Қазақтан Республикасының 2007 жылғы 9 қаңтардағы Экологиялық кодексінің 16-бабына сәйкес Қазақстан Республикасының Үкіметі ҚАУЛЫ ЕТЕДІ :

Қазақстан Республикасы
Үкіметінің
2007 жылғы 31«шілдедегі
N 653 қаулысымен
бекітілген
Аумақтардың экологиялық ахуалын бағалау критерийлері 1. Жалпы ережелер

Негізгі медициналық-демографиялық көрсеткіштерге мыналар жатады: қоршаған ортаның ластануына байланысты ауру, бала өлімі, медициналық-генетикалық бұзылулар, ерекше және онкологиялық аурулар.
Экологиялық қолайсыз аумақтар бойынша медициналық-демографиялық көрсеткіштер осы климаттық-географиялық аймақтардың бақылау (аялық) аумақтарындағы ұқсас көрсеткіштермен салыстырылады. Осындай бақылау (аялық) аумақтары ретінде елді мекендер немесе олардың жеке бөліктері қабылданады, оларда медициналық-демографиялық көрсеткіштердің барынша қолайлы мәндері тіркеледі.
Осындай көрсеткіштерді анықтау қолайлы экологиялық (санитарлық-гигиеналық) жағдайы бар бірнеше (үш немесе одан артық) аумақтар бойынша қала және ауыл халқы үшін бөлек ұсынылады. Бірнеше ең аз көрсеткіштердің орташа шамасы бақылау (аялық) мәні ретінде қабылданады. Бақылау шамасы ретінде тек қана республика мен облыс бойынша орташа көрсеткіштерді пайдалануға жол берілмейді. 10 жылғы есептелген көрсеткіштер және (немесе) олардың осы кезең үшін серпіні артығырақ. Антропогенді табиғатты қоршаған ортаның факторларымен этиологиялық байланыстағы салыстырмалы сирек кездесетін аурулар, сондай-ақ ерекше аурулар және денсаулық жай-күйінің басқа да бұзылулары үшін айрықшалық жасалуы мүмкін. Сондай-ақ сараптама жүргізу сәтіне олардың шамасымен салыстыру үшін бақылау сандары ретінде өткен жылдарға аумақ бойынша деректерді пайдалануға рұқсат беріледі. Медициналық көрсеткіштерді есептеу кезінде мемлекеттік медициналық статистиканың, арнайы ақпараттық жүйелердің, жеке аурулар бойынша тіркелімдердің, сондай-ақ популяциялық немесе когорталы зерттеулердің (ұсынылатын ақпараттың сенімхатын ескере отырып) нәтижелері пайдаланылуы мүмкін. Медициналық-демографиялық көрсеткіштер бойынша материалдарды дайындау кезінде толық бастапқы материалды ұсыну міндетті, оның негізінде аумақты экологиялық қолайсыздықтың аймағына жатқызу жөніндегі мәселе қойылады. Ұсынылатын материалдарда "Негізгі көрсеткіштер" және мүмкіндігінше»"Қосымша көрсеткіштер" бөлімі бойынша толық ақпарат болуға тиіс. Аумақтың аталған көрсеткіштерінен басқа, уәкілетті мемлекеттік органдар, өз қалауынша, денсаулықтың жай-күйін және оған қоршаған табиғи орта ластануының әсерін сипаттайтын басқа да кез келген материалдарды ұсынуы мүмкін. Төтенше экологиялық жағдай аймағын немесе экологиялық зілзала аймағын анықтау экологиялық қолайсыздықтың неғұрлым жоғары дәрежесін көрсететін бір немесе бірнеше негізгі және қосымша көрсеткіштер арқылы жүзеге асырылады.
Р/с
N 1
Көр­сет­кіш
Па­ра­метр
эко­ло­ги­я­лық
зі­л­за­ла
ай­ма­ғы
тө­тен­ше
эко­ло­ги­я­лық
жағ­дай ай­ма­ғы
1
2
3
4
Негіз­гі көр­сет­кіш­тер
1
5 жас­қа дей­ін­гі ба­ла­лар
өлі­мі құ­ры­лы­мы­ның ар­туы және
өзге­руі
1,5 есе және
одан астам
1,3-тен 1,5
есе­ге дей­ін
2
Құ­ры­лым­ның ар­туы және
өзге­руі:
- пе­ри­на­таль­дық өлім
1,5 есе және
одан астам
1,3-тен 1,5
есе­ге дей­ін
- нә­ре­сте өлі­мі
1,5 есе және
одан астам
1,3-тен 1,5
есе­ге дей­ін
Ме­ди­ци­на­лық-ге­не­ти­ка­лық көр­сет­кіш­тер
3
Нә­ре­сте­лер­дің туа біт­кен
ау­руы және аяқ асты­нан
болған тү­сік­тер жи­і­лі­гі­нің
ар­туы
1,5 есе және
одан астам
1,3-тен 1,5
есе­ге дей­ін
4
Ба­ла­лар мен үл­кен­дер­дің
сыр­қат­та­нуы­ның өзге­руі:
- же­ке но­зо­ло­ги­я­лық ны­сан­дар
және жас топ­та­ры бой­ын­ша
та­ра­ты­лу­дың ар­туы,
сыр­қат­та­ну құ­ры­лы­мы­ның
өзге­руі
2 есе және
одан астам
1,5-тен 2
есе­ге дей­ін
5
