Қазақстан Республикасының Экология кодексінің 398-бабы 7-тармағының 3) тармақшасына сәйкес БҰЙЫРАМЫН:

2. «Қазақстан Республикасының теңізде, ішкі су айдындарында және сақтық аймағында мұнайдың авариялық төгілуін жоюдың оңтайлы әдістерін айқындау қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Энергетика министрінің 2018 жылғы 28 сәуірдегі № 157 бұйрығының (Нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 17004 болып тіркелген) күші жойылды деп танылсын.

3) осы бұйрық Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде мемлекеттік тіркелгеннен кейін он жұмыс күні ішінде осы тармақтың 1) және 2) тармақшаларында көзделген іс-шаралардың орындалуы туралы мәліметтердің Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігінің Заң қызметі департаментіне ұсынылуын қамтамасыз етсін.

«КЕЛІСІЛДІ»
Қазақстан Республикасы
Денсаулық сақтау министрлігі
«КЕЛІСІЛДІ»
Қазақстан Республикасы
Индустрия және инфрақұрылымдық
даму министрлігі
«КЕЛІСІЛДІ»
Қазақстан Республикасы
Төтенше жағдайлар министрлігі
«КЕЛІСІЛДІ»
Қазақстан Республикасы
Ұлттық экономика министрлігі
«КЕЛІСІЛДІ»
Қазақстан Республикасы
Энергетика министрлігі

Қазақстан Республикасының
Экология, геология және
табиғи ресурстар министрінің
2021 жылғы 2 қыркүйектегі
№ 353 Бұйрығымен
бекітілген
Қазақстан Республикасының теңізінде және сақтық аймағында жиынтық экологиялық пайданы талдау негізінде мұнайдың төгілуін жоюдың оңтайлы әдістерін айқындау, келісу және оларды таңдау туралы шешім қабылдау қағидалары

1. Қазақстан Республикасының теңізінде және сақтық аймағында жиынтық экологиялық пайданы талдау негізінде мұнайдың төгілуін жоюдың оңтайлы әдістерін айқындау, келісу және оларды таңдау туралы шешім қабылдау қағидалары (бұдан әрі – Қағидалар) Қазақстан Республикасының Экология кодексінің (бұдан әрі – Кодекс) 398-бабы 7-тармағының 3) тармақшасына сәйкес әзірленді және Қазақстан Республикасының теңізінде және сақтық аймағында жиынтық экологиялық пайданы талдау негізінде мұнайдың төгілуін жоюдың оңтайлы әдістерін айқындау, келісу және оларды таңдау туралы шешім қабылдау тәртібін анықтайды.

3) объектілік жоспарлар – кемелерді меншік иелерін қоспағанда, ұлттық және тиісті облыстардың аумақтық жоспарлары, сондай-ақ мұнайдың төгілу қаупін бағалау негізінде азаматтық қорғау саласындағы уәкілетті органның тиісті аумақтық бөлімшелерімен келісілетін, мұнайдың төгілу қаупі бар объектілердің меншік иелері әзірлеген теңізде және сақтық аймағында мұнайдың төгілуін жою бойынша дайындықты және іс-қимылдарды қамтамасыз ету жөніндегі жоспарлар;

8) ЖЭПТ негізінде мұнайдың төгілуін жоюдың оңтайлы әдістерін алдын ала айқындау – жиынтық экологиялық пайдаға толыққанды талдау жүргізуге, мұнайдың төгілуін жоюдың оңтайлы әдістерін таңдауға және оларды қолдануға келісуге мүмкіндік беретін, мұнайдың төгілуіне әзірлікті қамтамасыз ету жөніндегі шара ретінде Объектілік жоспарды әзірлегенге дейін жүзеге асыруы;

9) ЖЭПТ негізінде мұнайдың төгілуін жоюдың оңтайлы әдістерін айқындаудың жедел тәртібі – мұнайдың авариялық төгілуі туындаған және жойылған кезде жедел жұмыс кезеңінде барынша қысқа мерзімде және талап етілетін барынша аз деректерімен жүзеге асырылатын ЖЭПТ, мұнайдың төгілуін жоюдың оңтайлы әдістерін таңдау және оларды қолдануды келісу тәртібі;

Осы Қағидаларда пайдаланылатын өзге де ұғымдар мен анықтамалар Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес қолданылады.

5. Мұнайдың төгілуіне дайындықты қамтамасыз ету кезінде ресурстардың саны мұнайдың төгілуінің ықтимал тәуекелінің көлеміне сәйкес келуі тиіс, бірақ Қазақстан Республикасы Энергетика министрінің 2018 жылғы 18 сәуірдегі № 130 бұйрығымен бекітілген теңізде және сақтандыру аймағында мұнайдың төгілуін жою үшін қажетті ең төменгі нормативтерде белгіленген талаптардан және ресурстарға қойылатын талаптардан кем болмауы қажет (Нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 16951 болып тіркелген). Мұнайдың төгілу деңгейі бойынша мұнайдың ықтимал төгілу көлемдері ҚР СТ ИСО 17776:2004 «Мұнай және газ өнеркәсібі. Теңіз кен орындарынан өндіруге арналған қондырғылар. Тәуекелді бағалаудың қауіптілігін анықтау үшін құралдар мен әдістерді таңдау бойынша нұсқаулық» сәйкес тәуекелдерді бағалау негізінде айқындалады.

6. ЖЭПТ әзірлеу және МАТЖ әдістерін қолдану кезінде Халықаралық теңіз ұйымы, Мұнай-газ өнеркәсібі өкілдерінің қоршаған ортаны қорғау және әлеуметтік мәселелер жөніндегі халықаралық қауымдастығы, Материалдар және оларды сынау бойынша америкалық қоғам, Стандарттау жөніндегі халықаралық ұйым әзірлеген халықаралық тәжірибелер мен стандарттарды пайдалану ұсынылады.

мұнайдың авариялық төгілуінің жағымсыз әсеріне шалдыққан табиғи орта, жануарлар мен өсімдіктер, төгілген мұнайдың физикалық және химиялық сипаттамалары, сақтық аймағындағы геоморфологиялық объектілер, ерекше қорғалатын табиғи аймақтардың мемлекеттік кадастрына енгізілген сезімтал экожүйелеріне мұнайдың авариялық төгілуінің ықтимал әсері және аймақтың әлеуметтік-экономикалық объектілері туралы (балық шаруашылығы, рекреациялық аймақтар, су жинау ғимараттары және т.б.), оның ішінде, жануарлар мен өсімдіктер әлеміне және олардың тіршілік ету ортасына келтірілетін ықтимал залал туралы;
табиғи ортаның салыстырмалы маңыздылығы, мұнайдың әсерінен оны табудың рұқсат етілген уақыты, табиғи ортаны қалпына келтіруге кететін уақыт туралы;
эксперименттік деректер және орын алған мұнай төгілулері туралы, сондай-ақ қолданылған МАТЖ әдістері туралы;
салыстырмалы талдау жүргізу жолымен осы Қағидаларға 1-қосымшаға сәйкес МАТЖ әдістерінің мүмкіндіктері мен шектеулері туралы;

Келесі ресурстар бойынша мұнайдың авариялық төгілуінің ықтимал әсерін болжау:
құстар мен итбалықтар – мұнай дағының масштабы мен тұрақтылығы;
балық шаруашылығы және теңіз флорасы мен фаунасы – мұнайдың шоғырлануы және әсер ету ұзақтығы;
демалуға арналған жағажайлар, биологиялық өнімділік аймақтары, су алу имараттары-мұнайдың авариялық төгілу масштабы, сақтандыру аймағының түрі, мұнай қабыршағының қалыңдығы;

қоршаған ортаны қорғау және мұнай дағының жою басымдықтарын таңдау кезінде ымыралы шешімдер іздеу;
МАТЖ әдістерін таңдау кезінде ымыралы шешімдер іздеу;

12. ЖЭПТ негізінде мұнайдың төгілуін жоюдың оңтайлы әдістерін алдын ала айқындау ЖЭПТ әрбір кезеңі бойынша ақпарат пен деректерді қамтитын есеп түрінде ресімделеді. ЖЭПТ негізінде мұнайдың төгілуін жоюдың оңтайлы әдістерін айқындаудың жедел тәртібі қолда бар деректер мен жедел ақпаратқа сүйене отырып жүзеге асырылады, ЖЭПТ негізінде мұнайдың төгілуін жоюдың оңтайлы әдістерін айқындау жөніндегі мұндай есеп мұнайдың төгілуі салдарын жұмсартуды бағалау матрицасын қоса бере отырып, қысқартылған түрде ұсынылады.

15. ЖЭПТ негізінде МАТЖ-ның оңтайлы әдістерін алдын ала айқындау алдын ала келісім алуға және ЖЭПТ айқындалған әдістерге сәйкес келетін ресурстар мен персоналдың дайын болуын қамтамасыз етуге, тасымалдау тәсілдері мен орналасу орындарын айқындауға, сондай-ақ Қазақстан Республикасының теңізінде және сақтандыру аймағында мұнайдың төгілуін жоюға әзірлікті және іс-қимылды қамтамасыз етудің Ұлттық жоспарына сәйкес Объектілік жоспарды әзірлеу кезінде талап етілетін мәселелерді пысықтауға мүмкіндік береді.

Кемелерден және шығу тегі белгісіз мұнайдың төгілуі үшін осы Қағидаларда белгіленген тәртіппен келісілген ЖЭПТ теңіздегі және облыстың сақтандыру аймағындағы мұнайдың төгілуін жою жөніндегі дайындық пен іс-қимылдарды қамтамасыз етудің аумақтық жоспарының бөлігі болып, сондай-ақ мұнайдың төгілуін жою жөніндегі мамандандырылған ұйымдарының Объектілік жоспарын әзірлеу үшін негіз болып табылады.

19. Қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті орган Есепті 30 жұмыс күні ішінде қарайды және мұнайдың төгілуін жою әдістерін келісуді сұратқан тиісті хатты жіберу арқылы оны келіседі немесе келіспейді. Оңтайлы әдістерді келісу мүмкін болмаған кезде пысықтауды талап етумен немесе осы Қағидалардың 20-тармағында көрсетілген мүдделі уәкілетті органдармен қосымша келісу қажеттілігімен келісуден бас тартудың дәлелді негіздемесі жіберіледі.
Оларды қолданудың мынадай әдістері мен шарттарының болуы бас тартуға негіз болып табылады:

21. Есепті келісу үшін қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті орган осы Қағидалардың 20-тармағында көрсетілген мүдделі мемлекеттік органдармен тұрақты жұмыс істейтін жұмыс тобын шақырады, сондай-ақ дауыс беру құқығынсыз жергілікті атқарушы органдарды, есеп берген компанияны және қажет болған кезде ЖЭПТ негізінде МАТЖ-тың оңтайлы әдістерін айқындау, сондай-ақ шешімдер матрицасын толтыру жөнінде білімі бар ғылыми-зерттеу институттары мен сарапшыларды шақырады.

осы Қағидалардың 30-тармағында көрсетілген жағдайларды қоспағанда, кемелерден мұнайдың авариялық төгілуі және шығу тегі белгісіз мұнай төгілуінің орын алуы;
егер МАТЖ-ның оңтайлы әдістерін айқындау теңіз объектілері мен порттардан мұнайдың төгілуі кезінде жүргізілмесе;
қоршаған ортаны қорғау саласындағы және азаматтық қорғау саласындағы уәкілетті органдардың аумақтық бөлімшелерінің МАТЖ әдістерін олардың тиімсіздігіне байланысты қайта қарау туралы талаптары жүзеге асырылады.

төгілудің мөлшері мен орны;
мұнай сипаттамасы (тығыздығы, тұтқырлығы, қату және жану температурасы);
ағымдағы және болжамды гидрометео жағдайлар (жел мен ағыс жылдамдығы, қоршаған орта температурасы);
дақтың дрейф болжамы (жағалауға және жағалаудағы құрылымдарға, таяз суға, ерекше қорғалатын табиғи аумақтарға жету уақыты);
мұнайдың төгілуіне сезімтал экологиялық аудандарды/объектілерді және әлеуметтік-экономикалық объектілерді қорғаудың басымдығы.
Мұнайдың төгілуі кемелерден және шығу тегі белгісіз болған кезде ЖЭПТ жүргізу үшін ақпарат жинау жөніндегі іс-қимылдар осы Қағидаларға 3-қосымшаға сәйкес жүзеге асырылады.

29. Кемелерден мұнайдың төгілуі кезінде және шығу тегі белгісіз болған кезде мұнайдың төгілуін жоюды Қазақстан Республикасының теңізінде және сақтық аймағында мұнайдың төгілуін жоюға әзірлікті және іс-қимылды қамтамасыз етудің Ұлттық жоспарының (бұдан әрі – Ұлттық жоспар) талаптарына сәйкес тиісті облыстың әкімдігі шарт негізінде тартатын мұнайдың төгілуін жою жөніндегі мамандандырылған ұйым жүзеге асырады.

30. Кемелерден мұнайдың төгілуі және шығу тегі белгісіз болған кезде МАТЖ-ның оңтайлы әдістерін жедел анықтауды мұнайдың төгілуін жою жөніндегі мамандандырылған ұйым жүзеге асырады. Әдістерді қолдануға келісу келесі жағдайларда тиісті облыстың қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті органының аумақтық бөлімшесін хабарлау арқылы:
судың тереңдігі 10 метрден астам және жағадан 1 километрден астам қашықтықта диспергенттерді қолданған кезде;
елді мекеннен 5 километрден астам қашықтықта мұнай дағын жағу кезінде;
өртеуге жататын мұнай дағын оқшаулау мақсатында хердерлерді қолдану кезінде жүзеге асырылады.

Жұмыс тобы ЖЭПТ негізінде МАТЖ оңтайлы әдістерін анықтау, сондай-ақ мұнай төгілуінің салдарын жұмсарту бағалау матрицасын толтыру бойынша білімі бар өкілдер қатарынан құрылады.

1) кемелерден және шығу тегі белгісіз мұнай төгілген жағдайда мұнайдың төгілуін жою жөніндегі мамандандырылған ұйым, осы объектілерден мұнай төгілген жағдайда, теңіз объектісі немесе порт мұнайдың төгілуі туралы ағымдағы мәліметтерді ұсынады (төгілген жердің координаттары, мұнайдың түрі, төгілген мұнай көлемі, ауа-райы және климаттық жағдайлар, қабылданған шаралар);

5) МАТЖ-ның қабылданған оңтайлы әдістері бойынша кемелерден және шығу тегі белгісіз кемелерден мұнайдың төгілуі кезінде мұнайдың төгілуін жою жөніндегі мамандандырылған ұйым, теңіз объектісі немесе порт ресурстардың болуы тұрғысынан іске асыру мүмкіндігін қарайды. Белгілі бір ресурстардың болмауы және қосымша жабдықтарды тартуға жәрдем көрсету қажеттілігі ЖЭПТ негізінде МАТЖ әдістерін айқындау жөніндегі жедел жұмыс тобы шеңберінде шешіледі;

36. ЖЭПТ негізінде МАТЖ әдістерін айқындау жөніндегі жедел жұмыс тобы мұнай төгілуіне байланысты жергілікті, өңірлік немесе жаһандық сипаттағы төтенше жағдай жарияланғанға дейін өз қызметін жүзеге асырады. Мұнайдың төгілуіне байланысты жергілікті, өңірлік немесе жаһандық сипаттағы төтенше жағдай жарияланған кезде ЖЭПТ негізінде мұнайдың төгілуін жою әдістерін айқындау жөніндегі жедел жұмыс тобы мұнайдың төгілуіне байланысты төтенше жағдайды жоюды басқарудың жедел штабының құрамына енгізіледі.

41. Механикалық тежеу және су бетінен мұнай жинау мұнайдың төгілуін жоюдың бірінші кезектегі әдісі болып табылады. Егер механикалық жинау және тазалау тиімсіз болса немесе оларды қолдану мүмкін болмаса, жағалау сызығы бойынша мұнаймен ластанған өсімдіктер немесе мұз жағдайларының болуы орын алса, химиялық құралдарды қолдану және мұнай дағының бақыланатын жағылуы қарастырылады.

47. Мұнай дағын бақылап жағудың тиімділігіне мұнай дағының қалыңдығы кемінде 3 миллиметр болғанда қол жеткізіледі. Мұнай дағының жеткілікті қалыңдығы отқа төзімді бондық бөгеттердің көмегімен қамтамасыз етіледі, олар жағу, сондай-ақ хердерлерді қолдану кезінде мұнайдың таралуын шектеу функциясын орындайды.

1) мұнай дағын жағу процесінің бақылаудан шығу қаупі шамалы болған кезде жануды дереу тоқтату үшін жеке қорғану құралдарымен және ресурстармен қамтамасыз етуді қоса алғанда, тәуекелдерді бағалау және басқару, ден қою жөніндегі персонал бойынша қабылданатын шараларды жан-жақты сипаттай отырып, мұнай дағын бақыланатын жағуды жүргізу орнында қауіпсіздікті қамтамасыз ету жоспары;

49. Мұнай дағын бақылап жағуды жүргізу жоспарын кемелерді қоспағанда, мұнайдың төгілу қаупі бар объект, кемелерден мұнайдың төгілуі кезінде мұнайдың төгілуін жою жөніндегі мамандандырылған ұйымдар әзірлейді және оны тиісті деңгейдегі жедел штаб басшысы бекітеді. Мұнай дағын бақылап жағуды жүргізу жөніндегі жоспарды тиісті деңгейдегі жедел штаб басшысы толықтыруы немесе өзгертуі мүмкін.

екі кемемен ашық суда немесе жұқа мұз жағдайында мұнайдың төгілуін оқшаулау, мұнай қабатын кейіннен өртеу және жағу мақсатында қалыңдату үшін сүйретуге болатын отқа төзімді бондық бөгеттер;
тұндырғыштардағы, мұнай ұстағыштардағы немесе ашық су айдындарындағы су бетінен мұнай өнімдерін алуға арналған мұнай жинаушылар (скиммерлер), мұнай жинаушыларының саны мұнайдың төгілу көлеміне байланысты.

кеңейтуге, басқаруға және шығаруға арналған жұмыс платформалары скиммерлер мен бондар;
жиналған сұйықтықтар мен қатты заттарды сақтауға арналған ыдыстар;
жиналған сұйықтықты қоймаға айдауға арналған сорғылар;
тасымалдауға және (немесе) жоюға арналған құрылғылар;
мониторингті орындау үшін әуе кемесі;
қауіпсіздікті қамтамасыз ету кемелері;
жағалауды қорғауға және тазартуға арналған жабдық;
қосымша жабдықтар (шлангілер, төсемдер, қосқыштар, адаптерлер және т.б.).

58. Диспергенттер су бағанындағы мұнайды биодеградациялаудың табиғи процестерін жеделдету және мұнай өнімдерінің төгілу ауданындағы шоғырлануын төмендету, теңіз ортасының массасын және атмосферамен энергия алмасуын қалпына келтіру, төгілудің өрт қаупін азайту, жағалау белдеуінің ластануын болдырмау, теңіз құстары мен жануарлар терісінің қауырсын жамылғысына құм, тастар немесе малтатастардың жабысуын болдырмау мақсатында қолданылады.

59. Диспергенттерді қолданудың әлеуетті тәуекелі табиғи диспергирлеу кезінде түзілетін деңгеймен салыстырғанда су бағанындағы диспергирленген мұнайдың токсикологиялық әсерінің жоғары деңгейімен байланысты. Диспергирленген мұнайдың теңіз организмдеріне зиянды әсерінің дәрежесі әсер ету жағдайларына (судың тереңдігі, диспергирленген мұнайдың шоғырлануы, әсер ету ұзақтығы, диспергирлеу және еріту пайызы), сондай-ақ ЖЭПТ кезінде ескерілетін диспергирленген мұнайға кейбір организмдер үшін тән сезімталдыққа байланысты болады.

60. Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрінің 2021 жылғы 19 мамырдағы № 153 бұйрығымен бекітілген Қазақстан Республикасының теңізінде және сақтандыру аймағында мұнайдың авариялық төгілуін жоюға арналған диспергенттер мен хердерлер тізбесіне енгізілген диспергенттерді қолдануға жол беріледі. (Нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу тізілімінде № 22846 болып тіркелген) (бұдан әрі – диспергенттер мен хердерлер тізбесі).

61. Диспергенттерді қолдану суда және су астында жүзеге асырылады. Диспергенттерді қолдану кезінде химиялық өнімнің қауіпсіздік паспортын басшылыққа алу қажет. Диспергенттер жанғыш заттар тобына жатады, осыған байланысты олармен жұмыс істеу кезінде ашық отты пайдалануға тыйым салынады. Төгілген мұнайдың жұқа қабыршақтарын өңдеу кезінде (0,01-0,001 мм) отқа төзімді судағы диспергент ерітінділері қолданылады.

67. Мұнай дақтарын өңдеу дақ бетінің қалың бөлігінің ортасынан емес, сыртқы жиегінен немесе мұнай дақтарын қоршап тұрған жіңішке кемпірқосақ пленкасынан басталуы керек. Егер мұнай тайғақтары жағалауға жақын жерде орналасса, жағалауға жақын орналасқан жағынан бастап жағалау сызығына параллель жолақтармен жағылады.

Мұнай түріне байланысты диспергенттерді қолдану тиімділігі, сондай-ақ тозаңдату жүйелерінің артықшылықтары мен кемшіліктері осы Қағидалардың 6-қосымшасында көзделген.

72. Хердерлер су бетіне мұнай тайыздығына жақын жерде қолданылады, осылайша судың беткі керілуін азайтады. Судың беткі керілуінің төмендеуі мунай дағының жиырылуына ықпал етеді, бұл өз кезегінде тайғақ қалыңдығының мунайдың тұтануы және одан әрі жағылуы үшін жеткілікті мәндерге дейін ұлғаюына әкеледі.

Қазақстан Республикасының
теңізінде және сақтық аймағында
жиынтық экологиялық пайданы
талдау негізінде мұнайдың төгілуін
жоюдың оңтайлы әдістерін айқындау,
келісу және оларды таңдау туралы
шешім қабылдау қағидаларына
1-қосымша
Мұнайдың төгілуін жою әдістерін қолданудың негізгі мүмкіндіктері мен шектеулері
Әді­сі
Мүм­кін­дік­те­рі
Шек­те­уле­рі
Ба­қы­лау және ба­ға­лау
Қор­ша­ған ор­та­ға қо­сым­ша зи­ян кел­ті­ре­тін ин­тру­зив­ті жою неме­се та­зар­ту әді­сте­рі қол­да­ныл­май­ды;
тө­гі­лу­ді жо­ю­дың бас­қа әді­сте­рі қа­рас­ты­ры­ла­ды;
мо­ни­то­ринг ке­зін­де алын­ған де­ректер мен мә­лі­мет­тер
құ­рал­дар­ды таң­дау және ше­шім қа­был­да­уды же­ңіл­де­те­ді;
бел­гі­лі бір жер­де қол­да­ны­л­ған кез­де мұ­най­дың тө­гі­лу­ін жо­ю­дың бас­қа әді­сте­ріне қа­ра­ған­да қор­ша­ған ор­та­ның қал­пы­на ке­луі ти­ім­ді­рек
Кей­де мұ­най­ды жою мүм­кін емес;
жел мен ағын­дар­дың әсе­рі­нен тө­гі­л­ген мұ­най
се­зім­тал ай­мақ­тар­ға ауы­суы мүм­кін;
мұ­най қал­дық­та­ры жа­ға­лау сызығ­ы­ның эко­ло­ги­я­сы­на, жа­байы та­би­ғат және эко­но­ми­ка­лық тұр­ғы­дан ма­ңы­зды ре­сур­стар­ға әсер етуі мүм­кін;
адам­дар бұ­ны әре­кет­сіз­дік ре­т­ін­де қа­был­дай­ды
Ме­ха­ни­ка­лық те­жеу және су бе­ті­нен мұ­най жи­нау (оның ішін­де мұ­най сыр­ғуы­ның се­зім­тал ре­сур­стар­дан ауыт­қуы)
Бұл әдіс­ке ар­тық­шы­лық бе­рі­ле­ді;
қор­ша­ған ор­та­ны мұ­най­дан та­зар­ту ке­зін­де әсе­рі аз;
уәкі­лет­ті ор­ган­дар­дың ма­құл­да­уын қа­жет ет­пей­ді;
мұ­най өнім­де­рі­нің кө­пте­ген түр­ле­ріне қол­да­ны­ла­ды;
қол­да­ну уа­қы­ты шек­те­у­сіз;
жа­на­ма әсе­рі аз;
жаб­дық пен тә­жі­ри­бе­нің үл­кен таң­да­уы бар;
қай­та­ла­ма ла­ста­ну жоқ;
жи­нал­ған мұ­най­ды­қай­та өң­де­у­ге мүм­кін­дік бе­ре­ді.
Бұл про­цесс өте ба­яу және нәти­же­сіз;
жа­ға­ла­удың ла­ста­нуын бол­дыр­мау үшін мұ­най­ды тез жи­най ал­май­ды;
жұ­қа плен­ка­лы мұ­най үшін өнім­ді емес;
ірі кө­лем­де тө­гі­л­ген жағ­дай­да, мұ­най алу пай­ы­зы шек­те­улі;
жел, тол­қын­дар мен ағын­дар су бе­ті­нен мұ­най жи­на­у­ға және та­зар­ту­ға ке­дер­гі кел­ті­руі мүм­кін; тұт­қыр май мен қо­қыс жи­на­уды қиын­да­та­ды;
жи­нал­ған май­ды сақ­тау және жою үшін жағ­дай­лар­ды та­лап ете­ді; әдет­те тө­гі­л­ген мұ­най­дың 10-20% -н жи­на­удан ас­пай­ды;
кө­пте­ген жаб­дық­тар мен жұ­мыс кү­ші қа­жет
Мұ­най да­ғы­ның ба­қы­ла­на­тын жа­ғы­луы
Жи­нал­ған мұ­най­ды сақ­тау мен жо­ю­ды ұй­ым­да­сты­ру­дың қа­же­ті жоқ;
мұ­най­дың жа­ға­ла­у­ға өту­ін бол­дыр­мауы неме­се азай­туы мүм­кін;
фло­ра мен фа­у­на­ның мұ­най­мен ла­ста­нуын бол­дыр­май­ды неме­се азай­та­ды;
жи­нал­ған мұ­най­ды су бе­ті­нен тез та­зар­та­ды; жо­ғар­ғы ти­ім­ді­лік (98-99%);
аз жаб­дық­тар мен адам ре­сур­ста­ры қа­жет;
мұ­най­дың кө­пте­ген түр­ле­ріне қол­да­ны­ла­ды; қор­ша­ған ор­та­ға зи­я­ны аз; су бе­ті­нен мұ­най­дың бу­ла­нуын азай­та­ды
Қа­ра тү­тін пай­да бо­ла­ды;
қол­да­ну мер­зі­мі шек­те­улі;
бұ­зы­л­ған май­ды тұ­та­ту қиын;
жел, тол­қын­дар мен ағын­дар дақ­ты тұ­та­ту­ды қиын­да­та­ды;
тұ­та­ну үшін дақ­тың қа­лыңды­ғы ке­мін­де 3 мм бо­луы ке­рек;
ти­ім­ді­лі­гі ауыр мұ­най мен бұ­зы­л­ған мұ­най жа­ғу­да аза­яды; жа­ну про­це­сі пер­со­нал­дың қа­уіп­сіз­ді­гіне қа­уіп төн­ді­ре­ді;
жа­ғу қал­дық­та­ры қа­луы мүм­кін, оны су бе­ті­нен жи­нау ке­рек;
ауа са­па­сы­ның жер­гі­лік­ті өзге­руі
Хи­ми­я­лық заттар­ды қол­да­ну: сор­бент­тер
Та­би­ғат­та көп мөл­шер­де бо­ла­ды неме­се өн­ді­рі­стік про­це­стер­дің қо­сым­ша өні­мі ре­т­ін­де кең қол же­тім­ді;
қор­ша­ған ор­та­ға әсе­рі аз;
қол­да­ну уа­қы­ты шек­те­у­сіз;
мұ­най­дың кө­пте­ген түр­ле­ріне қол­да­ны­ла­ды.
Бұл про­цесс өте ба­яу және нәти­же­сіз;
жа­ға­ла­удың ла­ста­нуын бол­дыр­мау үшін мұ­най­ды тез жи­най ал­май­ды;
жи­нал­ған сор­бент­тер­ді жа­ға­ла­уда сақ­тау және жою үшін жағ­дай­лар­ды та­лап ете­ді;
ірі кө­лем­де­гі мұ­най тө­гі­л­ген жағ­дай­да ти­ім­сіз; уақ­ты­лы жи­нал­ма­ған жағ­дай­да, су тү­біне қо­на­ды;
оқ­ша­у­лау үшін қо­сым­ша ме­ха­ни­ка­лық құ­рал­дар­ды қа­жет ете­ді;
кө­пте­ген жаб­дық­тар мен жұ­мыс кү­ші қа­жет
Хи­ми­я­лық заттар­ды қол­да­ну: дис­пер­гент­тер
Бас­қа МАТЖ әді­сте­рі­мен са­лы­стыр­ған­да пер­со­нал мен жаб­дық­ты аз қа­жет ете­ді;
әр түр­лі ауа-райы жағ­дай­ын­да қол­да­ны­ла­ды; мұ­най­дың та­би­ғи био­ло­ги­я­лық ыды­ра­уы­на ық­пал ете­ді;
мұ­най­дың жа­ға­лау сызығ­ы­на жы­л­жуын бол­дыр­май­ды, се­зім­тал эко­жүй­е­лер мен әле­умет­тік-эко­но­ми­ка­лық объ­ек­ті­лер­ге әсер ету қа­у­пін азай­та­ды; тө­гі­лу­ге ​​жа­қын жер­де бу­ла­ну­дан бо­ла­тын ық­ти­мал зи­ян­ды азай­та­ды;
мұ­най­ды жи­на­уды және сақ­та­уды қа­жет ет­пей­ді
Тұт­қыр­лы­ғы жо­ға­ры мұ­най­лар­мен ти­ім­ді бол­мауы мүм­кін;
мұ­най­дың бұ­зы­луы­на бай­ла­ны­сты қол­да­ну уа­қы­ты шек­те­улі;
10 м-ден кем те­рең­дік­те пай­да­ла­ну­ды шек­теу;
ті­ке­лей жи­нал­май­ды, май қай­та бө­лі­ніп, су ба­ға­нын­да ыды­рай­ды;
дис­пер­гент­ті мұ­най­дың те­ңіз био­та­сы­на жо­ға­ры ық­ти­мал ток­си­ко­ло­ги­я­лық әсе­рі;
те­ң­із­дің био­ло­ги­я­лық ре­сур­ста­ры­на ай­тар­лық­тай зи­ян кел­ті­ру
Хи­ми­я­лық заттар­ды қол­да­ну: хер­дер­лер
Жұ­қа плен­ка­лы мұ­най кон­цен­тра­ци­я­сын жо­ға­ры­ла­та­ды, оны қа­лың­да­та­ды;
аз мөл­шер­де қа­жет;
шал­ғай аудан­дар­да қол­да­ну;
мұ­най да­ғын жа­ғу үшін от­қа тө­зім­ді бум­дар­ды ор­на­ла­сты­ру­ды қа­жет ет­пей­ді;
био­та­ға ми­ни­мал­ды әсер ету
Тәу­ел­сіз әдіс емес;
қо­сым­ша әді­стер­ді қол­да­ну­ды та­лап ете­ді: мұ­най дақ­та­рын жа­ғу, ме­ха­ни­ка­лық жи­нақ­тау
Қор­ғау ай­мақ­та­рын сақ­тау және та­зар­ту
Мұ­най­ды жо­яды;
мұ­най­дың одан әрі та­ра­луы қа­у­пін азай­та­ды; жа­ға­лау сызығ­ын­да ме­кен­дей­тін жа­ну­ар­лар­ға қай­та­ла­ма әсе­рін азай­та­ды;
мұ­най­ды ре­мо­би­ли­за­ци­я­ла­у­ға жол бер­мей­ді;
агрес­сив­ті емес әді­стер жа­ға­лау құ­ры­лы­мы мен жа­ға­ла­уда­ғы ағ­за­лар­ға әсе­рін азай­та­ды;
жа­ға­ла­уды мұ­қи­ят та­зар­ту үшін ти­ім­ді қор­ша­ған ор­та нақ­ты неме­се се­зім­тал ай­мақ­тар ин­ва­зив­ті емес әді­стер азай­ту­ға мүм­кін­дік бе­ре­ді;
жа­ға­лау құ­ры­лы­мы мен ағ­за­лар­ға әсе­рі;
жа­ға­ла­удың қор­ша­ған ор­та­сын, нақ­ты неме­се
се­зім­тал ай­мақ­тар­ды мұ­қи­ят та­зар­ту үшін ти­ім­ді
Қор­ша­ған ор­та қо­сым­ша за­қым кел­ті­руі мүм­кін:
жо­ю­дың агрес­сив­ті әді­сте­рі (мы­са­лы, құм­ды та­зар­ту және та­зар­ту) жа­ға­ла­уда және жа­ға­лау сызығ­ын ме­кен­дей­тін ор­га­низмдер­ге әсер ете­ді;
қал­дық­тар­ды сақ­тау және жою та­лап еті­ле­ді;
тө­гі­л­ген мұ­най­дың 10-20% жой­ы­ла­ды;
көп жұ­мысты қа­жет ете­ді; ауыр тех­ни­ка­ны пай­да­ла­ну және адам­дар­дың қар­қын­ды қоз­ға­лы­сы (тап­тау) қор­ша­ған ор­та­ға қо­сым­ша зи­ян кел­ті­ру мүм­кін;
жою мұ­най­дың жа­ға­жай­да әсе­рі­нен кей­ін пай­да бо­ла­ды;
жа­ға­ла­у­ға ден қою кө­лем­ді ре­сур­стар­ды және ло­ги­сти­ка­лық қол­да­уды
қа­жет ете­ді

