігіне бір реттен кем емес өлшеулер жүргізеді.
Метан мөлшерін бақылаудың стационарлы аппаратурасының бұзылғандығы байқалса, бақылау тұлғалары, бригадирлер (звено бастықтары) бұл туралы кен диспетчеріне хабарлайды және жұмысты тоқтатады.
Метан шоғырлануын өлшеу өнеркәсіптік қауіпсіздік саласындағы уәкілетті органмен келісіле отырып ұйыммен әзірленген және бекітілген Нұсқаулыққа сәйкес орындалады.

184. Осы Қағидалардың 183-тармағына сәйкес ауысым барысында жүргізілетін метан шоғырлануының өлшеулері тұйық қазбалардың кенжар маңында, тазарту және тұйық қазбалардан шығатын ағыстарда газдың шоғырлануын өлшеу орындарында, кен алу учаскелерінде, шахталар, қанаттарда орнатылған тақтайшаларға жазылады.
Сонымен қатар, ЖҚТ учаскесін бақылаудың ауысым тұлғалары өздері орындаған өлшеулер нәтижелерін жүктелім-жолдамаларға жазады. Жүктелім-жолдамалардың деректері дәл сол күні осы Қағидаларға 10-қосымшаға сәйкес нысан бойынша Метан өлшеулері мен газдалуды есепке алу журналына енгізіледі және ЖҚТ учаскесінің бастығы қол қояды. Жүктелім-жолдамалар 6-айдан кем емес уақытта сақталады.
ЖҚТ учаскесінің бақылаушы тұлғалары өлшеу нәтижелерін ЖҚТ бастығына (орынбасарына немесе бастықтың көмекшісіне) телефонмен хабарлайды, бөлімше бастықтарының қолын қойғыза отырып, оларды және шахта бойынша наряд беретін тұлғаны метан құрамын стационарлы автоматты бақылау аппаратурасының көрсеткіштерімен таныстырады.
Қазбалардың газдануының апатты жағдайлары, ұзақтығына қарамастан (комбайндардың, үңгілеу машиналарының және бұрғы станогының маңайындағы жергілікті газ жиналуынан басқа) тексеріледі, ал газдалудың барлық жағдайлары осы Қағидаларға 10-қосымшаға сәйкес нысан бойынша Метан өлшеулері мен газдалуды есепке алу журналына тіркеледі.
Газ бен көмір шаңының тұтануының барлық жағдайлары тексеріледі және белгіленген тәртіпте актілермен рәсімделеді.

186. Газды емес шахталардың тазалау және тұйық қазбаларындағы, сондай-ақ газды шахталарда, көмірі өздігінен жануға икемді қабаттарды қазымдағанда және опырылыс бойынша қазбаларды жүргізгенде, учаскелердің ауыспалық бақылау тұлғалары көмірқышқыл газының мөлшерін өлшеулерді ауысымда бір реттен сирек емес жүргізеді. Өлшеулердің нәтижелері өлшеу тақталарына жазылады.
Көмірқышқыл газының белгіленген мөлшерден барлық асқан жағдайлары тексеріледі және осы Қағидаларға 10-қосымшаға сәйкес нысан бойынша Метан өлшеулері мен газдалуды есепке алу журналына жазылады.

187. Бақылаудың барлық тұлғалары, сондай-ақ бригадирлер (звено бастықтары) шахтаға түскенде, жұмыс орындарында метан өлшеулерін жүргізеді және метанның шектен тыс мөлшерін байқаған жағдайда сәйкесінше шаралар қолданады. Шахтада қосқышқылды көмірқышқылы концентрациясының өлшеулерін ЖҚТ бақылау өкілдері жүзеге асырады.

III және одан да жоғары санатты шахталарда жұмысты автоматты бақылау аппаратурасы және электр жетегімен бірге ЖЖЖ телебасқару, кен алу учаскелерінің шығыс ағыстарында ауа жылдамдығын орталықтандырылған телебақылау қолданылады.

Материалдар мен жабдығы бар құрамдарға ере жүретін адамдарды тасымалдау үшін, сондай-ақ, ауысым ішінде көлденең қазбаларда жекелеген тұлғаларды тасымалдау үшін жүкті құрамға бір жолаушы вагоншасын тіркеуге болады. Бұл вагонша локомотивтен кейін құрамның басында орналасады. Осы вагоншада адамдарды тасымалдау жылдамдығы сағатына 12 километрге шектеледі.
Жолаушылар вагоншасына материалдары мен жабдығы бар платформаны (қорапсыз вагонша түбі), сондай-ақ тасымалданатын жүк құрамынан шығып тұратын вагоншаларды тіркеуге болмайды.

192. Көлбеу қазбалары бойынша адамдарды жолаушы вагоншаларымен тасымалдағанда, пойыздың жылдамдығы белгіленген мөлшерден 25 пайызға жоғарылап, арқан, тіркемелі құрал немесе ілмек үзілгенде, пойыз тіке соққысыз тоқтататын, сенімді және тоқтаусыз автоматты жұмыс істейтін құрылғылармен (парашюттармен) жабдықталады. Бұдан басқа, парашюттерді қолмен іске қосу мүмкіншілігі қарастырылады.
Пойызға (вагоншаға) арнайы оқытудан өткен кен жұмысшысы (кондуктор) қызмет көрсетеді. Ол адамдарды тасымалдау уақытында жүріс бағыты бойынша бірінші вагоншаның алдыңғы бөлігінде тұрады. Бұл жерде парашюттерді қолмен басқарудың тұтқасы да болады.
Рельстердің типі және жолаушы вагоншаларында адамдарды тасымалдайтын көлбеу қазбаларда рельсті жолдарды төсеу тәсілі парашютті құрылғының типіне сәйкес келеді.

193. Көлбеу қазбалары бойынша адамдарды жолаушы вагоншаларымен тасымалдауға арналған вагоншаларды пайдалануға бергенде, сондай-ақ ауық-ауық, бірақ 6 айда бір реттен сирек емес жиілікте, парашюттерді пайдалану бойынша жасап шығарушының нұсқауларының көрсетулеріне сәйкесті парашюттерді сынақтау жүргізіледі.

199. Әр ауысым сайын локомотив машинисі адамдарды тасымалдар алдында вагоншаларды қарап, тексеріп шығады. Оның ішінде тіркеме және белгі беру құрылғыларына, жартылай сырғанақтар мен тежегіштерге аса көңіл аударады. Тексеру нәтижелері туралы машинист бақылаудың ауысым тұлғасына баяндайды. Адамдарды тасымалдауға рұқсатты бақылаушы тұлға локомотив машинистінің жол парағына жазады.
Апта сайын арнайы жабдықталған және жолаушылар вагоншаларын шахталық тасымалдау учаскесінің механигі қарап тексереді.