Он­ко­ло­ги­я­лық ау­ру­лар (ау­ру
және өлім):
- же­ке ны­сан­дар;
2 есе және
одан астам
1,5-тен 2
есе­ге дей­ін
- ба­ла­лар­да­ғы қа­тер­лі
тү­зі­лу­лер
2 есе және
одан астам
1,5-тен 2
есе­ге дей­ін
6
Аумақ ла­ста­нуы­ның
си­патта­ма­сы­на этио­ло­ги­я­лық
бай­ла­ны­сты ерекше ау­ру­лар
Осын­дай ау­ру­лар­дың бар бо­луы
Қо­сым­ша көр­сет­кіш­тер
7
Әй­ел­дер­дің ба­ла туу
функ­ци­я­ла­ры бұ­зы­луы­ның ар­туы
1,2,3 :
- жүк­ті­лік ба­ры­сы­ның және
аяқ­та­луы­ның ас­қы­нуы (1000
жүк­ті­ге оқи­ға­лар­дың жиын­тық
са­ны);
2 есе және
одан астам
1.5-тен 2
есе­ге дей­ін
- боса­ну­дың қиын­да­уы (1000
жүк­ті­ге оқи­ға­лар­дың жиын­тық
са­ны);
2 есе және
одан астам
1.5-тен
2 есе­ге дей­ін
- уа­қы­тын­да ту­ған
нә­ре­сте­лер­дің қа­на­ғат­та­нар­лық емес аху­а­лы
(АП­ГАР бой­ын­ша ба­ға, 1000
уа­қы­тын­да ту­ған нә­ре­сте оқи­ға­сы­ның са­ны);
2 есе және
одан астам
1.5-тен 2
есе­ге дей­ін
8
Дене мас­са­сы < 2500 г
ба­ла­лар ту­уы­ның жи­і­лі­гі 2
Кри­те­рий­ле­рі негіз­гі
көр­сет­кіш­тер­дің өзге­ру­і­нің
ай­қын­ды­лы­ғы дә­ре­же­сін
ес­ке­ре оты­рып, са­рап­та­ма­лық
ба­ға­лау бой­ын­ша бел­гі­ле­не­ді
9
Нә­ре­сте­лер­де­гі дене
мас­са­сы­ның, бой­ы­ның, бас
шең­бе­рі­нің өзге­руі, жы­ны­стар
қа­ты­на­сы­ның өзге­руі -
ба­қы­ла­уда­ғы аумақ­тар­да­ғы
ұқсас көр­сет­кіш­тер­ден ауыт­қуы
Кри­те­рий­ле­рі негіз­гі
көр­сет­кіш­тер­дің өзге­ру­і­нің
ай­қын­ды­лы­ғы дә­ре­же­сін
ес­ке­ре оты­рып, са­рап­та­ма­лық
ба­ға­лау бой­ын­ша бел­гі­ле­не­ді
10
Ер адам­дар мен әй­ел­дер­дің
ор­та­ша өмір сү­ру ұз­ақ­тығы:
Е
Ә
Е
Ә
ба­қы­ла­уда­ғы аумақ­тар­да­ғы
ұқсас көр­сет­кіш­тер­ден
кей­ін­ге қа­лу, жыл­дар­да:
- 15 жа­ста
3,4 астам
2,5
астам
3,4
2,5
- 35 жа­ста
2,5 астам
2,0
астам
2,5
2,4
- 65 жа­ста
2,0 астам
1,7
астам
2,0
1,8
11
Ана өлі­мі:
ба­қы­ла­уда­ғы аумақ­тар­мен
са­лы­стыр­ған­да ар­туы 4 .
Кри­те­рий­ле­рі негіз­гі
көр­сет­кіш­тер­дің өзге­ру­і­нің
ай­қын­ды­лы­ғы дә­ре­же­сін
ес­ке­ре оты­рып, са­рап­та­ма­лық
ба­ға­лау бой­ын­ша бел­гі­ле­не­ді
12
Ба­ла­ның фи­зи­ка­лық да­муы:
олар­ды 7-10 жыл бұ­рын­ғы
өңір­лік стан­дарт бой­ын­ша
ба­ға­лау ке­зін­де фи­зи­ка­лық
да­муы­ның ауыт­қу­ла­ры бар
ба­ла­лар үле­сі­нің ар­туы 5
50 % және
одан астам
30-дан 50 %-ға
дей­ін
13
Ба­ла­лар­дың пси­хи­ка­лық да­муы:
пси­хи­ка­лық да­му­дың
ауыт­қу­ла­ры бар ба­ла­лар­дың
үле­сі
20 % және
одан астам
10-нан 20 %-ға
дей­ін
14
Ге­не­ти­ка­лық бұ­зы­лу­лар: адам
жа­су­ша­ла­рын­да­ғы ге­не­ти­ка­лық
бұ­зы­лу­лар­дың жи­і­ле­уі­нің
ар­туы (хро­мо­со­ма­лық
абер­ра­ци­я­лар, ДНК үзі­луі
және бас­қа­ла­ры)
3 есе және
одан астам
3 есе­ге дей­ін
15
Ауа, су сы­на­ма­ла­рын­да және
ор­та­ның бас­қа құ­ра­уы­шта­рын­да
жиын­тық му­та­ген­ді әсер­лер
дең­гейі ар­тқан кез­де
3 есе және
одан астам
3 есе­ге дей­ін
16
Им­мун­дық мәр­те­бе­нің
өзге­руі: мор­фо­ло­ги­я­лық және
гу­мо­раль­дық көр­сет­кіш­тер
бой­ын­ша им­му­но­грам­да
бай­қа­ла­тын ауыт­қу­ла­ры бар
адам са­ны­ның ар­туы
Кри­те­рий­ле­рі негіз­гі
көр­сет­кіш­тер­дің өзге­ру­і­нің
ай­қын­ды­лы­ғы дә­ре­же­сін
ес­ке­ре оты­рып са­рап­та­ма­лық
ба­ға­лау бой­ын­ша бел­гі­ле­не­ді
17
Адам био­суб­страт­та­рын­да
(қан, нә­жіс, шаш, тіс,
сі­ле­кей, пла­цен­та, әй­ел
сү­ті және бас­қа­ла­ры) уыт­ты
хи­ми­я­лық заттар­дың құ­ра­мы,
рұқ­сат еті­л­ген био­ло­ги­я­лық
дең­гей­лер­дің асуы
Кри­те­рий­ле­рі негіз­гі
көр­сет­кіш­тер­дің өзге­ру­і­нің
ай­қын­ды­лы­ғы дә­ре­же­сін
ес­ке­ре оты­рып са­рап­та­ма­лық
ба­ға­лау бой­ын­ша бел­гі­ле­не­ді
Ескертпелер:
1, 2-тармақтарға ескертпе: 5 жылғы деректер бойынша кемінде 30 мың адам және 3 жылдағы кемінде 50 мың адам халқы бар аумақта бақылаудағылармен (аялық) салыстырғанда орта мәндерінің асуы, қала және ауыл халқы үшін бөлек.