Қазақстан Республикасының
теңізінде және сақтық аймағында
жиынтық экологиялық пайданы
талдау негізінде мұнайдың төгілуін
жоюдың оңтайлы әдістерін айқындау,
келісу және оларды таңдау туралы
шешім қабылдау қағидаларына
2-қосымша
Мұнайдың төгілуін жою әдісін қолдануды келісу жөніндегі іс-қимылдар алгоритмі

Қазақстан Республикасының
теңізінде және сақтық аймағында
жиынтық экологиялық пайданы
талдау негізінде мұнайдың төгілуін
жоюдың оңтайлы әдістерін айқындау,
келісу және оларды таңдау туралы
шешім қабылдау қағидаларына
3-қосымша
Мұнайдың төгілуі кемелерден және шығу тегі белгісіз болған кезде, жиынтық экологиялық пайданы талдау жүргізу үшін ақпарат жинау жөніндегі іс-қимылдар
№ р/с
Іс-ша­ра­лар
Жа­у­ап­ты орын­да­у­шы­лар
Орын­дау мер­зі­мі
Аяқ­тау ны­са­ны
1
2
3
4
5
1.
Ти­іс­ті об­лы­стың *ТЖД-ң мұ­най­дың тө­гі­луі ту­ра­лы ақ­па­рат­тан­ды­ру/опе­ра­тив­ті ке­зек­ші
Те­ңіз объ­ек­ті­ле­рі
Порт­тар
Ке­ме ка­пи­та­ны / ке­ме ие­ле­рі
сағ + 0.30
Ақ­па­рат
2.
Ти­іс­ті об­лы­стың **ЭД мұ­най тө­гі­луі ту­ра­лы ақ­па­рат бе­ру
Те­ңіз объ­ек­ті­ле­рі/порт­тар
сағ + 2.00
Ақ­па­рат
3.
Ақ­па­рат­ты жи­нау және қам­та­ма­сыз ету:
Тө­гі­лу мөл­ше­рі мен ор­ны ту­ра­лы;
тө­гі­л­ген мұ­най­дың си­патта­ма­сы (тығ­ы­зды­ғы, тұт­қыр­лы­ғы, қа­ту және жа­ну тем­пе­ра­ту­ра­сы) Ти­іс­ті об­лы­стың ТЖД-і
Те­ңіз объ­ек­ті­ле­рі;
Порт­тар
сағ + 0.30
Ақ­па­рат
4.
Ақ­па­рат­ты жи­нау және қам­та­ма­сыз ету:
Тө­гі­лу мөл­ше­рі мен ор­ны ту­ра­лы;
тө­гі­л­ген мұ­най­дың си­патта­ма­сы (тығ­ы­зды­ғы, тұт­қыр­лы­ғы, қа­ту және жа­ну тем­пе­ра­ту­ра­сы) жа­қын порт
Ке­ме ка­пи­та­ны
сағ + 0.30
Ақ­па­рат
5.
Ағым­да­ғы және бо­лжа­на­тын гид­ро­ме­тео жағ­дай­лар ту­ра­лы ақ­па­рат­ты жи­нау және қам­та­ма­сыз ету (жел мен ағыс жыл­дамды­ғы, қор­ша­ған ор­та тем­пе­ра­ту­ра­сы, мұз жағ­дай­ла­ры)
Қаз­гид­ро­мет/Каз­гид­ро­мет об­лы­стық фи­ли­ал­да­ры
сағ + 1.00
жа­ңар­ты­лы­мы бар
Ақ­па­рат
6
Дақ­тар дрей­фінің бо­лжа­мы (жа­ға­лау мен жа­ға­лау құ­ры­лы­ста­ры­на, та­яз­су­лар­ға, ерекше қор­ға­ла­тын та­би­ғи аумақ­тар­ға қол жет­кі­зу уа­қы­ты)
Об­лыс әкім­ді­гі неме­се дақ­тар дрей­фінің бо­лжа­мы бой­ын­ша қыз­мет­тер көр­се­ту үшін әкім­дік тар­тқан ком­па­ния
Ч+2.00
Ақ­па­рат
Дақ­тың дрей­фін бо­лжау үшін не дақ­тың дрей­фін бо­лжау бой­ын­ша қыз­мет көр­се­ту­ге қа­бі­лет­ті ком­па­ни­я­лар­ды тар­ту ар­қы­лы мен­шік құқы­ғы­мен ма­те­ри­ал­дық – тех­ни­ка­лық жа­рақ­тан­ды­ру­ды қам­та­ма­сыз ету
Об­лыс әкім­ді­гі
Ал­дын ала
Ке­лі­сім, шарт.
Те­ң­із­де және сақ­тан­ды­ру ай­ма­ғын­да мұ­най­дың тө­гі­лу­ін жою жө­нін­де­гі әзір­лік­ті және іс-қи­мыл­дар­ды қам­та­ма­сыз ету­дің аумақ­тық жос­па­рын­да бе­кі­ту
7.
Мұ­най тө­гі­лім­де­ріне се­зім­тал эко­ло­ги­я­лық аудан­дар­ды/объ­ек­ті­лер­ді және әле­умет­тік-эко­но­ми­ка­лық объ­ек­ті­лер­ді қор­ғау ба­сымды­ғын ай­қын­дау
Қор­ша­ған ор­та­ны қор­ғау, жа­ну­ар­лар дү­ни­е­сін қор­ғау, өсі­мін мо­лай­ту және пай­да­ла­ну, су қо­рын қор­ғау және пай­да­ла­ну, және ха­лық­тың са­ни­та­ри­я­лық-эпи­де­мио­ло­ги­я­лық са­ла­мат­ты­лы­ғы са­ла­сын­да­ғы уәкі­лет­ті ор­ган­дар­дың бө­лім­ше­ле­рі
сағ+5
Ақ­па­рат
1).
Ла­ста­ну қа­у­пі бар ре­сур­стар­ды анық­тау (эко­ло­ги­я­лық, эко­но­ми­ка­лық және әле­умет­тік)
Қор­ша­ған ор­та­ны қор­ғау, жа­ну­ар­лар дү­ни­е­сін қор­ғау, өсі­мін мо­лай­ту және пай­да­ла­ну, су қо­рын қор­ғау және пай­да­ла­ну, және ха­лық­тың са­ни­та­ри­я­лық-эпи­де­мио­ло­ги­я­лық са­ла­мат­ты­лы­ғы са­ла­сын­да­ғы уәкі­лет­ті ор­ган­дар­дың бө­лім­ше­ле­рі;
сағ+5
Ақ­па­рат
2).
Мұ­най­дың тө­гі­лу­ін жо­ю­дың әр­түр­лі әді­сте­рі­нің ти­ім­ді­лі­гін ба­ға­лау;
сағ+5
Ақ­па­рат
3).
Мұ­най тө­гі­лім­де­рін жою әді­сте­рі­нің сал­дар­лар­ға әсер ету және эко­жүй­е­ні қал­пы­на кел­ті­ру­ге жәр­дем­де­су қа­бі­ле­тіне тал­дау жа­сау
сағ+5
Ақ­па­рат
4).
Мұ­най­дың тө­гі­лу­ін жо­ю­дың ти­ім­ді әді­сте­рі мен ба­сым­ды қор­ғау аудан­да­рын неме­се ре­сур­ста­рын таң­дау
Қор­ша­ған ор­та­ны қор­ғау, жа­ну­ар­лар дү­ни­е­сін қор­ғау, өсі­мін мо­лай­ту және пай­да­ла­ну, су қо­рын қор­ғау және пай­да­ла­ну, су­мен жаб­дық­тау және ха­лық­тың са­ни­та­ри­я­лық-эпи­де­мио­ло­ги­я­лық са­ла­мат­ты­лы­ғы са­ла­сын­да­ғы уәкі­лет­ті ор­ган­дар­дың бө­лім­ше­ле­рі; жер­гі­лік­ті ат­қа­ру­шы ор­ган; мұ­най­дың тө­гі­лу­ін жою жө­нін­де­гі ма­ман­дан­ды­ры­л­ған ұй­ым неме­се те­ңіз объ­ек­ті­сі неме­се порт, осы объ­ек­ті­лер­ден мұ­най­дың тө­гі­луі ке­зін­де ке­ме ие­сі неме­се ке­ме ка­пи­та­ны; қа­жет болған жағ­дай­да ғы­лы­ми-зерт­теу ин­сти­тут­та­ры мен са­рап­шы­лар
Ал­дын ала
Ақ­па­рат
Ескертпелер:
* ТЖД – Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігінің Төтенше жағдайлар департаменті;
** ЭД – Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігі Экологиялық реттеу және бақылау комитетінің Экология департаменті