Бір көлбеулі қазбаның ішінде адамдарды түсіру, көтеру және жүктерді түсірудің рельсті тасымалының жұмысына рұқсат (осы қазбаларда жөндеу жағдайларынан басқа) етілмейді.
Егер көтеру вагоншаларының алмасуы (қайта тіркелуі) жүргізілмесе, адамдар мен жүктерді түсіру және көтеру үшін бір көтергі қондырғысын қолдануға рұқсат етіледі.

Адамдарды механикалық тәсілмен жеткізу жабдықтары бар, адамдар жүрістіктерін жөндеу кезінде тау жыныстарын сыртқа шығару және материалдарды жеткізу үшін, жүк вагоншасын адамдар мінбеген пассажир пойызына тіркеуге рұқсат етіледі. Бұл жағдайда келесі шарттар орындалады:

Әр тәулік сайын көрсетілген жабдықты қарау және қол жетегін қосумен бірге парашютті құрылғыны тексеруді көтергінің механигі немесе осы жұмыстарды орындау мақсатында тағайындалған бақылау тұлғасы жүргізеді. Осындай тексеруді айына бір рет бас механик немесе оның орынбасары жүргізеді.
Тексерудің нәтижелері осы Қағидаларға 13-қосымшаға сәйкес нысан бойынша Көтергі қондырғысын тексеру журналына жазылады.

203. Адамдарды және адамдар мен жүктерді қоса көтергі қондырғылармен жабдықталған көлбеу қазбалардағы бекітпе және жолдарды шахта бойынша бұйрықпен тағайындалған жауапты тұлға тәулік сайын қарап тексереді, ауыспалы жұмысшыларды түсірудің алдында бос вагоншалар қазба бойымен екі жақ шетіне жүргізіліп алады. Тексерудің нәтижелері көтергі осы Қағидаларға 13-қосымшаға сәйкес нысан бойынша Көтергі қондырғысын тексеру журналына жазылады.

Жылжымалы құрамды тоқтау орындары тиісті белгілерімен көрсетіледі.

207. Ұзын өлшемді материалдарды және жабдықты жеткізу үшін құрамдарда осы мақсаттарға арналған өзара қатты тіркеуіштермен тіркелген вагоншалар немесе платформалар қолданылады. Қатты тіркеуіштің ұзындығы көршілес платформаларда жатқан ұзынөлшемді материалдың немесе жабдықтың аралары құрам рельсті жолдың дөңгеленген бұрылыстарында және рельсті жолдың майысқан жерлерінде 300 миллиметрден кем емес қашықтықты сақтау есебінен анықталады.
Сұйық және жаңғыш жүктерді тасымалдау үшін арнайы вагоншалар қолданылады.

208. Тұрақты жүк тиеу пункттерде және аударғыштардың маңында итергіштер қолданылады. Итергіштерді басқару оймаларда немесе қызмет көрсететін персоналдың қауіпсіздігін қамтамасыз ететін жерлерде орналасқан пульттің көмегімен, аударғыш пен итергіштің бір уақытта қосылуын болдырмайтын міндетті блокадалау болған кезде жүргізіледі.

Шетті қанаттармен тасып шығарған кезде:

2) төменгі қабылдау алаңшаларынан жоғары пайдалану бойынша жазбаға және техникалық нұсқаулыққа сәйкес жасалған автоматты немесе алыстан басқарылатын амортизациялы құрылғылармен жабдықталған сақтандыру тосқауылдары орнатылады. Көлбеу қазбаларды амортизациялы тосқауылдармен жабдықтағанға дейін алынбалы вагоншалы ұстағыштар немесе сақтандыру арқандары немесе және алыстан басқарылатын қатты тосқауылдар қолданылады.
Көлбеу бұрышы 10 градусқа дейінгі қазбаларда құрамдағы вагоншалар саны көп болмаған кезде қатты түрдегі тосқауылдарды қолдануға рұқсат етіледі.

3) жоғарғы қабылдау алаңшаларынан төмен, сондай–ақ аралық қазбалардың кірмелерінде беріктігі есептеумен анықталған қатты түрдегі тосқауылдар орнатуға болады. Ондай тосқауылдар алыстан басқарылады. Көмекші материалдар мен жабдықты тасымалдауға арналған ұзындығы 30 метрге дейінгі қазбаларда қолмен басқарылатын тосқауылдарды пайдалануға рұқсат етіледі.
Шексіз арқанмен тасып шығарған кезде жүктік және бос ыдыстар жолдарында, жоғарғылардан төменгі және төменгілерден жоғарғы тармақтарда, сондай–ақ барлық аралық алаңшалардан жоғары және төмен екі ұстағыштан: біреуі қабылдау алаңшасынан 5 метр және екіншісі – біріншіден 5 метр қашықтықта орнатылады.
Қазбалардың көлденең бөліктерінің төменгі және аралық қабылдау алаңшаларында жұмысшылардың тығылуына және басқару мен байланыс пульттарын орналастыруға арналған ойықтар жасалады.
Осы тармақтың талаптары адамдарды парашютті құрылғылармен жабдықталған адамдық немесе жүкадамдардық көліктік құралдармен тасу үшін пайдаланылатын көлбеу қазбаларға таралмайды.

210. Рельстерден шығып кеткен вагоншаларды немесе локомотивтерді рельстерге тұрғызу шахтада жасалған шахтаның жылжымалы құрамын рельстерге қауіпсіз отырғызудың технологиялық картасына сәйкес жүргізіледі. Әр локомотивте, сондай-ақ көлбеу қазбалардың оқпан маңы ауласында және көлбеу қазбалардың қабылдау-жөнелту алаңдарында домкраттар және өзін-өзі тұрғызғыштар немесе рельске тұрғызу құралдары, сондай-ақ башмактар және вагоншаларды тіркеу және ажырату тетіктері болады.

Аралық қуақаздарда олар бремсбергтермен, еңістермен және көлбеу оқпандармен қиылысқанда тосқауылдар, жарықты табло және ескертетін белгілер қойылады.

Қолмен жылжытқан кезде вагоншалар арасындағы қашықтық еңісі 0,005 жолдарда 10 метрден кем емес және үлкен еңісті жолдарда 30 метрден кем емес. Еңісі 0,01-ден артық болған кезде қолмен жылжытуға болмайды.