1, 2-тармақтарға ескертпе: сондай-ақ нәресте өлімінің дәстүрлі құрылымының өзгеруі ескеріледі;
негізгі көрсеткіштердің 1-тармағына ескертпе: өлі туылғандар санының қатынасы.

Ауа бассейні ластануының қолайсыз әсері екі негізгі жолмен болады, олар болатын ықтимал экологиялық зілзаланың аймақтарын зерттеу кезінде ескерілуі тиіс:
ластанған ауамен тікелей байланыс нәтижесінде;
атмосферадан ластаушы заттардың түсуі және су мен топырақтың қайталама ластануының нәтижесінде.
Әсер етудің кеңістік ауқымы ластану көздерінің және әсер ету объектілерінің сипаттамасынан тәуелді өте кең шектерде ауытқиды.
Жеке жергілікті көздерден ластаушы заттардың шоғырлануы қоспалардың бытырау және түсу процестерінің нәтижесінде арақашықтықпен тезірек кетеді. Ең көп шоғырланулар құбырдың шамамен 20 биіктігінің арақашықтығында белгіленеді. Сондықтан, осындай көздерден адам денсаулығы үшін қауіпті шоғырланулар, әдетте, 10-100 км 2 аспайтын ауданда байқалады. Адаммен салыстырғанда атмосфераның ластануына сезімталдығы бірнеше есе жоғары болатын қылқан жапырақты ормандар үшін өсімдіктің зақымдану алаңы 100-1000 км 2 дейін жетуі мүмкін.
Ірі өнеркәсіптік агломерацияларда жеке көздерден ластанудың жиналуы болады және қолайсыз әсердің жалпы алаңы агломерацияның өз алаңына жақын немесе одан асып түсуі мүмкін.
Атмосфералық ауа ластануының дәрежесі қауіптілік сыныбын, ауа ластануларының биологиялық іс-әрекетінің сомалануын және ШРШ асуларының жиілігін ескере отырып, ШРШ асуының еселігі бойынша белгіленеді.
Қолданыстағы ШРШ сәйкес, ауаның ластану дәрежесін бағалау үшін соңғы бірнеше жылдар бойы, бірақ кемінде 2 жыл іс жүзіндегі ең көп бір жолғы және орта тәуліктік шоғырланулар пайдаланылады.
Өлшеулердің нәтижелері әрбір қадағалау бекеті, заты және жылы үшін бөлек өңделеді және ұсынылады. Әрбір зат бойынша кемінде 200 қадағалау (сынама) болуға тиіс:

ластану дәрежесін бағалау үшін бірдей уақыт аралығы арқылы 24 сағат ішінде үзіліссіз аспирация немесе ең аз дегенде тәулігіне 4 рет үзілісті аспирация жолымен алынған орташа тәуліктік сынамалар пайдаланылады.
Әрбір орташа тәуліктік шоғырлану үшін асудың еселігі»"Е" есептеледі. Сарапталған кезең (жыл) ішінде»"Е" көрсеткіші бойынша есептелген қатар 2.4-кестеде келтірілген өлшемдерге сәйкес бағаланады. Сомалау әсері бар заттар комбинациясы болған кезде келтірілген Отс бол. орташа тәуліктік шоғырлануы (2.2) формулаға ұқсас есептеледі. Бағалау Отс бол. бойынша жүргізіледі.
Көрсетілген критерийлері ескере отырып, аумақтар атмосфера ластануының барлық түрлері бойынша материалдар ұсынады, олардың негізінде аумақты осы немесе өзге аймаққа жатқызудың сараптамалық бағасы жасалады.
Орташа тәуліктік шоғырланулар бойынша атмосфералық ауаның ластану дәрежесін бағалау критерийлері
Қа­уіп-
ті­лік
сы­ны­бы
Эко­ло­ги­я­лық
зі­л­за­ла
Тө­тен­ше
эко­ло­ги­я­лық жағ­дай
Е
Е-мен
тәу­лік
(N)
Е
Е-мен
тәу­лік
(N)
1
2
3
4
5
I
> 3
7 < N <
20 қа­тар
2 - 3
7 < N <
20 қа­тар
II
III
IV
> 5
> 7,5
> 12
7 < N <
20 қа­тар
> 30
қа­тар
> 30
қа­тар
3 - 5
5 - 7,5
8 - 12
7 < N <
20 қа­тар
> 30
қа­тар
> 30
қа­тар

Өлшеулер нәтижелерін бағалаудың сенімділігін арттыру және кездейсоқ шамаларды алып тастау үшін материалды статистикалық өңдеу пайдаланылады, ол шоғырланулар вариацияларын ескере отырып, оның сондай мәнін алуға мүмкіндік береді, ол 95% жағдайда есепті шоғырланудың деңгейінде немесе төмен болады (О95).