Қазақстан Республикасының
теңізінде және сақтық аймағында
жиынтық экологиялық пайданы
талдау негізінде мұнайдың төгілуін
жоюдың оңтайлы әдістерін айқындау,
келісу және оларды таңдау туралы
шешім қабылдау қағидаларына
4-қосымша
Егер төгілу кемеден болса немесе шығу тегі белгісіз төгілу болса, мұнайдың төгілуін жедел түрде жоюдың оңтайлы әдістері бойынша келісу және шешім қабылдау
№
Іс-әре­кет
Жа­у­ап­ты
Аяқ­тау ны­са­ны
1.
Ин­ци­дент бой­ын­ша ақ­па­рат және де­ректер жи­нау
Әкім­дік өкіл­де­рі,
уәкі­лет­ті мем­ле­кет­тік ор­ган­дар­дың аумақ­тық бө­лім­ше­ле­рі­нің:
1) қор­ша­ған ор­та­ны қор­ғау;
2) жа­ну­ар­лар дү­ни­е­сін;
қор­ғау, өсі­мін мо­лай­ту және пай­да­ла­ну;
3) су қо­рын қор­ғау және пай­да­ла­ну;
4) ха­лық­тың са­ни­та­ри­я­лық-эпи­де­мио­ло­ги­я­лық са­ла­мат­ты­лы­ғы­са­ла­сын­да­ғы өкіл­де­рі
Ақ­па­рат
2.
Қол­да бар ақ­па­рат­ты, негіз­дер­ді және дәлел­дер­ді қа­рас­ты­ру
Тал­қы­лау
3.
Мұ­най тө­гі­лу­і­нің сал­да­рын жұм­сар­ту ба­ға­лау мат­ри­ца­сын тол­ты­ру (ұжым­ды), ре­сур­стар­ды анық­тау және ин­дек­с­тер­ді ұсы­ну
Мат­ри­ца
4.
Мұ­най­дың тө­гі­луі сал­да­рын жұм­сар­ту ба­ға­лау мат­ри­ца­сын қа­рас­ты­ру
МАТЖ ұсы­ны­ла­тын әді­стер
5
Ағым­да­ғы және бо­лжа­на­тын гид­ро­ме­тео жағ­дай­лар ту­ра­лы ақ­па­рат­ты жи­нау және қам­та­ма­сыз ету (жел мен ағыс жыл­дамды­ғы, қор­ша­ған ор­та тем­пе­ра­ту­ра­сы, мұз жағ­дай­ла­ры)
Қаз­гид­ро­мет/Каз­гид­ро­мет об­лы­стық фи­ли­ал­да­ры
6
Ка­ты­су­шы­лар­дың аб­со­лют­ті көп­ші­лік да­уы­сы­мен ше­шім қа­был­дау және мұ­най тө­гі­лу­і­нің сал­да­рын жұм­сар­ту­ды ба­ға­лау мат­ри­ца­сы­на қол қою
Әкім­дік өкіл­де­рі,
Уәкі­лет­ті мем­ле­кет­тік ор­ган­дар­дың аумақ­тық бө­лім­ше­ле­рі­нің:
1) қор­ша­ған ор­та­ны қор­ғау;
2) жа­ну­ар­лар дү­ни­е­сін қор­ғау, өсі­мін мо­лай­ту және пай­да­ла­ну;
3) су қо­рын қор­ғау және пай­да­ла­ну,
4) ха­лық­тың са­ни­та­ри­я­лық-эпи­де­мио­ло­ги­я­лық са­ла­мат­ты­лы­ғы са­ла­сын­да­ғы өкіл­де­рі
МАТЖ әді­сте­рі бой­ын­ша қо­ры­тын­ды ше­шім.
Қол қой­ы­л­ған хат­та­ма. Ақ­па­рат.
7
Жұ­мыс то­бы­ның бас­шы­сы­на/ же­дел штаб ба­стығ­ы­на қа­был­дан­ған ше­шім ту­ра­лы ха­бар­лау және МАТЖ әді­сте­рін іс­ке асы­ру бой­ын­ша ша­ра­лар­ды ұсы­ну
Ақ­па­рат.
Қол қой­ы­л­ған хат­та­ма.
8
Тал­қы­лау және ше­шім қа­был­дау хат­та­ма­сын жүр­гі­зу
Аза­мат­тық қор­ғау са­ла­сын­да­ғы уәкі­лет­ті мем­ле­кет­тік ор­ган­ның аумақ­тық бө­лім­ше­сі
Хат­та­ма
9
МАТЖ әді­сте­рін қол­да­ну
Мұ­най­дың тө­гі­лу­ін жою жө­нін­де­гі ма­ман­дан­ды­ры­л­ған ұй­ым­ның өкіл­де­рі.
Аза­мат­тық қор­ғау са­ла­сын­да­ғы уәкі­лет­ті мем­ле­кет­тік ор­ган­ның аумақ­тық бө­лім­ше­сі­нің өкіл­де­рі.
Қа­жет болған жағ­дай­да мұ­най опе­ра­ци­я­ла­рын жү­зе­ге асы­ра­тын ком­па­ни­я­лар тар­ты­ла­ды (тар­ту тәр­ті­бі мен шар­тта­ры та­рап­тар­дың ке­лі­сі­мі­мен неме­се ын­ты­мақ­та­стық пен қыз­мет көр­се­ту­дің ны­са­ны­мен ай­қын­да­ла­ды
Ре­сур­стар­ды тар­ту, жұ­мыл­ды­ру
Ескертпелер:
* Жұмыс тобын облыс әкімі бекітеді. Жергілікті, өңірлік немесе жаһандық ауқымдағы ТЖ жарияланған жағдайда осы жұмыс тобы тиісті деңгейдегі жедел штаб құрамына өтеді.