214. Вагоншаларды (платформаларды) арқандармен тасыған кезде өздігінен ағытылуға жол бермейтін тіркеу және тіркемелі құрылғылар, ал көлбеу бұрыштары 18 градустан артық қазбаларда, шексіз арқанмен, тасыған кезде бұларға қосымша – қарсы арқандар қолданылады.
3–тарау. Тік қазбалар бойынша адамдар мен жүктердің қозғалысы және тасымалдау

216. Адамдарды түсіруге және көтеруге арналған клеттердің тұтас металлдан жасалған, ашылатын төбелері немесе ашылатын люктері бар төбелері, сондай-ақ, шығып тұратын бөліктерсіз тұтас, мықты едені болады. Ұзын жақтары толық биіктігіне, тұтас металл табақтармен қапталады. Клеттердің қысқа жағынан, клеттен адамдардың құлап түсу мүмкіндігін болдырмайтын есіктер орнатылған. Есіктердің құрылымы клеттер қозғалғанда олардың сырғанап кетуін жібермейді.
Есіктер клеттің ішіне ашылды және сыртта орнатылған сұқпамен бекітіледі. Сұқпаны клеттің ішінде орналастыруға да болады, егер де клетпен көтеруге лифттер қызмет жасайтын болса. Есіктің немесе қоршаудың жоғарғы жиегінің биіктігі клеть табаны деңгейінен 1,2 метрден кем емес, төменгі жиегі 150 миллиметрден артық емес.
Клеттерде, клеттің оқпанмен қозғалысы кезінде вагоншаны сенімді ұстап тұруды қамтамасыз ететін стопорлар орнатылған. Клеттің әрбір қабатында орналасатын адамдардың саны еденнің бір шаршы метріне 5 адамнан артық емес.

Парашюттің жетекші серіппесі сақтандыру қаптамамен қоршалған.
Клеттер мен апатты – жөндеу көтергі қондырғыларында керісалмақтарда; адамдардың үнемі түсуіне және көтерілуіне арналмаған флангтегі оқпандардың клеттері мен керісалмақтарында; жұмыс істеп тұрған көлбеу көтергі қондырғыларда керісалмақтардың, жұмыс істеп тұрған тік оқпандардың сығылған, қысылған жағдайларында (қысылған жағдайлар деп, кері салмақ үстінде ұзындығы 1,5 метр және ені 0,4 метр алаңшаны орналастыру мүмкін болмайтын жағдайды есептеу керек болады), егер клеть пен кері салмақ бөлімдері бірінен бірі рельстер және арқандармен бөлінсе парашюттердің болмауына рұқсат беріледі. Егер кері салмақ рамасының биіктігі, бағыттаушы арқандардың арқаулаудың екі ауымнан артық болса, және бағыттаушы арқандар бір жағынан орналасқанда арқаулаудың бір адымын аспаған кезде қалқаншаның болмауына рұқсат етіледі. Бұл жағдайда кері салмақ ұзындығы 400 миллиметрден кем емес, үлкейтілген саңылаулары бар сақтандыру башмактарымен жабдықталады.
Парашют жұмыс істегенде клеть жүрісінің бәсеңдеуі адамдардың ең көп саны кезінде – секундына 6 метрден кем болмауы керек.
Парашюттерді сынау, парашюттің берілген түріне байланысты нормативтік талаптарға сәйкес 6 айда бір реттен кем емес жиілікте жүргізіледі.
Парашютті құрылғылар, клетті алмастырумен бірге жаңа құрылғылармен алмастырылады; бұларға тежегіш арқандары бар парашюттер кірмейді, олар ілінген күннен 5 жыл өткеннен кейін алмастырылады.
Тежеуішті арқандары бар парашюттерді пайдалану мерзімін екі жылға ұзартуға рұқсат етіледі. Парашютті пайдалану мерзімін ұзарту туралы шешімді, шахтаның бас механигі бастаған комиссия, дефектоскопия, шарнирлі қосылыстарының тозуы парашюттерді пайдаланудың нормативтік талаптарынан аспайтын жағдайда және сынақтың оң нәтижелерінде қабылдайды.
Осы комиссия, 7 жылдан артық жұмыс істеген парашюттердің жұмыс мерзімін ұзарту туралы, берілген қызмет түріне сәйкест лицензиясы бар ғылыми – зерттеу ұйымының шешімін ескере отырып, ұзартады.

Қауғаның бағыттаушыларсыз жұмысы кенжардан 20 метрден артық емес қашықтыққа рұқсат етіледі. Көлденең қазбалардан өтуде үңгілеу агрегаттарын (тиеу машиналарын, греферлерді) қолданған кезде бұл қашықтықты 40 метрге дейін үлкейтуге болады.

Оқпанда авариялық және жөндеу жұмыстарын жүргізген кезде адамдарды бағыттаушы рамкаларсыз қауғалармен түсіруге және көтеруге болады. Бұл кезде:
оқпан бойымен қауғаның қозғалу жылдамдығы секундына 0,3 метрден аспайды;
қауға жиегі мен оқпанның металл құрылымдары шығып тұрған элементтерінің арасындағы саңылаулар – 400 миллиметрден кем емес;
қауғаның үстіне сақтандыру зонты орнатылады.

Жүк тасымалдаған кезде қауға шетінің жоғарғы жиегіне дейін 100 миллиметр қалғанда жүк толтырылмайды. Төмен түскен жағдайдағы тұтқаларды (жұдырықтар) ұстап тұратын құрылғысыз қауғаны қолдануға болмайды. Жұдырықшалардың биіктігі – 40 миллиметрден кем емес.
Қауғаларда жүктер мен адамдарды түсірген және көтерген кезде үңгілеудің көтеру қондырғылары ашық құбыр астында тиеу құрылғысы тұрғанда төменгі сөредегі қысқа құбыр арқылы қауғаның өтіп кетпеуін қамтамасыз ететін блокаладау құрылғылармен жабдықталады.

Аударылмалы клеттерде адамдарды түсіру және көтеру, адамдардың бункерлерге аударылып түсуін болдырмайтын блокировкалар болған жағдайда, сондай-ақ клеттің оқпанмен қозғалуы кезінде айналу қозғалысын болдырмайтын жағдайда рұқсат етіледі.
Клеттерде жүкпен бірге адамдарды түсіруге және көтеруге рұқсат етілмейді.
Бір оқпанда жүк пен адамды және жүк көтергілері орналасқан жағдайда, олардың бір уақытта жұмыс істеуін болдырмайтын блокировка қойылады.