Асудың еселілігі (Е) барынша көп бір жолғы ШРШ (О95) бөлу жолымен (2.1) формуласы бойынша есептеледі:
Е= O 95
----      (2.1)
ШРШ
Атмосфералық ауада биологиялық іс-әрекет сомасының әсері бар заттар болған жағдайда (2.2) формула бойынша сомаланған заттардың біреуіне келтірілген шоғырлану (О95бол) есептеледі:
ШРШ1      ШРШ1          ШРШ1
O95бол = O1+O2 ---- + O3 ---- + K + On ----  (2.2)
ШРШ2      ШРШ3          ШРШn
Сомаланатын заттардың комбинациясы үшін атмосфералық ауаның ластану дәрежесін бағалау келтірілген шоғырлану бойынша жүргізіледі. Осындай заттардың сомасын қауіптіліктің неғұрлым қолайсыз сыныбы бар заттарға келтіру ұсынылады.
Ескертпе:

Көр­сет-
кіш­тер
Эко­ло­ги­я­лық
зі­л­за­ла
Тө­тен­ше эко­ло­ги­я­лық
жағ­дай
Е
Е-ден
жо­ға­ры
өл­шем­дер
%
Е
Е-ден
жо­ға­ры
өл­шем­дер
%
I сы­нып
II сы­нып
III сы­нып
IV сы­нып
> 5
> 7,5
12,5
20,0
> 30
> 30
> 50
> 50
> 3-5
> 5-12,5
8-12,5
12,5-20
> 30
> 30
> 50
> 50

Атмосфералық ауадағы ластаушы заттардың орташа жылдық шоғырланулары есептеледі немесе қалалар мен өнеркәсіптік орталықтар ауасының ластануының жай-күйі туралы бірнеше жылға, бірақ екі жылдан кем емес деректер пайдаланылады.
Ауа ластануының дәрежесі заттың орташа жылдық ШРШ асу еселілігін, олардың қауіптілік сыныбын, берілген деңгей шоғырлануларының рұқсат етілген қайталануын, ауада бір уақытта болатын заттардың санын және олардың комбинацияланған іс-әрекетінің коэффициентін ескере отырып, есептеледі.
ШРШж орташа жылдық мәндері орташа тәуліктік ШРШот мәні арқылы қатынас бойынша көрінеді:
ШРШж=аШРШ от
"а" коэффициенттерінің әртүрлі заттар үшін мәні:
Заттар
"а"
ко­эф­фи-
ци­ен­ті
Ам­ми­ак, азо­ток­си­ді,
аз­от­ди­ок­си­ді, бен­зол,
бенз(а)пе­рен, мар­га­нец ди­ок­си­ді,
озон, кү­кірт ди­ок­си­ді,
кү­кірт­ті кө­мір­тек, син­те­ти­ка­лық
май­лы қыш­қыл­дар, фе­нол,
фор­маль­де­гид, хло­ро­прен
1
Три­хлор­эти­лен
0,4
Амин­дер, ани­лин, өл­шен­ген заттар
(шаң), кө­мір­тек ок­си­ді, хлор
0,34
Күйе, кү­кірт қыш­қы­лы, фос­фор­лы
ан­гид­рид, фто­рид­тер (қат­ты)
0,3
Аце­таль­де­гид, аце­тон,
ди­этил­амин, то­лу­ол,
фтор­лы­су­те­гі, хлор­лы­су­тек,
этил­бен­зол
0,2
Ак­ро­ле­ин
0,1
Ауаның әр түрлі сыныптағы қауіптілік заттарымен ластануының дәрежесі ШРШ бойынша нормаланған олардың шоғырлануларын қауіптіліктің 3-сыныбы заттарының шоғырлануына»"келтірумен"»мына формулаға сәйкес анықталады:
Ш3сын = Шjn
мұнда n-изотиімділік коэффициенті, j - қауіптілік сыныбы (j=1 үшін n=2,3; j = 2 үшін n=1,3, j = 4 үшін n=0,87). ШРШ бойынша нормаланған шоғырланулар шамасы 1-сынып үшін 2,5-тен жоғары, 2-сынып үшін 5-тен жоғары, 3-сынып үшін 8-ден жоғары, 4-сынып үшін 11-ден жоғары, 3-сыныпқа»"келтіру" болған кезде ШРШ бойынша нормаланған шоғырланулар мәндерін тиісінше 3,2; 1,6; 1 және 0,7 көбейту жолымен жүзеге асырылады).
Егер атмосфералық ауа қауіптіліктің әртүрлі сыныптарына жататын заттармен ластанған болса, кешенді көрсеткіштің есебі Е жүргізіледі.
Кешенді көрсеткіш есебі Е мына формула бойынша жүргізіледі:
E = Sqrt (Sum(K^2j))
мұнда Sqrt (Sum(K^2j)) - 3-сыныптың заттарын осындай шоғырлануларға әкелген ШРШ бойынша нормаланған шоғырланулар квадраттардың сомаларынан квадратты түбір, j-заттың нөмірі.
Атмосфералық ауаның жиынтық ластануының дәрежесін бағалау 2.6-кестенің деректеріне сәйкес Е кешенді көрсеткіші бойынша жүргізіледі.
Бұл ретте егер кешенді көрсеткіште заттардың кез келгенінде бір зат үшін көрсеткіштің шамасынан асатын мән болса, онда мұндай жағдайда ластанудың дәрежесін бағалау осы зат бойынша да жүзеге асырылады.