Қазақстан Республикасының
теңізінде және сақтық аймағында
жиынтық экологиялық пайданы
талдау негізінде мұнайдың төгілуін
жоюдың оңтайлы әдістерін айқындау,
келісу және оларды таңдау туралы
шешім қабылдау қағидаларына
5-қосымша
Компанияның немесе порттың аумағында төгілу орын алған болса, мұнайдың төгілуін жедел тәртіппен жоюдың оңтайлы әдістері бойынша келісу және шешім қабылдау
№
Іс-әре­кет
Жа­у­ап­ты­лар
Аяқ­тау ны­са­ны
1.
Ин­ци­дент бой­ын­ша ақ­па­рат және де­ректер жи­нау
Ком­па­ния неме­се порт өкіл­де­рі*
2.
Мұ­най тө­гі­лу­і­нің сал­да­рын жұм­сар­ту­ды ба­ға­лау мат­ри­ца­сы бой­ын­ша ақ­па­рат бе­ру, дәлел­дер мен ин­дек­с­тер ұсы­ну
Ақ­па­рат
3.
Ақ­па­рат­ты, негіз­дер­ді және дәлел­дер­ді қа­рас­ты­ру
Тал­кы­лау
4.
Мұ­най тө­гі­лу­і­нің сал­да­рын жұм­сар­ту ба­ға­лау мат­ри­ца­сын тол­ты­ру (ұжым­дық), ре­сур­стар­ды анық­тау және ин­дек­с­тер­ді қою
ЖЭПТ негі­зін­де МАТЖ әді­сте­рін анық­тау жө­нін­де­гі же­дел топ**:
әкім­дік өкіл­де­рі;
уәкі­лет­ті мем­ле­кет­тік ор­ган­дар­дың аумақ­тық бө­лім­ше­ле­рі­нің:
1) қор­ша­ған ор­та­ны қор­ғау;
2) жа­ну­ар­лар дү­ни­е­сін қор­ғау, өсі­мін мо­лай­ту және пай­да­ла­ну;
3) су қо­рын қор­ғау және пай­да­ла­ну,
4) ха­лық­тың са­ни­та­ри­я­лық-эпи­де­мио­ло­ги­я­лық са­ла­мат­ты­лы­ғы са­ла­сын­да­ғы өкіл­де­рі
Мат­ри­ца
5.
Мұ­най­дың тө­гі­луі сал­да­рын жұм­сар­ту ба­ға­лау мат­ри­ца­сын қа­рас­ты­ру
МАТЖ ұсы­ны­ла­тын әді­стер
6.
Қа­жет­ті ре­сур­стар­ды, олар­дың бар-жо­ғын анық­тау
Ком­па­ния та­ра­ту­шы­ла­ры,
аза­мат­тық қор­ғау са­ла­сын­да­ғы уәкі­лет­ті мем­ле­кет­тік ор­ган­ның аумақ­тық бө­лім­ше­сі­нің өкіл­де­рі
Қо­ры­тын­ды
7
Қа­ты­су­шы­лар­дың көп­ші­лік да­уы­сы­мен ше­шім қа­был­дау және мұ­най тө­гі­лу­і­нің сал­да­рын жұм­сар­ту­ды ба­ға­лау мат­ри­ца­сы­на қол қою
ЖЭПТ негі­зін­де МАТЖ әді­сте­рін анық­тау жө­нін­де­гі же­дел топ**:
әкім­дік өкіл­де­рі;
уәкі­лет­ті мем­ле­кет­тік ор­ган­дар­дың аумақ­тық бө­лім­ше­ле­рі­нің:
1) қор­ша­ған ор­та­ны қор­ғау;
2) жа­ну­ар­лар дү­ни­е­сін қор­ғау, өсі­мін мо­лай­ту және пай­да­ла­ну;
3) су қо­рын қор­ғау және пай­да­ла­ну,
4) ха­лық­тың са­ни­та­ри­я­лық-эпи­де­мио­ло­ги­я­лық са­ла­мат­ты­лы­ғы са­ла­сын­да­ғы өкіл­де­рі
Мат­ри­ца
8.
Тал­қы­лау және ше­шім қа­был­дау хат­та­ма­сын жүр­гі­зу
Ком­па­ния неме­се порт өкіл­де­рі;*
Аза­мат­тық қор­ғау са­ла­сын­да­ғы уәкі­лет­ті мем­ле­кет­тік ор­ган­ның аумақ­тық бө­лім­ше­ле­рі
Хат­та­ма
9.
Жұ­мыс то­бы­ның бас­шы­сы­на/ же­дел штаб ба­стығ­ы­на қа­был­дан­ған ше­шім ту­ра­лы ха­бар­лау және МАТЖ әді­сте­рін іс­ке асы­ру бой­ын­ша ша­ра­лар­ды ұсы­ну
Хат­та­ма
Мат­ри­ца
10.
МАТЖ әді­сте­рін қол­да­ну
Ком­па­ни­я­ның неме­се порт­тың жо­ю­шы­ла­ры; неме­се олар тар­та­тын мұ­най­дың тө­гі­лу­ін жою жө­нін­де­гі ма­ман­дан­ды­ры­л­ған ұй­ым­дар
Ре­сур­стар­ды тар­ту, жұ­мыл­ды­ру
11.
Сұ­рау са­лу және қо­сым­ша қам­та­ма­сыз ету үшін же­тіс­пей­тін ре­сур­стар ай­қын­да­ла­ды
Ком­па­ни­я­ның жо­ю­шы­ла­ры,
Аза­мат­тық қор­ғау са­ла­сын­да­ғы уәкі­лет­ті мем­ле­кет­тік ор­ган­ның аумақ­тық бө­лім­ше­сі­нің өкіл­де­рі
Ақ­па­рат. Кө­мек және қо­сым­ша ре­сур­стар сұ­рау
Ескертпе:
* Компания немесе порт ЖЭПТ негізінде әдістер бойынша шешім қабылдау үшін аталған жерде (объектілік) жедел штаб құрады (экологтар мен жоюшыларды қоса отырып, компанияның немесе порттың жоспарымен айқындалады).
ЖЭПТ әдістер бойынша шешім қабылдау процесін оңтайландыру және ресурстарды дәлелдеу мен айқындауға тарту үшін уәкілетті мемлекеттік органдардың қатысуымен жедел штабта өткізіледі. Уәкілетті мемлекеттік органдардың рөлі пайдаланылатын деректерді тексеру және олардың қолданылуын келісу.
** Жергілікті, өңірлік, жаһандық ауқымдағы ТЖ жариялау кезінде ЖЭПТ негізінде МАТЖ әдістерін айқындау жөніндегі жедел топ тиісті деңгейдегі жедел штабтың бөлігі (қатысушылары) болады.