220. Оқпанды жөндеу мен қарауға тиелмеген клеттің төбесінен немесе арнайы жабдықталған скиптің үстінде немесе қарау алаңшасының кері салмағында жүргізуге рұқсат етіледі. Алаңның ауданы 0,6 шаршы метрдеен кем емес және бір сызықтың өлшемдерінің біреуі 0,4 метрден кем емес және қоршаудың биіктігі 1,2 метрден кем емес. Оқпан бойынша ыдыстар қозғалған кезде, соның ішінде кері салмақтармен адамдар көтеру арқандарына немесе ілмелі құрылғыларға сақтандырғыш белдіктерімен бекітіледі және абайсызда құлайтын нәрселерден қорғайтын зонтпен қорғалады.
Сақтандыру белдіктері әрбір 6 айдан кейін беріктікке сыналады.
Көтеру ыдысында және оның ішінде жөндеу (тексеру) жүргізетін тұлғалар ғана бола алады.
Көтергі ыдыстардан оқшуланған бекітпе мен арқаулаудың бөліктерін жөндеу және қарау үшін клетке немесе скипке сенімді бекітілген шайқалмалы (алмалы-салмалы) сөрелерді пайдалануға болады. Ондай сөрелерді құрастыру төлқұжат бойынша, өнеркәсіп қауіпсіздігі саласында жұмыстарды жүргізу құқығы бар аттестатталған ұйымдарының сараптамалық шешімі болған кезде орындалады.

Адамдарды екі жаққа тасымалдауды қамтамасыз ету үшін реверсті және екі тасушы тарамдары бар конвейерлер қолданады. Адамдарды біруақытта екі жаққа тасымалдауды жүзеге асыруға мүмкіндік беретін конвейердің құрылымы тиімді. Осы кезде таспаның тарамдары параллель де немесе біреуі екіншісінің үстінде орналаса алады.

Бұл құрылғылар конвейер жетегін тікелей ағытуға әсер етеді және оларды бастапқы жағдайға қайтуы кезінде өздігінен іске қосылуына жол бермейді.

227. Резеңке арқанды таспалардың шеттерін жалғау тек қана ыстықтай вулканизация әдісімен жүргізіледі. Резеңке маталы таспаларды ыстық немесе салқын вулканизация көмегімен, таспаның жалпы берікітігінң үзіліске беріктігін 70 пайыздан кем емес беріктіктін қамтамасыз ететін сенімді және қауіпсіз әдістермен жалғастыруға болады.

231. Алаңшылардан және шеткі барабандардан 8-10 метр жерде, сондай-ақ конвейердің орта бөлігінде 50-100 метр сайын таспа өстен бүйірге өз енінің 10 пайызға шығуына немесе конвейердің қозғалмайтын элементтеріне (ұстағыштар, кроштейндер, алаңшалар және басқа) жанасқанда приводты автоматты түрде ағытуды қамтамасыз ететін бақылау құралдары орнатылады.

Конвейерді жаңадан жүргізу конвейер желісінің ақаулығын жөндегеннен кейін жүргізіледі.

236. Өзімен бірге қол аспаптарын қорғаныш қапшаларда және массасы 20 килограммнан аспайтын шамада алып жүруге болады. Аспаптары бар адамдарды тасымалдаған кезде олардың араларындағы қашықтық – 10 метрден кем емес. Конвейер таспасымен сырғанап кетуі және төмен орналасқан жұмысшыға жарақат әкелуі мүмкін жабдықтар мен аспаптарды алып жүруге жол берілмейді.

238. Конвейерді қазбаның адамдар жүрмейтін жағының кез-келген нүктесінен шұғыл тоқтату үшін таспадан конвейерді тоқтату құрылғысы қарастырылады. Таспаның екі салмақ түсетін тармақтары бар конвейерлерді қолданғанда құрылғы кез келген тармақтан қол жетімді және таспа табағынан 200-400 миллиметр биіктікте орналасады.

Алаңшалар тіректік қаңқадан, тақтай төсемеден, таяныштан тұрады және адамдардың қазба табанына түсуіне арналған сатылармен (соқпақ) жабдықталады.

Алаңша төсемесінің жарықтылығы – 10 люкстен кем емес. Шамдардың ілінуі олардың шағылысу әрекетін болдырмайды.

Мынадай жарықпен және дыбыспен белгі беру қолданылады:

259. Адамдардың түсетін жерлерінде, түсу алаңшасының басынан 15 метр жерде сары түсті белгі және түсу алаңшасының үстінде қызыл түсті белгі орнатылады.
2-кіші бөлім. Кеніш көлігінің құралдары

260. Әрбір шахтада техникалық басшы бекіткен басты тасымалдау жолдарының схемасы болады, онда барлық қазбалар бойынша тасымалдау жолдарының ұзындығы, жол айрықтар және олардың сыйымдылығы, бұру тілдері, адамдарды отырғызу (түсіру) орындары көрсетіледі. Тасымалдау схемасымен жер асты көлігінің жұмысшылары мен бақылау өкілдері таныстырылуы қажет. Қазбалар мен конвейерлерді күтіп ұстау және жөндеу жұмыстарына жүктерді жеткізуден басқа жағдайларда, конвейерлі көлікпен жабдықталған қазбаларда локомотивті тасымалды қосуға болмайды.

Материалдар мен жабдықты, сондай-ақ көлбеу қазбалардағы жөндеу мен қайта бекітпелеуден алынған жыныстарды сыртқа шығару үшін, мынадай талаптарға сәйкес келетін шығырларды қолдануға болады:

Жаңадан жасалатын шығырларда аталған мақсатта электр энергиясын беру тоқтаған кезде тежегіштің автоматты қосылуы қарастырылады.

Локомотивті тасымалға арналмаған қазбалардың түйісуіне қозғалмалы құрамның ең үлкен қатты базасынан 4-еселік шамасынан кем емес радиуспен айналдыруға рұқсат етіледі.
Қолданымдағы қазбаларда жолы 600 миллиметр рельсті жолдардың айналма радиусы - 8 миллиметрден кем емес, ал жолы 900 миллиметрлік рельстік жолдарда - 12 метр болады.

1) Р-24 үлгісіндегі рельстер үшін рельс басының тігінен 12 миллиметрден аса, Р-33 үлгісіндегі рельстер үшін 16 миллиметрге тозуы кезінде, сондай-ақ дөңгелек ребордасының болттардың бастарымен жанасуы кезінде, рельстерде жарықшалар болуы кезінде, рельс бастарының ұсақталуы, рельс табаны бөлігінің опырылып түсуі және жылжымалы құрамның рельстерден түсіп кетуін болдыратын ақаулар кезінде;

Тартпадан бекітпеге дейінгі қашықтық құрастарға, тексеруге және жөндеуге барынша ыңғайлылықты қамтамасыз етеді. Қазба ені жеткіліксіз болған кезде бағыттамалы бұрма оймаларда орнатылады.