Кешенді көрсеткіш бойынша атмосфералық ауаның орташа жылдық
ластануын бағалау үшін кешенді көрсеткіш
Заттар са­ны үшін Е
Па­ра­метр
Са­лы­стыр-
ма­лы
қа­на­ғат-
та­нар­лық
жағ­дай
эко­ло-
ги­я­лық
зі­л­за­ла
тө­тен­ше
эко­ло­гия-
лық
жағ­дай
1 зат
2-4 зат
5-9 зат
10-15 зат
16-25 зат
16 астам
32 астам
48 астам
64 астам
80 астам
8-16
16-32
32-48
48-64
64-80
1
2
3
4
5

Сумен жабдықтау көздерінің үдемелі ластануының және рекреациялық мақсаттағы су объектілерінің санитарлық-эпидемиологиялық жай-күйінің салдарынан ауыз су сапасының адам денсаулығы үшін қауіпті төмендеуі адам мекендейтін орта өзгеруінің маңызды факторы болып табылады және аумақтардың экологиялық қолайсыздық дәрежесін анықтаған кезде маңызды рөл атқарады.
Санитарлық-эпидемиологиялық қолайсыздықтың дәрежесі туралы қорытынды жеткілікті ұзақ кезең (кемінде бір жыл) ішінде негізгі көрсеткіштердің қолайсыз мәндерінің тұрақты сақталуы негізінде жасалуы мүмкін. Бұл ретте, әдетте, нормадан ауытқу бірнеше өлшемдер бойынша байқалуы мүмкін, су көздерінің және ауыз судың патогенді микроорганизмдермен және паразитті аурулар қоздырғыштарымен, сондай-ақ ерекше уытты (төтенше қауіпті) заттармен ластану жағдайларын қоспағанда, қолайсыздық туралы қорытынды бір өлшемдер негізінде жасалуы мүмкін болғанда. Су көздерінің және ауыз судың қауіптіліктің үшінші және төртінші сыныптарына жатқызылған заттармен ластануын сипаттайтын көрсеткіштер, сондай-ақ физикалық-химиялық қасиеттер және судың органолептикалық сипаттамалары қосымшаларға жатады. Қосымша көрсеткіштер негізгі көрсеткіштер бойынша анықталған су көздерінің антропогенді үдемелі ластануының дәрежесін растау үшін пайдаланылады.

Р/с
N
Көр­сет­кіш
Па­ра­метр
Са­лыс-
тыр­ма­лы
қа­на­ғат-
та­нар­лық
жағ­дай
эко­ло-
ги­я­лық
зі­л­за­ла
тө­тен­ше
эко­ло-
ги­я­лық
зі­л­за­ла
1
2
3
4
5
1
Жал­пы мик­роб­тық
сан (1 мл-де­гі
ко­ло­ния тү­зе­тін
бак­те­ри­я­лар са­ны)
250-ден астам
50-250
50-ден
ас­пай­ды
2
Жал­пы ко­ли­форм­ды
бак­те­ри­я­лар (100
мл-де­гі бак­те­ри­я­лар
са­ны) 1
10-нан астам
же­ке­ле­ген
түр­де
кез­де­се­ді
бол­мауы
3
Тер­мо­то­ле­рант­ты
ко­ли­форм­ды
бак­те­ри­я­лар
(100 мл-де­гі
бак­те­ри­я­лар са­ны)
10-нан астам
же­ке­ле­ген
түр­де
кез­де­се­ді
бол­мауы
4
Ко­ли­фаг­тар
(100 мл-де­гі
бляш­ко­тү­зу­ші
бір­лік­тер (БТБ)
10-нан астам
10-нан кем
бол­мауы
5
Суль­фит­ре­ду­цир­ле-
нетін кло­стри­дия-
лар­дың спо­ра­ла­ры
(20 мл-де­гі
спо­ра­лар са­ны) 3
10-нан астам
же­ке­ле­ген
түр­де
кез­де­се­ді
бол­мауы
6
Лямб­ли­я­лар­дың
ци­ст­те­рі (50
л-де­гі ци­ст­тер
са­ны) 4
10-нан астам
1-100
бол­мауы
1 Жал­пы ко­ли­форм­ды бак­те­ри­я­лар бой­ын­ша нор­ма­тив­тің асуы зерт­те­ле­тін сы­на­ма­лар­дың са­ны жы­лы­на 100-ден кем емес ке­зін­де
12 ай ішін­де іш­кі және сырт­қы су құ­быр­ла­ры же­лі­сі­нің су алу
нүк­те­ле­рін­де алын­ған сы­на­ма­лар­дың 95%-ына рұқ­сат етіл­мей­ді.
2 Тер­мо­то­ле­рант­ты ко­ли­форм­ды бак­те­рИ­я­лар­ды анық­та­ған кез­де
алын­ған сы­на­ма­ның 100 мл бой­ын­ша үш есе­лік зерт­теу жүр­гі­зі­ле­ді.
3 Суль­фит­ре­ду­цир­ле­не­тін кло­стри­ди­я­лар­дың спо­ра­ла­рын анық­тау су­ды
өң­деу тех­но­ло­ги­я­сы­ның ти­ім­ді­лі­гін ба­ға­лау ке­зін­де жүр­гі­зі­ле­ді.
4 Лямб­ли­я­лар ци­ст­те­рін анық­тау су­ды бө­лу же­лі­сіне жі­бе­ру ал­дын­да
тек қа­на жер бе­ті көз­де­рі­нен су­мен жаб­дық­тау құ­ры­лы­ста­ры
су­ла­ры­ның сы­на­ма­ла­рын­да жүр­гі­зі­ле­ді.