Қазақстан Республикасының
теңізінде және сақтық аймағында
жиынтық экологиялық пайданы
талдау негізінде мұнайдың төгілуін
жоюдың оңтайлы әдістерін айқындау,
келісу және оларды таңдау туралы
шешім қабылдау қағидаларына
6-қосымша
1-кесте. Диспергенттердің түрлері және бүрку мен сұйылту тәсілдері
Ти­пі
1-тип
2-тип
3-тип
Құ­ра­мы
Су­да ери­тін ани­о­нак­тив­тік ББЗ су­лы ері­т­ін­ді­ле­рін­де­гі дис­пер­гент­тер
Әдет­те мұ­най­дан шық­қан хош иістен­ді­ріл­ме­ген ор­га­ни­ка­лық (кө­мір­су­тек­ті) еріт­кіш­тер­де­гі мұ­най­да ери­тін ион­дық емес ББЗ ері­т­ін­ді­ле­рін­де
бұл те­ңіз суы еріт­кіш­те­рін­де ар­найы, жар­ты­лай ери­тін ең аз құ­ра­мы бар (жет­кі­лік­ті сұй­ық­тық бе­ру үшін) жо­ға­ры ти­ім­ді ион­ды емес ББЗ тұ­ра­тын кон­цен­трат­тар
Ерекше­лік­те­рі
те­ңіз суын­да жақ­сы ери­ді және ба­стап­қы күй­ін­де де, су­лы ері­т­ін­ді тү­рін­де де қол­да­ну­ға бо­ла­ды
Бұл дис­пер­гент­тер жо­ға­ры тұт­қыр па­ра­фин­ді және ауыр мұ­най­дың тө­гі­лу­ін, сон­дай-ақ ауа рай­ы­нан бұ­зы­л­ған мұ­най­ды жи­нақ­та­уда ти­ім­ді
Олар ба­стап­қы күй­ін­де де, 10-15% кон­цен­тра­ци­я­сы бар су­лы ері­т­ін­ді­лер тү­рін­де де қол­да­ны­ла­ды
Бүр­ку және сұй­ы­л­ту
Мұн­дай дис­пер­гент­тер тек су­да жү­зе­тін қон­дыр­ғы­лар­дың кө­ме­гі­мен қол­да­ны­ла­ды, со­дан кей­ін та­зар­ты­л­ған су­дың үстің­гі қа­ба­тын тур­бу­ли­за­ци­я­лау ар­қы­лы мүм­кін бо­ла­ды.
Дис­пер­гент­тер­дің бір бө­лі­гін мұ­най­дың 2-3 бө­лі­гіне дей­ін сұй­ы­л­ту
2-тип­ті дис­пер­гент­тер­ді мұ­най да­ғы­ның бе­тіне жа­ғу әдет­те жү­зу құ­рал­да­ры­ның кө­ме­гі­мен жү­зе­ге асы­ры­ла­ды.
сұй­ы­л­ты­л­ған дис­пер­гент­тің 1 бө­лі­гі (10% кон­цен­тра­ци­я­лан­ған дис­пер­гент пен 90% те­ңіз суы) тө­гі­л­ген мұ­най­дың 2-3 бө­лі­гіне ар­нал­ған
3-тип­ті дис­пер­гент­ті қол­да­ну тек ке­ме бор­ты­нан ға­на емес, со­ны­мен қа­тар сұй­ы­л­ты­л­ған және сұй­ы­л­тыл­ма­ған күй­де ұшақ­тар мен ті­кұ­шақ­тар­дың кө­ме­гі­мен ауа­дан жү­зе­ге асы­ры­ла­ды, дис­пер­гент­тің 1 бө­лі­гі мұ­най­дың 20-30 бө­лі­гіне қа­ты­на­сын­да
дис­пер­гент­тер
Corexit EC500A
Finasol OSR 51
Finasol OSR 51
INIPOL IPF
Corexit EC500A
INIPOL IP-90
Dasic freshwater dispersant
2-кесте. Мұнай түрі және диспергенттердің тиімділігі
Мұ­най­дың тү­рі/тұт­қыр­лы­ғы
Дис­пер­гент­тер­дің ти­ім­ді­лі­гі
Же­ңіл ди­стил­лят жа­ғар­майы (бен­зин, ке­ро­син, ди­зель)
Дис­пер­гент­тер­ді қол­да­ну ұсы­ныл­май­ды. Көп жағ­дай­да бұл май тез бу­ла­нып, та­би­ғи түр­де ша­шы­рап ке­те­ді
Мұ­най­дың тұт­қыр­лы­ғы 5 000 сСт дей­ін
Дис­пер­гент­тер­ді қол­да­ну ти­ім­ді бо­луы мүм­кін
Мұ­най­дың тұт­қыр­лы­ғы 5 000 – 10 000 сСт дей­ін
Дис­пер­гент­тер­ді қол­да­ну ти­ім­ді бо­луы мүм­кін
Мұ­най­дың тұт­қыр­лы­ғы 10 000 сСт астам
Дис­пер­гент­тер­ді қол­да­ну ти­ім­сіз бо­луы мүм­кін
3-кесте. Диспергенттердің шашырату жүйесінің артықшылықтары мен кемшіліктері
Бүр­ку жүй­е­сі
Ар­тық­шы­лы­ғы
Кем­ші­лі­гі
1. Ұшақ­тан
Дис­пер­гент­ті қол­да­ну жүй­е­сі Boeing 727/737 және Hercules си­яқ­ты ірі ұшақ­тар ар­қы­лы жү­зе­ге асы­ры­ла­ды. Дис­пер­гент­ті қол­да­ну үшін одан бас­қа бү­рік­кіш ұшақ­тың кі­ші­рек тү­рін де қол­да­ну­ға бо­ла­ды
Ұшақ мұ­най тө­гі­л­ген жер­ге тез же­те­ді. Борт­пен дис­пер­гент­тің үл­кен кө­ле­мін та­сы­мал­да­у­ға бо­ла­ды және са­лы­стыр­ма­лы түр­де қы­сқа мер­зім­де мұ­най­ды кө­бі­рек өң­де­у­ге бо­ла­ды
Ша­шы­ра­та­тын жүй­е­лер­дің са­ны шек­те­улі. Ұшақ­тар дис­пер­гент­ті то­лық­ты­ру үшін үне­мі ба­за­ға ора­луы ке­рек. Бү­рік­кіш­тің мүм­кін бо­ла­тын са­нын есеп­теу ке­зін­де эки­паж­дың уа­қы­ты ес­ке­рі­луі ке­рек
2. Ті­кұ­шақ­тан
«Helibucket» ар­найы бү­рік­кіш жүй­е­сін ор­на­ту үшін пай­да­ла­ны­ла­ды
Ті­кұ­шақ­ты қол­да­ну мақ­сат­ты бо­луы мүм­кін және оқ­ша­у­лан­ған ша­ғын тө­гін­ді­лер­ді өң­де­у­ге қо­лай­лы
Ті­кұ­шақ­тар­дың ұшу ұз­ақ­тығы ұшақ­тар­ға қа­ра­ған­да қы­сқа. Бү­рік­кіш жүй­е­сі­нің сый­ым­ды­лы­ғы ұшақ­тың бүр­ку жүй­е­сі­нің сый­ым­ды­лы­ғы­нан аз
3. Ке­ме­ден
Қол­да­ны­ла­тын ке­ме­лер дис­пер­гент­ті бүр­ку жүй­е­сі­мен жаб­дық­тал­ған
Ұзақ уа­қыт бойы ор­нын­да бо­ла ала­ды және дис­пер­гент­тер­дің үл­кен кө­ле­мін ала­ды.
Ке­ме­лер­ден дис­пер­гент­ті қол­да­ну ың­ғай­лы, өйт­ке­ні тар­ты­л­ған ке­ме­лер­де бү­рік­кіш жи­нақ­тар­мен жаб­дық­тал­ған қай­ық­тар бар.
Ти­ім­ді­лік­ті ба­қы­лау үшін ың­ғай­лы
Егер па­лу­ба ке­ңі­сті­гін бас­қа жаб­дық пай­да­лан­са, дис­пер­гент­тер­ге ар­нал­ған қо­сым­ша орын шек­те­улі бо­луы мүм­кін.Ұшақ жүй­е­сі­нен гө­рі кі­ші­гі­рім аумақ­ты қам­ту­ға қа­бі­лет­ті
4-кесте. Сорбенттердің түрлері және олардың артықшылықтары мен кемшіліктері
Түр­ле­рі
Ма­те­ри­ал
Ар­тық­шы­лық­та­ры
Кем­ші­лік­те­рі
Бор­пыл­дақ сор­бент­тер
Ор­га­ни­ка­лық - қа­бық, шым­те­зек, үгін­ді­лер, цел­лю­ло­за, тығ­ын, та­уық қа­уыр­сын­да­ры, са­бан, жүн. Неор­га­ни­ка­лық- вер­ми­ку­лит және пем­за, син­те­ти­ка­лық по­ли­про­пи­лен
Олар та­би­ғат­та көп кез­де­се­ді және өнер­к­ә­сіп­тік өн­ді­рі­стің қо­сым­ша өні­мі ре­т­ін­де кең та­рал­ған. Олар ар­зан бо­луым үм­кін. Олар жа­ну­ар­лар ме­кен­дей­тін жер­лер­де жа­ну­ар­лар әле­мін қор­ғау­ға қыз­мет ете ала­ды
Ба­қы­лау қиын, жел­мен ша­шы­раң­қы.
Жи­на­сты­ру қиын. Мұ­най мен сор­бент­ті қай­та өң­деу, тек мұ­най­ды қай­та өң­де­уден гө­рі қиы­ны­рақ
Сор­бент­тер­дің­қа­бығ­ы­мен жап­сар­лан­ған
Тор­лы ма­те­ри­ал­ға са­лын­ған ша­шы­раң­қы ма­те­ри­ал­дар
Тәу­ел­сіз сор­бент­тер­ге қа­ра­ған­да ор­на­ла­сты­ру және жи­нау ың­ғай­лы. Бон қа­ғи­да­ты бой­ын­ша ор­на­лас­қан ма­те­ри­ал­дың ауқы­мы үл­кен
Құ­ры­лым­ның бе­рік­ті­гі тор­лы ма­те­ри­ал­дың бе­рік­ті­гіне бай­ла­ны­сты.
Ор­га­ни­ка­лық ма­те­ри­ал­дар­дан жа­сал­ған бон­дар қа­нық­қан кез­де ба­тып ке­туі мүм­кін.
Мұ­най­ды ұста­удың мөл­ше­рі шек­те­улі
Қат­ты сор­бент­тер
Син­те­ти­ка­лық – по­ли­про­пи­лен
Ұзақ мер­зім­ді сақ­тау.
Са­лы­стыр­ма­лы түр­де қа­ра­пай­ым тө­сеу және жи­нау.То­лық сорб­ци­я­лық қа­бі­лет­ті қам­та­ма­сыз ету ке­зін­де мұ­най жи­на­удың жо­ға­ры дә­ре­же­сі бо­луы мүм­кін
Бұ­зы­л­ған және тұт­қыр мұ­най­ға пай­да­ла­ну­да ти­ім­ді­лі­гі шек­те­улі;
на­шар ыды­рап қал­дық­тар­ды жою нұс­қа­ла­рын шек­тей­ді
Тал­шық­ты сор­бент­тер
Син­те­ти­ка­лық – по­ли­про­пи­лен
Бұ­зы­л­ған және тұт­қыр мұ­най үшін ти­ім­ді
Жа­ңа­дан тө­гі­л­ген және тұт­қыр­лы­ғы тө­мен мұ­най үшін ти­ім­ді­лі­гі аз
5-кесте. Қауіпсіздік аймағын қорғаудың және тазартудың негізгі әдістері және олардың артықшылықтары мен кемшіліктері
Қор­ғау және та­за­лау әді­сте­рі
Си­патта­ма­сы