267. Оқпан аулаларындағы және басты тасымалдау қазбаларының қиылысындағы (өз ара және учаскелік) бағыттамалы бұрмалардың жүріп келе жатқан электровоздың кабинасынан дистанциалы басқарулары болады. Көлбеу тасымал қазбаларға кіру кезінде бағыттамалы бұрмаларды пультпен алыстан басқаруға болады. Бұл талап жерасты қосалық сатнцияларының орталық гараждарында, сутөкпе камераларына, жарылғыш заттар қоймаларына кіре берісте орнатылатын сирек пайдаланатын бағыттамалы бұрмаларға тарамалмайды.

Локомотивтер гараждарын оқпандармен жалғастыратын рельсті жолдарда тұрақты түрде жабық тұратын кедергілер орнатылады.

269. Жол, жол құрылғылары, су әкету жыралары, бағыттамалы бұрмалар, жол дабылдары мен белгілері көлденең және көлбеу тасымал қазбаларындағы саңылаулар мен өтімдерді шахталық көлік учаскесінің бастығы немесе оның орынбасары айына бір реттен кем емес жиілікте және шахта бойынша бұйрықпен арнайы тағайындалған тұлға айына екі реттен кем емес жиілікте тексереді. Қарап тексеруде арнайы тағайындалған тұлға рельсті жолдың енін және бір рельстің екіншісінен биіктігін өлшейді.
Жылына бір реттен кем емес жиілікте рельтердің тозуын тексеру және тасымал жолдарының пішінін тегістеу жүргізіледі. Тегістеу мерзімдерін шахтаның техникалық басшысы белгілейді. Тегістеу нәтижелерін шахтаның бас маркшейдер қызметі белгілейді.

270. Локомотивтермен тасымал жүргізетін көлденең қазбалардың еңісі 0,005-тен артық болмайды. Ерекшелік ретінде, жоғары тұрған ұйымның техникалық басшысының рұқсаты бойынша еңісті 0,010-ге дейін үлкейтуге рұқсат беріледі. Сонымен бірге тасымал еңістері 0,005-тен артық қазбаларда адамдар мен жүктерді тасу кезінде жұмыстардың қауіпсіздігін қамтамасыз ететін төлқұжат бойынша жүргізіледі. Төлқұжатты шахтаның техникалық басшысы бекітеді.

Тежеу жолының ұзындығы машинист тежеу жүйесін басқару органына әсер еткен мезеттен құрамның толық тоқтағанға дейінгі жолының ұзындығымен анықталады.

Біржолды дайындау қазбаларын жүргізген кезде вагоншалар құрамын оқпанға итеріп кіргізу 400 метрден артық емес қашықтыққа ғана рұқсат етіледі.

Локомотив құрамның соңында болған кезде вагоншаның жүрісі бойынша алдыңғы сыртқы қабырғасында ақ және қызыл түсті арнайы шамдар ілінеді.

Локомотивті басқа адамдарға беруге және кабинаның ішінен локомотивті құрамға тіркеу және ажырату бойынша қолмен істелетін операцияларды орындауға жол берілмейді.

4) әр тоқсан сайын - шахтаның көліктік учаскесінің бастығы учаске механигімен бірге тексереді.
2, 3, 4-тармақтар бойынша тексерулердің нәтижелері арнайы журналдарға, ал 1) тармақ бойынша – жол парағына жазылады.
Әр жыл сайын шахта басшысы тағайындаған комиссия локомотивтерді техникалық қарап тексеруді (ТҚ) (ТО) жүргізеді.
4–тарау. Аккумуляторлы батареялар

Жаңа деңгейжиектерді дайындау кезінде аккумуляторлы батареяларды зарядтауды уақытша камераларда электровоз рамасының үстінде жүргізуге рұқсат етіледі.
Аккумуляторлы батареяларды зарядтау уақытында батарея жәшігінің қақпағы алынады.
Аккумуляторлар және батарея жәшігі аккумуляторлардан газ бөліну тоқтағаннан кейін ғана, алайда зарядтауды аяқтағаннан кейін бір сағаттан кем емес уақыттан кейін жабылады.
Батарея жәшігі батареяны зарядтау уақытында жерге тұйықталады.
Бұзылған немесе ластанған аккумулятор батареяларын зарядтауға рұқсат етілмейді.
Электр жабдығының және кабельдердің оқшаулауының кедергілері шамасы электровоз корпусына қарағанда және оларды тексерудің кезектілігі кеніштік аккумуляторлы электровоздарды қолдану бойынша нормативтік құжаттарда келтірілген мөлшерлерге сәйкес келеді.
Аккумуляторлы батареяларды зарядтауда оқшаулаудың кедергісін автоматты түрде бақылау зарядтау қондырғыларына енгізе орнатылған кемуді бақылау релесі атқарады, ал жолда электровоздардың автоматты ағытқыштарында орналасқан оқшаулаудың кедергісін бақылау құрылғылары атқарады.
Жарылыстан қауіпсіз электровозды жолға шығарудың алдында батарея жәшігіндегі сутегінің мәні, мөлшері өлшенеді, ол 2,5 пайыздан аспауы керек.
Барлық шахталардың зарядтау камераларында, кернеуді өлшеу батарея жәшігінің қақпағын алғаннан кейін 10 минуттан ерте емес уақытта жүргізілетін болғанда ғана, жалпы қолданымдағы аккумуляторлық сынамаларды пайдалануға рұқсат етіледі.

281. Таспалы конвейерлер таспа оның енінен көлденең бағыты бойынша 10 %-ынан бүйірге жылжыған кезде конвейрдің тартпасын ағытатын таспаның бүйірлік жылжуы тетіктерімен, таспалар мен барабандарды тазалау бойынша құрылғылармен, сондай – ақ қайта тиеу орындарында тасымалдайтын материалдардың деңгейі жіберімді мөлшерден артқан кезде конвейерді ағытуды қамтамасыз ететін қорғаныс құралдармен, таспаның жылдамдығы белгіленген жылдамдықтың 75 пайызына дейін төмендегенде, өрлейқаздар (бремсберг), конвейерлер таспаларының белгіленген жылдамдықтан 8 пайыздан асқанда, конвейер таспасының кез – келген нүктесінен конвейерді ағытудың құрылғысымен жабдықталады.