Р/с
N
Көр­сет­кіш
Па­ра­метр
Са­лы­стыр-
ма­лы
қа­на­ғат-
та­нар­лық
жағ­дай
эко­ло­гия-
лық
зі­л­за­ла
тө­тен­ше
эко­ло-
ги­я­лық
жағ­дай
1
2
3
4
5
1. Негіз­гі көр­сет­кіш­тер
1.1
Қа­уіп­ті­лі­гі бі­рін­ші
сы­нып­та­ғы уыт­ты
заттар­дың құ­ра­мы:
(тө­тен­ше қа­уіп­ті
заттар) бе­рил­лий,
сы­нап, бенз(а)
пи­рен, лин­дан,
3,4,7,8-ди­ок­син 2 ,
ди­хлор­эти­лен,
ди­этил­сы­нап,
гал­лий, тет­ра­этил-
қор­ға­сын,
тет­ра­этил­қа­лайы,
три­хлор­би­фе­нил ШРШ
нор­ма­тив­те­ріне
есе­лі ет­кен.
>3
2-3
Ги­ги­е­на­лық
нор­ма­тив­тер
ше­гін­де
(ШРШ)
1.2
Қа­уіп­ті­лі­гі екін­ші
сы­нып­та­ғы уыт­ты
заттар­дың құ­ра­мы:
(қа­уіп­ті­лі­гі
жо­ға­ры заттар)
- алю­ми­ний, ба­рий,
бор, кад­мий,
мо­либ­ден, кү­ш­ән,
нит­рит­тер, қор­ға­сын,
се­лен, строн­ций,
ци­а­нид­тер, ШРШ-ге.
>10
5-10
Ги­ги­е­на­лық
нор­ма­тив­тер
ше­гін­де
(ШРШ)
2. Қо­сым­ша көр­сет­кіш­тер
2.1
Қа­уіп­ті­лі­гі үшін­ші
және төр­тін­ші
сы­нып­та­ғы уыт­ты
заттар­дың құ­ра­мы:
(қа­уіп­ті ор­та­ша
қа­уіп­ті заттар)
- ам­мо­ний, ни­кель,
нит­рат­тар, хром,
мыс, мар­га­нец,
мы­рыш, фе­нол­дар,
мұ­най өнім­де­рі,
фос­фат­тар, (ШРШ-ге)
>15
10-15
Ги­ги­е­на­лық
нор­ма­тив­тер
ше­гін­де
2.2 Фи­зи­ка­лық-хи­ми­я­лық қа­си­ет­те­рі
2.2.1
рН
<4
4-6
6-9
2.2.2
Фе­нол­ды ин­декс
(мг/л)
>0,75
0,75-0,25
0,25
2.2.3
Үстірт бел­сен­ді
заттар (ҮБЗ),
ани­он­ды бел­сен­ді­лер
(мг/л)
>2,5
2,5-0,5
<0,5
2.2.4
Жал­пы ми­не­рал­да­ну
(құр­ғақ қал­дық,
мг/л)
>5000
5000-1000
<1000
2.2.5
Жал­пы қат­ты­лық
(мг-экв/л)
>21
21-7
<7
2.2.6
Жал­пы аль­фа­ра­дио-
бел­сен­ді­лік (Бк/л)
>0,5
0,5-0,1
<0,1
2.2.7
Жал­пы бе­та­ра­дио-
бел­сен­ді­лік (Бк/л)
>5
5-1
<1
2.3 Ор­га­но­леп­ти­ка­лық си­патта­ма­лар
2.3.1
Иісі және дәмі,
бал­дар
>4
4-2
<2
2.3.2
Бұл­дыр­лы­ғы (ЕМФ)
>8
8-2,6
<2,6
Бұл­дыр­лы­ғы (мг/л,
ка­о­лин бой­ын­ша)
>4,5
4,5-1,5
<1,5
2.3.3
Қал­қи­тын қо­с­па­лар
(плен­ка­лар, май
дақ­та­ры және
бас­қа­ла­ры)
көз же­тер­лік
алаң­ның 2/3
дей­ін ала­тын
қою бо­я­у­лы
плен­ка
ашық жо­лақ­тар
неме­се
күң­гірт
бо­я­у­лы дақ­тар
бол­мауы
1 Ауыз су мақ­са­тын­да­ғы су көз­де­рі ла­ста­нуы­ның қа­уіп­ті­лік дә­ре­же­сі
заттар­дың шек­ті шо­ғыр­ла­нуы­ның су қой­ма­ла­ры­ның са­ни­тар­лық
ре­жи­міне және су та­за­ла­удың пай­да­ла­ны­ла­тын тех­но­ло­ги­я­лық
схе­ма­сы­ның ке­дер­гі­лік қа­си­е­тіне әсер ету­ін ес­ке­ре оты­рып
ба­ға­ла­на­ды.
2 Ди­ок­син­дер үшін рұқ­сат еті­л­ген дең­гей 0,02 нг/л құ­рай­ды.
Тү­сі­нік­те­ме: 7-қо­сым­ша­да көр­се­тіл­ме­ген заттар­мен ла­ста­ну­дың
қа­уіп­ті­лі­гін ба­ға­лау "Ла­ста­ну­дан су бет­те­рін қор­ғау жө­нін­де­гі са­ни­тар­лық-эпи­де­мио­ло­ги­я­лық та­лап­тар" 2004 жы­л­ғы 28 мау­сым­да­ғы
N 506 са­ни­тар­лық нор­ма­лар­ға және ере­же­лер­ге сәй­кес жүр­гі­зі­ле­ді.