Ар­тық­шы­лық­та­ры
Кем­ші­лік­те­рі
Та­би­ғи ауа-рай­ы­ның ша­ра­ла­рын қол­да­ну
Та­зар­ту ша­ра­ла­ры, мұ­най­дан гө­рі көп зи­ян кел­ті­руі мүм­кін, мұ­най өзді­гі­нен жой­ы­ла­ды. Кө­бі­не­се аз ла­стан­ған қа­уіп­сіз­дік ай­ма­ғы үшін қол­да­ны­ла­ды. Мо­ни­то­ринг жүр­гі­зу­ді та­лап ете­ді
Та­за­лау әсе­рі­нен туын­да­ған сал­дар­лар бол­май­ды
Мұ­най бас­қа ре­сур­стар­ды ла­ста­уы мүм­кін (мы­са­лы, құ­стар), тө­зім­ді және қор­ша­ған ор­та­ның қал­пы­на ке­лу­іне жол бер­мей­ді. Жұрт­шы­лық та­ра­пы­нан тү­сі­ніс­пе­у­ші­лік
Жа­ға­лау сызығ­ын қор­ғау­ға ар­нал­ған бон­дық бө­гет­тер
Бон­дық бө­гет­тер мұ­най­ды жа­ға­лау сызығ­ын­да­ғы се­зім­тал ме­кен­деу орын­да­ры­нан ала­ста­та­ды неме­се одан әрі та­зар­ту үшін жа­ға­да­ғы мұ­най­ды ұстап қа­луы мүм­кін
Жа­ға­лау сызығ­ы­ның ла­ста­нуы­ның тө­мен­де­уіне әке­ле­ді
Тол­қын­дар­дың әсе­рі бон­дық тосқа­уыл­дар­ды қол­да­ну­ға ке­дер­гі кел­ті­ре­ді. Ор­на­ла­сты­ру­да­ғы қиын­дық
Ке­дер­гі­лер мен бер­ма­лар­ды­қол­да­ну
Се­зім­тал учас­ке­лер­дің ла­ста­нуын бол­дыр­мау үшін (мы­са­лы, ла­гу­на­ға кі­ру) неме­се мұ­най­ды та­зар­ту ал­дын­да ұстап тұ­ру үшін жа­ға­ла­уда неме­се те­ң­із­де фи­зи­ка­лық тосқа­уыл­дар­ды, оның ішін­де бө­гет­тер­ді, қор­ша­у­лар­ды және жер бер­ма­ла­рын тұр­ғы­зу
Ке­дер­гі­лер мен бер­ма­лар са­лын­ған жа­ға­ла­уда­ғы ме­кен­дер­ге зи­ян кел­ті­ре­ді, Су­дың тол­қын­дық қоз­ға­лы­сы­на бай­ла­ны­сты тір­ші­лік ету ор­та­сы­на әсер ете­ді
Мұ­най­мен ла­стан­ған қо­қы­сты қам­ты­май мұ­най­ды ин­ва­зив­ті емес шы­ға­ру
Шай­ыр­лы шар­лар­ды және мұ­най­мен ла­стан­ған қо­қы­стар­ды қол­мен жи­нау
Осы ме­кен­деу ор­та­сы­на тән суб­страт­тар мен био­та­лар­ға еле­улі зи­ян кел­тір­мей неме­се жой­май құй­ма­лы мұ­най жи­нау мұ­най­ды қал­пы­на кел­ті­ру және бас­қа ре­сур­стар­дың ла­ста­ну қа­у­пін азай­та­ды, со­ны­мен қа­тар за­рдап шек­кен тір­ші­лік ету ор­та­сын қал­пы­на кел­ті­ру­ді жақ­сар­та ала­ды
Сақ­тан­ды­ру ай­ма­ғы­на (жа­ға­лау сызығ­ы­на) қол жет­кі­зу­ді қам­та­ма­сыз ету ке­зін­де ай­тар­лық­тай әсер ету. Жа­байы та­би­ғат­қа ара­ла­су. Сор­бент­тер­ді пай­да­ла­ну кә­де­ге жа­ра­ту­ды та­лап ете­тін қал­дық­тар мөл­ше­рін арт­ты­ра­ды
Шө­гін­ді­лер­ді қай­та өң­деу және ор­нын ауы­сты­ру
Қоз­ға­лыс мұ­най­мен ла­стан­ған шө­гін­ді­лер­ді жа­ға­ла­удың жо­ғар­ғы жа­ғы­нан тө­мен­гі жа­ғы­на тол­қын­дар­дың жо­ға­ры энер­ги­я­сы­мен (жа­ға­жай­лар­ды жуу) қа­зу және та­сы­мал­дау ар­қы­лы жү­руі мүм­кін
Ла­стан­ған құм­ды, та­сты неме­се та­сты қоп­сы­та­тын, жу­а­тын неме­се жы­л­жы­та­тын тол­қын­дар мен ағым­дар­дың кө­ме­гі­мен шө­гін­ді­лер­дің та­би­ғи та­зар­ты­луын жақ­сар­та­ды. Мұ­най­дың көп бө­лі­гі жой­ыл­май­ды, бі­рақ әдет­те те­ң­із­де ша­шы­рай­ды неме­се тұн­ба­ға тү­се­ді және оның тұ­рақ­ты­лы­ғын сақ­тау екі­та­лай
Жа­ға­жай­дың пі­ші­ні өзге­ре­ді. Мұ­най қай­та пай­да бо­луы және ла­ста­уы мүм­кін. Тір­ші­лік ету ор­та­сы­на ара­ла­су, ағ­за­лар­дың жа­туы және тұн­ба­ның уа­қыт­ша ұл­ға­юы сал­да­ры­нан бо­ла­тын әсер ық­ти­мал
Ла­стан­ған суб­страт­тар­ды неме­се бе­кі­ті­л­ген био­та­ны фи­зи­ка­лық жою
Ла­стан­ған шө­гін­ді­лер­ді қа­зып алу­дың неме­се ке­сіп та­ста­удың ин­ва­зив­ті әді­сте­рі, сон­дай-ақ ла­стан­ған бал­дыр­лар мен өсім­дік­тер­ді ке­су/шы­ға­ру
Мұ­най­ды қал­пы­на кел­ті­ру және бас­қа ре­сур­стар­дың ла­ста­ну қа­у­пін азай­та­ды
Суб­страт­тар­ды неме­се өсім­дік­тер­ді алып та­стау тір­ші­лік ету ор­та­сы­на ай­тар­лық­тай әсер етуі мүм­кін және та­би­ғи қа­уым­да­стық­тың қал­пы­на ке­лу­ін ба­я­у­ла­туы мүм­кін. Кей­бір жағ­дай­лар­да шө­гін­ді­лер­ді алып та­стау жа­ға­ла­уда эро­зия про­це­сі­нің ба­ста­луы­на әке­ле­ді
Шаю және су ба­су
Мұ­най­ды ке­ті­ру үшін су­ды ай­да­уды және ла­стан­ған ме­кен­дер­ге ағын­ды ба­ғыт­та­уды қам­ти­ды
Тір­ші­лік ету ор­та­сы­на ай­тар­лық­тай әсер ет­пей мұ­най­дың үл­кен кө­ле­мін жұ­мыл­ды­ру және жою үшін қол­да­ны­ла­ды
Шө­гін­ді­лер­дің жо­ға­луы, жұ­қа бөл­шек­тер­дің жо­ға­луы сал­да­ры­нан шө­гін­ді­лер­дің си­па­ты­ның жо­ға­луы, ор­га­низмдер­дің пай­да бо­луы, жұм­сақ жы­ны­ста­ры бар бет­тер­дің эро­зи­я­сы, бе­кі­ті­л­ген өсім­дік­тер мен жа­ну­ар­лар­дың жой­ы­луы, со­ны­мен қа­тар шө­гін­ді­лер­дің уа­қыт­ша ұл­ға­юы
Тө­гі­л­ген жер­де мұ­най­мен ла­стан­ған өсім­дік­тер­дің ба­қы­ла­на­тын жа­ғы­луы
Мұ­най­ды ба­қы­ла­уда жа­ғу және қол жет­пей­тін жер­лер­де мұ­най­ды ке­ті­ру үшін жа­ғу­ды жүр­гізу­ге дай­ын­дау
«Ба­қы­ла­на­тын» жа­ну мұ­най­дың көп мөл­ше­рін алып та­стай ала­ды және өсім­дік­тер­дің қал­пы­на ке­луі та­би­ғи про­це­стер­ге қа­ра­ған­да те­зі­рек жү­ре­ді
Өрт­ке ай­на­луы мүм­кін. Бұл бат­пақ­тар­да өмір сү­ре­тін бар­лық жа­ну­ар­лар­дың өлі­міне әке­луі мүм­кін, олар жет­кі­лік­ті су­мен неме­се шө­гін­ді­лер­мен қор­ғал­ма­ған. Қа­ра тү­тін­нің көп мөл­ше­рі пай­да бо­ла­ды. Жыл­дың уа­қы­ты­на (ең жақ­сы мез­гіл — қыс), то­пы­рақ­тың тү­ріне (шым­те­зек то­пы­ра­ғы қат­ты әсер етуі мүм­кін), су дең­гей­іне (су­дың ең жақ­сы дең­гейі шө­гін­ді­лер­ден 10 см – ден аса­ды) және мұ­най тү­ріне бай­ла­ны­сты
Қы­сым­мен жуу, бу­мен та­за­лау және құм ағын­ды та­за­лау
Қат­ты суб­страт­тар­ға мық­тап бе­кі­ті­л­ген са­лы­стыр­ма­лы түр­де аз мөл­шер­де бұ­зы­л­ған мұ­най­ды ке­ті­ру үшін қы­сым­ды су мен бу­ды пай­да­ла­ну
Қат­ты суб­страт­тар­ға мық­тап бе­кі­ті­л­ген мұ­най­ды алып та­стау
Мұ­най­мен бір­ге олар өң­де­ле­тін ай­м­ақ­қа бе­кі­ті­л­ген био­та­ны (мы­са­лы, бал­дыр­лар, ан­тен­на­лар, қы­на­лар) алып та­стай ала­ды, кей­де эро­зи­я­ға әке­луі мүм­кін
Хи­ми­я­лық заттар­мен өң­деу
Жу­ғыш заттар бет­ті өң­де­у­ге, дис­пер­гент­тер мен қа­тайт­қы­штар­дың қо­с­па­ла­ры­на қол­да­ны­ла­ды. Жақ­сар­ты­л­ған жер­лер­де қат­ты суб­страт­тар­дан са­лы­стыр­ма­лы түр­де аз мөл­шер­де бұ­зы­л­ған мұ­най­ды ке­ті­ру үшін қол­да­ны­ла­ды
Мұ­най­дың қал­қып шы­ғуы; жа­ға­жай шө­гін­ді­ле­ріне ену қа­у­пі бар
Био­қал­пы­на кел­ті­ру
Био­қал­пы­на кел­ті­ру­дің негіз­гі тә­сі­лі – био­сти­му­ля­ция, он­да та­би­ғи мик­ро­био­ло­ги­я­лық ыды­рау про­це­сте­рін же­дел­де­те­тін қо­рек­тік заттар­ды (әдет­те нит­рат­тар мен фос­фат­тар­дан тұ­ра­тын ты­ңайт­қы­штар) қол­да­ны­ла­ды
Та­би­ғи мик­ро­би­аль­ды ыды­рау про­це­сте­рін же­дел­де­те­ді. Мұ­най қал­дық­та­ры кө­те­рі­ліп, қал­қып шы­ға­ды
Қо­сы­л­ған қо­рек­тік заттар­дың ар­тық бо­луы­мен эв­тро­фи­ка­ция мүм­кін­ді­гі бар (өсім­дік­тер­дің өсу­ін ша­ма­дан тыс ын­та­лан­ды­ру). Өнім­ді уыт­ты зерт­теу қа­жет