1) автоматты түрде конвейер тізбегінің барлық ұзындығы бойы анық естілетін, тізбектің соңғы конвейерін іске қосқанға дейінгі мезетінке дейін істеп тұратын дабыл беру. Сонымен бірге дабылды іске қосу аяқталған конвейер тізбегінде ағытып тастауға болады. Дабылдың әсері бірінші конвейерді іске қосу басталғанға дейін 5 секунд бұрын басталады;

электроқозғағыштың бұзылуы (тиісті электр әсерінен қорғаныстардан); конвейердің механикалық бөлігінің бұзылыстары, конвейердің шынжырының үзілуі, таспаның үзілуі немесе тоқтауы; конвейерді іске қосу ұзаққа созылғанда; басқару жүйесінің бұзылыстары, оған байланысты басқарудың жоғалуы: жерге қосу тармағының үзілуі; егер ол басқару тізбегінде пайдаланылатын болса; қайта тиеу құрылғысы үстіндегі опырылыс; (тұрақты және жартылай тұрақты конвейерлер тізектері үшін); таспа жылдамдығының қалыптыдан 75 пайызға дейін төмендеуі.

Конвейерлі қазбада өртті сөндіруге арналған құбырдың ең алыс нүктесінде су қысымы керекті мөлшерден төмен болғанда барлық конвейер тізбегін оқшаулауға рұқсат етіледі.

3) электроқозғағыштың электрлік қорғаныштары жұмыс істеген кезде, конвейердің механикалық бөлігінің бұзылуы (жұмыс немесе тарту органның үзілу немесе сыналануы), конвейерді іске қосудың созылуынан қорғаныстар жарамсыз болған кезде, таспа тұрып қалған кезде және өрлей қазбалардың конвейерлерінің таспа жылдамдығының жоғарылауы кезінде бұзылған конвейерді қайтадан дистанциялы қосылуының мүмкін болмауын;

291. Конвейерлермен жабдықталған көлбеу қазбаларда тек қана осы қазбаларды жүргізуге және жөндеуге керекті материалдар мен жабдықты тасымалдауға арналған рельсті жол төсеуге және шығыр орнатуға рұқсат етіледі. Конвейер мен шығырдың бірмезгілде жұмыс істеуін болдырмау үшін тиісті электрлік блокадалау орнатылады.

292. Қазбаларда ысырма конвейерлердің жетектік, тартпалық және шеттік станцияларын, тазалау қазбаларында ысырма конвейерлерді механикалық тәсілмен жылжыту, конвейерлерді құрастыру және ажырату кезінде шынжырларды тарту, таспалы конвейерлерде таспаның шеттерін жалғастыру кезінде таспа шеттерін тарту үшін жасап шығарушының зауыттық құрылғылары қолданылады.
Осы құрылғыларды жасап шығарушылардың құжаттамасы бойынша жөндеу кәсіпорындарында дайындалатын құрылғыларды қолдануға рұқсат етіледі.

1) конвейерлердің жұмыс істеп тұрған кезінде жөндеуге, қозғалыстағы бөлшектерін майлауға және тазалауға, конвейерлерге көмір ұнтағы тұрып қалған кезде және роликтері бұзылған немесе олар мүлдем болмаған кезде, лентаның конвейер жақтауының немесе бекітпесінің қозғалмайтын бөлшектеріне тиіп тұрған кезде жұмыс істеуге;

Конвейерді басқару аппаратурасын, роликтерді, тарту және тиеу құрылғыларын, таспаларды және олардың түйіскен жерлерін, сондай-ақ конвейерлерді қолданудың қауіпсіздігін қамтамасыз ететін құрылғыларды (тежеуіш құрылғысы, таспаны ұстау құралы) тексеруді ай сайын бақылау тұлғасы немесе тағайындалған тұлға жүргізеді.
Басқару және қорғау аппаратурасының (таспаның бүйіргі сырғуын және тұрып қалуын, тиелу деңгейін, жедел тоқтауының) конвейерлерді қолдаудың қауіпсіздігін қамтамасыз ететін құрылғылардың (тежегіштер, таспаларды ұстағыштардың, қоршауларды блокадалау), өртке қарсы қарсы қорғаныс құралдарының жұмысын және өртке қарсы қондырғыда судың болуын қарау мен тексеруді тәулігіне бір рет учаске механигі немесе тағайындалған тұлға жүргізеді.
Конвейердің сақтандыру құралдары жұмысының сенімділігін және таспаның күйін тексеруді айына бір реттен кем емес жиілікте шахтаның бас механигі немесе оның орынбасары жүргізеді.
Тексерудің нәтижелері, ұйымның техникалық басшысы белгілеген нысанда, конвейер жағдайын жазу журналына енгізіледі. Журналда мінетті түрде тексеруге және қарауға жататын объектілер көрсетіледі.

298. Іштен жану қозғағыштары (бұдан әір-ІЖҚ) бар машиналарды пайдаланудың және күтіп ұстаудың тәртібі, оның ішінде гараждардың, жанар-жағар материалдары қоймаларының, шеберханалардың, бөлшектерді жанғыш сұйықпен жуу пункттерінің, машиналарға жанар-жағар май құю және олардың уақытша қою пункттерінің құрылысы төлқұжатпен айқындалады.
Шахтада бензинмен жұмыс істейтін қозғағыштарды пайдалануға рұқсат етілмейді.

ІЖҚ бар машиналарын басқаруға оқытудан өткен және осы машиналарды жер асты жағдайларында басқаруға құқық беретін куәлік алған тұлғалар жіберіледі.

Шахтада пайдаланылған газдардағы қозғалатқыштарды кез келген зиянды компоненттердің шоғырлануы, осы Қағидаларға 14-қосымшада көрсетілген шамалардан аспайтын, режимінде пайдалануға рұқсат беріледі.
Қолдану үдерісінде газ тазалаудың көрсеткіштері тексерілмейді және олар дайындап шығарушылар үшін келтірілген.
Көміртегі тотығы каталитикалық нейтрализатормен пайдаланылған газдардың 250 градус Цельсиядан кем емес температурада анықталады.

Пайдаланылған газдардағы зиянды газдардың мөлшері шектік жіберілімді шоғырланудан артық машиналар пайдалануға жіберілмейді.
Пайдаланылған газдарды талдау қозғағышты жерасты жағдайларында пайдаланудың алдында, әрбір жөндеуден, қозғағышты реттеуден немесе жұмыстағы ұзақ үзілістен және жаңа маркалы жанар май құйғаннан кейін жүргізіледі.