Р/с
N
Көр­сет­кіш
Па­ра­метр
Са­лыс-
тыр­ма­лы
қа­на­ғат-
та­нар­лық
жағ­дай
эко­ло­ги-
ялық-
зі­л­за­ла
тө­тен­ше
эко­ло­ги-
ялық
жағ­дай
1
2
3
4
5
1. Су көз­де­рі­нің суы
1.1
Ішек­ті
па­то­ген­ді
қа­ра­пай­ым­дар;
- лямб­ли­я­лар­дың,
ди­зен­те­ри­я­лық
аме­ба­лар­дың
ба­лан­ти­ди­я­лар­дың,
крип­то­спо­ри-
ди­я­лар­дың
ци­ст­те­рі
100-ден
астам 1
1-100
Бол­мауы
1.2
Гео­гель­минт­тер:
- ас­ка­ри­да­лар­дың
вла­со­глав­тар­дың,
три­хо­строн-
ги­лид­тер­дің
жұ­мырт­қа­ла­ры
5-тен
астам
1-5
Бол­мауы
1.3
Био­гель­минт­тер:
- те­ни­ид­тер­дің
жұ­мырт­қа­ла­ры
10-нан
астам
1-10
Бол­мауы
1.4
КОЕ/дм 3
ак­ти­но-ми­цет-
тер- 1 дм 3
су­да­ғы ко­ло­ни­ал­ды
бір­лік­тің құ­ра­мы
10000-нан
астам
100-10000
Бол­мауы
2. Ре­кре­а­ци­я­лық су­лар
2.1
Ішек­ті па­то­ген­ді
қа­ра­пай­ым­дар:
- лямб­ли­я­лар­дың,
ди­зен­те­ри­я­лық
аме­ба­лар­дың,
ба­лан­ти­дий­лер­дің,
крип­то­спо­ри­дий-
лер­дің ци­ст­те­рі
100-ден
астам
1-100
Бол­мауы
2.2
Гео­гель­минт­тер:
- ас­ка­ри­да­лар­дың
вла­со­глав­тар­дың,
три­хо­строн­ги-
лид­тер­дің
жұ­мырт­қа­ла­ры
5-тен
астам
1-5
Бол­мауы
2.3
Био­гель­минт­тер:
2.3.1
Опи­стор­хид­тер­дің,
ди­фил­ло­три­ид-
тер­дің
жұ­мырт­қа­ла­ры
100-ден
астам
1-100
Бол­мауы
2.3.2
Те­ни­ид­тер­дің
жұ­мырт­қа­ла­ры
10-нан
астам
1-10
Бол­мауы
2.3.3
Ши­сто­со­ма­тид-
тер­дің
жұ­мырт­қа­ла­ры
(цир­ко­ри­оз­дар­ды
қоз­дыр­ғы­штар)
10-нан
астам
1-10
Бол­мауы
2.4
КОЕ/дм 3
ак­ти­но-ми­цет­тер-1 дм 3 су­да­ғы
ко­ло­ни­ал­ды
бір­лік­тің құ­ра­мы
1000000-
нан
астам
1000-
1000000
Бол­мауы,
же­ке­ле­ген
түр­де
кез­де­се­ді
1 1 дм 3 су­да­ғы қоз­дыр­ғы­штар­дың (ци­ст­тер, жұ­мырт­қа­лар) са­ны

Селитебтік аумақтар топырағының радиоактивті ластануын экологиялық бағалау мына негізгі көрсеткіштер бойынша жүргізіледі: топырақ үстінен 1 м деңгейдегі экспозициялық мөлшердің қуаттылығы (мкр/сағ) және жеке радиоизотоптар бойынша радиоактивті ластану дәрежесі (Кu/км 2 ).
Топырақтың химиялық ластануы химиялық ластанудың жиынтық көрсеткіші бойынша (Zс) бағаланады. Химиялық ластанудың жиынтық көрсеткіші (Zс) қауіптілігі әртүрлі сыныптағы зерттелетін аумақтар топырағының химиялық ластану дәрежесін сипаттайды. Осы көрсеткіш ластанудың жеке құрауыштарының шоғырланулар коэффициенттерінің сомасы ретінде мына формула бойынша анықталады:
Zc= Шci+...+Шcn-(n-1),
мұнда n - анықталатын элементтердің саны; Шсі - ауыр металдар үшін ластанған және»"аялық" топырақтағы і-заттың жалпы үлесін бөлуден болған жекеге тең і-ластаушы құрауыш шоғырлануының коэффициенті.
Шығу тегі табиғи емес ластаушы заттар үшін шоғырлану коэффициенті ластаушы заттың жалпы үлесін және оның ШРШ бөлуден болған жеке ретінде анықтайды. Селитебтік аумақтар топырағының экологиялық жай-күйінің қосымша көрсеткіштеріне геноуыттылық және биологиялық ластану көрсеткіштері (патогенді микроорганизмдер саны, коли-титр және құрамында гельминт жұмыртқаларының бар болуы) жатады.
Елді мекендер топырағының санитарлық-эпидемиологиялық жай-күйін бағалау үшін көрсеткіштер.