Гидравликалық берілімде жұмыс сұйығының қысымы мен температурасын бақылайтын аспаптар орнатылады.
Пневматикалық жабдық болған кезде ауаның қысымын бақылайтын аспап болады.
Дизельді жетектері бар тасымалдау машиналарының кабиналарында, ауаның шығар ағысы бар қазбаларда жұмыс істеуге арналған, көмір мен газдың оқыс лақтырыстары қауіпті және ІІІ – санатты шахталарда ЖЖЖ желдетілетін дайындау қазбаларында метан мөлшерін бақылаудың автоматты аспабын орналастыру орындары, машинистің диспетчермен байланыс апаратурасын қосудың және орналастырудың мүмкіндігі қарастырылады.

локомотивтің жүрісін және жылдамдығын «алға», «кейін», «бейтарап» (реверсор) реттеуді;

308. Барлық бақылау аспаптары машинистің көру шегінде болады. Басқару тетіктері ыңғайлы орналасқан және оңай қол жеткізуге болады. Басқару органдарының орналасуы, машинист кабинадан тыс болғанда, қозғалысты басқару мүмкін болмайтындай етіп жасалған. Екінші кабина болған кезде екі кабинаны басқару мен дизелевоз қозғалысын бақылау құралдарымен жабдықтау ұқсас болады.

3) сұйық нейтролизатордағы судың және гидрожүйедегі жұмыс сұйығының деңгейі төмендеген кезде, сондай – ақ гидрожүйедегі майдың және жұмыс сұйығының қысымы жіберілімді деңгейден төмендеген кезде қозғалтқыш майының температурасы – 115 градус Цельсия жоғарылаған кезде қозғалтқыш автоматты түрде тоқтататын қорғаныш құрылғыларымен жабдықталады.
Қозғағыштың жанармай жүйесінде, жанармайды бүрку сорғысына келтіруді жабатын авариялық құрылғы қарастырылған, мұнда тоқтатуға дабыл берілген мезеттен 100 секундтан артық емес уақытта қозғалтқыш тоқтатылады.

Бактағы ауа қысымын теңестіруге арналған жанармай багінің тесігі (сапун) жалынжапқышпен қорғалған.

Өртсөндіру құрылғысын іске қосқан кезде қозғалтқыш 25 секундтан ұзақ емес уақытта тоқтайды.

3) шұғыл тежеу – поезды жолда тоқтатуды – есепті массадағы жүк тиелген құраммен тасымалдаған кезде – 40 метрден артық емес, жүк тиелген құрамды тіркеме массасы 10 т-дан артық дизелевозбен тасымалдаған кезде 80 метрден артық емес және адамдарды тасымалдаған кезде 20 метрден артық емес жолда тежеуді қамтамасыз етеді. Дизелевозды (құрамды) шұғыл тежеу барлық тежеу жүйелерінің көмегімен жүргізіледі.
Тежеу жүйесінің жұмысқа қосылу уақыты 2 секундтан артпайды.

316. Монорельсті дизельді локомотивке: гидроберіліс бар дизельдік секция, тарту блоктары, тежеу арбашалары, машинист кабиналары кіреді. Құрамдық бөліктерінің шахтаға клетпен түсіруге болатын аумақты көлемдері болады. Локомотивтің құрамдық бөліктерін жалғау қажет болған жағдайда көлденең және тік қисықтарға дизелевоздың кіруін қамтамасыз етуге арналған топсалар жасалады.

Кабинаның маңдай терезесі сыңғанда ұсақ, өткір, үшкір сынықтар бермейтін шыныдан жасалады. Есіктің қуыстарының ені 0,7 метрден және биіктігі 1,0 метрден кем болмайды.

Тежеудің жедел (жұмыс) жүйесі жылдамдықты реттеуді және төмендетуді поезд толық тоқтағанға дейін қамтамасыз етеді.
Авариялық тежеу жүйесі қолмен әсер еткенде іске қосылады, сондай-ақ қозғалыстың үлкен жылдамдығынан (секундына 2 метр) 25 пайыздан асқан кезде немесе поезд құрамы үзілген кезде автоматты түрде қосылады және поездің есептік массасын жіберілімді еңісте 10 метрден артық емес жолында жылдамдықты секундына 35 метр түсірумен поезды тоқтатуды қамтамасыз етеді.

Қозғалтқышты жоспарлы жөндеу және тексеру біткеннен кейін жанармай аппаратурасының пломбалары мен белгілері орындарына қайта қойылады. Жанармай аппаратурасының пломбалары мен белгілеулері бұзылғаны анықталған кезде, қозғалтқыш қолданудан алынады және реттеуді бақылау тексеруге жіберіледі.

Бекітілген төлқұжат осы жол қарамағына енетін учаскеде (қызметте) болады.

Жолдың құрамы жолды басқарушы адам әрқашан қозғалыс бағытына қарап отыратын етіп қалыптастырылады.
Бытырап орналастырылған парашютті жүйесі бар жолдардың құрамдарын қалыптастыру кезінде жолаушы және жүк вагоншалары және платформалар тежеуіш арбашаларының арасында орналасады.
Жинақталған парашютті жүйесі бар (бір тежегіш арбасы бар) жол құрамдарын қалыптастыру кезінде мында талаптар орындалады:

2) саласы таңбасы ауыспалы қазбаларда жолаушылар кабиналары тежеу арбашаларымен, сондай-ақ өзара жалғастыру екеуден кем емес элементтерімен жалғастырылады, жалғастыру элементтері зауытта жасалған және адамдарды тасымалдау режимінде ең үлкен статикалық жүктемеге қатысты 10 еседен кем емес және жүктерді тасымалдау режимінде 6 еседен кем беріктік қоры болады;

Жұмыс жылдамдығы секундына 1 метрден аспайтын жүк тасымалдау жолдарына, секундына 2 метр жылдамдықта парашюттерді қосуды жүргізуге рұқсат етіледі.
Құрамды парашюттермен тоқтату 10 метрден артық емес жолда орындалады.

Жүкке жаяу еріп жүруге болмайды.

Жүк тасу жолын тасымалдың шеткі пункттерінен сигналдар бойынша жетектен басқаруға рұқсат етіледі.

Жүк тасымалдау жолындағы құрамдағы адамдардың саны екі адамнан аспайды.
Олардың құрамына жолды басқарушы мен жүкке еріп жүретін адамдар ғана кіре алады.

Жүктерді көлбеу бұрышы 18 градусқа дейінгі жұмыс істеп тұрған қазбаларда тасымалдауға рұқсат етіледі.
Басқа қалған жағдайларда жол мен конвейердің бір мезгілде жұмыс істеуіне жол берілмейді, бұл ретте ондай жұмыс мүмкіндігін болдырмайтын блокадалау қарастырылады.

342. Трасса бойында тарту арқанын бағыттау үшін ұстап тұрушы және бағыттаушы құрылғылар қолданылады, олардың араларындағы қашықтық пайдалану құжаттамасы және жолды салудың төлқұжатымен айқындалады, бұл кезде арқанның блоктарда және ұстап тұрушы роликтердегі және бағыттаушы құрылғылардағы иілу бұрышы 6 градустан аспайды.
Бағыттаушы және ұстап тұрушы құрылғылар жолдың жұмысы кезінде тарту арқанның құлап түсуін, орнатылған аумақтан шығуын және қазбада орналасқан жол құрылымы элементтерімен, жабдықпен немесе қазба бекітпесімен жанасуын болдырмайтындай етіп жасалады.

5) құрам тасымалдың шеткі пункттерден өткен, тарту жүгін жіберілімді деңгейден төмен түскен, тарту арқанының жылдамдығы белгіленген шамадан 25 пайызға артқан, тарту арқанының жылдамдығы жетектеу доңғалағына қарағанда 25 пайызға төмендеген, басқару тізбегінің немесе шұғыл тоқтатудың бұзылуы, тежеу құрылғылары іске қосылуы кезінде жетекті автоматты тоқтатуды қамтамасыз етеді.

Гидрокөлемді берілісі бар жетекті станцияларда жұмыс тежегішінің рөлін гидроберілістің өзі атқаруна болады.
Жетекті станциядағы бұрымдық берілістің болуы тежегішті алмастыра алмайды.
Сақтандыру тежегішінің жетектің тежелген жағдайы кезінде даму кезеңі статикалық кезеңге қатынасы көлбеу бұрышы 15 градус кезінде 1,8 кем емес, 20 градус кезінде 2 кем емес, 25 градус кезінде 2,6 кем емес, 35 градус кезінде 3,0 кем емес болып белгіленеді.
Көлбеу бұрышы айнымалы қазбалар үшін тежеу кезеңінің шамасы берілген қазбаның ең үлкен көлбеу бұрышы бойынша анықталады.
Осы Қағидалардың аталған тармағының төртінші бөлімінде көрсетілмеген, көлбеудің аралық бұрыштары үшін тежеу кезеңінің еселік мәндері сызықтық интерполяция жолымен анықталады.
Жылдамдықтың төмендеуі, жұмыс және сақтандыру тежеулерін кезінде тарту органының доңғалағы бойынша арқанның сырғанап кету мүмкіншілігіне байланысты шамадан аспайды.

Пайдалану үдерісінде кезеңмен орын ауыстырылатын отырғызу алаңшаларында өтімнің енін 0,7 метрге кішірейтуге рұқсат беріледі.
Отырғызу алаңшалары, ұзындығы құрамның жолаушылар бөлігі ұзындығынан кем емес ұзындықтағы тақтаймен жабдықталады.

Қазбаны, жетекті, парашютті құрылғыларды және электр жабдығын тәулігіне бір реттен кем емес жиелікте шахта бойынша бұйрықпен тағайындалған жауапты тұлға қарап тексереді.
Жолдағы жабдықтың жағдайын бақылауды жеті сайын, қарауында осы жол бар, механик, ал жүкадамдық жолды әр тоқсан сайын шахтаның бас (аға) механигі немесе ол тағайындаған тұлға жүргізеді.
Қараудың нәтижелері жасаушының жолды пайдалану бойынша нұсқаулығына сәйкес арнайы журналға жазылады.

Сынау нәтижелері актімен ресімделеді және осы Қағидаларға 13-қосымшаға сәйкес нысан бойынша көтергіш қондырғыларды бақылау журналына жазылады.

Ұзындығы 500 метрден артық жолдары үшін арқанды қарауды кезеңмен, бірнеше ауысым бойына, белгіленген кезеңділіктен асырмай жүргізуге рұқсат етіледі.
Секундына 0,3 метрге дейінгі арнайы қарау жылдамдығы жоқ жүктасымалдау жолдарында және көлбеу бұрыштары 10 градустан кем қазбаларда арқандарды қарау тоқтатылған арқанда оны қарап өту жолымен жүргізіледі.
Үзілген сымдарының саны сымдардың жалпы санының өру адымының ұзындығында 2 пайыздан аспайтын, қозғалыс жылдамдығы секундына 1 метрге дейінгі жағдайда, арқанды тәулік сайын қарауды жүргізуге болады.

Жүк тасымалдау жолының арқанын апта сайын қарауды электрслесарь, ал жолдардың барлық түрлерінде арқанды ай сайын қарауды учаске механигінің қатысуымен электрслесарь жүргізеді.
Қараулардың нәтижелері осы Қағидаларға 15-қосымшаға сәйкес нысан бойынша Арқандардын қараудың және олардың шығындары журналына жазылады.

Жекелеген жағдайларда өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында жұмыстарды жүргізу құқығы бар аттестаттаудан өткен ұйымдардың сараптамалық шешімі болған кезде бір қазбада екі табандық жол салуға рұқсат беріледі.
Жолдарды параллель орнату тек қана еңістері 0,050 – ге дейін қазбаларда ғана рұқсат етіледі.
Осы тармақтаң талаптары табандағы жолдардың бір-бірімен немесе тасымалдың басқа құралдарымен жанасу және қиылысу түйіндеріне, сондай-ақ қайта тиеу пункттерінде таралмайды.

Тарту арқанын адамдардың жүруіне арналған өтімде орналастыруға рұқсат берілмейді.
Табандағы жолдармен жабдықталған конвейерлі қазбаларда жолдағы қозғалмалы құрам сырт көлемдерінің көбірек шығып тұрған қырлары және конвейер арасындағы саңылауларды, жергілкті түрде, кен жынысын конвейерден конвейерге қайта тиеуде 0,25 метрге дейін, жетектер мен адамдарды отырғызу және түсіру (адам мен жүк конвейерлерінде) жерлерін 0,25 метрге дейін кішірейтуге рұқсат етіледі. Көрсетілген жерлер ескерту белгілерімен қоршалады.

Кері еңістіучаскелері бар, созылмалығы құрамның екі ұзындығынан артық саласы таңбасы ауыспалы қазбаларда екі жақты әсерлі парашют жүйесімен жабдықталған жолдар қолданылады.

Біржақты еңісі бар қазбаларда, тежеу арбашасы құрамның жүк тасу бірліктерінен төмен орналасқанда сақтандыру кедергілерін орнату талап етілмейді.