Р/с
N
Көр­сет­кіш
Па­ра­метр
Са­лыс-
тыр­ма-
лы
қа­на-
ғат­та-
нар­лық
жағ­дай
эко­ло-
ги­я­лық
зі­л­за-
ла
тө­тен-
ше
эко­ло-
ги­я­лық
жағ­дай
1
2
3
4
5
1
Ра­дио­ак­тив­ті заттар­мен лас-
та­ну көр­сет­кі­ші, мил­ли­Зи-
верт бұ­дан әрі мЗв
50-ден
астам
5-50
1-5
2
1 кг то­пы­рақ­та гель­минт­тер
жұ­мырт­қа­ла­ры­ның құ­ра­мы
100-ден
астам
11-100
10-нан
кем
3
Анаэ­роб­тар тит­рі
0,0001
0,001-
0,0001
0,001-
0,1
4
Ко­ли­титр
0,001-
ден
кем
0,01-
0,001
0,01-
1,0
5
0,25 м 2 учас­ке­де­гі шы­бын­дар-
дың дер­нә­сіл­де­рі мен қуыр-
шақ­та­ры­ның са­ны
100-ден
астам
10-100
1-10
6
Эк­зо­ген­ді хи­ми­я­лық заттар-
мен ла­ста­ну көр­сет­кі­ші - ШРШ-
дан асу есе­лі­гі
100-ден
астам
10-100
1-10
7
То­пы­рақ­тың өзін-өзі та­зар­ту
көр­сет­кі­ші тер­мо­фил­дер тит­рі
0,00001
0,00001-
0,00002
0,001
-0,0002
8
Хлеб­ни­ко­втың са­ни­тар­лық
са­ны 1
0,7-ден
астам
0,7-
0,85
0,85-
0,98
1 "Хлеб­ни­ко­втың са­ни­тар­лық са­ны" - то­пы­рақ­тық ақуы­зды азот
са­ны­ның (аб­со­лют­ті құр­ғақ то­пы­рақ­тың 100 грам­мы­на
мил­ли­грам­мен) ор­га­ни­ка­лық азот­тың са­ны­на (аб­со­лют­ті құр­ғақ
то­пы­рақ­тың 100 грам­мы­на мил­ли­грам­мен) қа­ты­на­сы.

Ластанған аумақта тұратын адамның радиоэкологиялық қауіпсіздігінің дәрежесін сипаттайтын негізгі критерий - иондаушы сәулелердің барлық көздерінен тиімді дозаның орташа жылдық, соның ішінде табиғи мәні.
Тиімді дозаның бірлігі зиверт (Зв) болып табылады. Халықаралық радиологиялық медицина жөніндегі комиссия халықтың сәуле алу дозасының шегі ретінде - жылына 1 мЗв-ға тең мөлшерді ұсынған (жылына 0,1 бэр).
Олардың шегінде адамның сәуле алуының қосымша тиімді дозасының орташа жылдық мәндері (табиғи аядан жоғары) 1 мЗв аспайтын, ал табиғи көздер есебінен тиімді сәуле алу дозасының орташа жылдық мәні 30 мЗв аспайтын аумақ салыстырмалы түрде қолайлы экологиялық ахуал аумағына жатқызылады.
Олардың шегінде тиімді сәуле алу дозасының орташа жылдық мәндері (қосымша табиғи аядан жоғары) 5 мЗв асып түсуі және 10 мЗв доза мөлшерінде болуы мүмкін аумақты төтенше экологиялық жағдай аумақтарына, ал 10 мЗв асып кетсе - экологиялық зілзала аумағына жатқызу қажет.
Олардың шегінде иондаушы сәуле алудың табиғи көздері есебінен сәуле алудың тиімді дозасының орташа жылдық мәндері 50 мЗв асып кетуі және 100 мЗв дейінгі доза мөлшерінде болуы мүмкін аумақты төтенше экологиялық жағдай аумағына, ал 100 мЗв асып кетсе - экологиялық зілзала аймақтарына жатқызу қажет.
Радиациялық қауіпсіздікті бағалау үшін көрсеткіштер
Р/с
N
Көр­сет­кіш
Па­ра­метр
Са­лыс-
тыр-
ма­лы
қа­на-
ғат­та-
нар­лық
жағ­дай
эко­ло-
ги­я­лық
зі­л­за-
ла
тө­тен­ше
эко­ло-
ги­я­лық
жағ­дай
1
Ра­дио­ак­тив­ті заттар­мен
ла­ста­ну көр­сет­кі­ші,
мил­ли­Зи­верт бұ­дан әрі
мЗв
50-ден
астам
5-50
1-5

Табиғи ортаға (өсімдік, топырақ, жер үсті және жер асты сулары) әсерді сипаттайтын атмосфералық ауаның ластануының негізгі көрсеткіштері сыни жүктемелер және ластаушы заттардың сыни деңгейлері болып табылады. Олар деп түсулердің барынша көп мәні немесе, тиісінше, атмосфералық ауадағы ластаушы заттардың шоғырланулары түсініледі, олар ұзақ мерзімді жоспарда экожүйенің құрылымдары мен функцияларына зиянды әсерлерге әкеліп соқпайды.
Зат,
млг/
м 3
Па­ра­метр
Нор­ма
Әсер­дің
уа­қы­ты
эко­ло­ги­я­лық
зі­л­за­ла
тө­тен­ше
эко­ло­ги­я­лық
жағ­дай
1
2
3
4
5
Жер бе­ті өсім­дік­те­рі үшін
ауы­спа­лы дең­гей­лер
Кү-
кірт-
тің
ди­ок-
си­ді
>200
100-200
<20
ор­та­ша
жыл­дық
Азот-
тың
ди­ок-
си­ді
>300
200-300
<30
ор­та­ша
жыл­дық
Фтор­лы
су­тек
>20
10-20
<2-3
ұзақ
уа­қыт­ты
әсер ету
Озон
>1500
1000-1500
<150
1с.
ішін­де ең
жо­ға­ры
Озон
>600
400-600
<60
3с.
ішін­де ең
жо­ға­ры
Озон
>500
300-500
<50
жыл
сай­ын
1 сәу­ір-
ден 30
қыр­күй­ек
ке­зе­ңін-
де әр
күн­нің
9-16
са­ғат
ара­лы-
ғын­да
ор­та­ша
Ор­ман және су эко­жүй­е­ле­рі үшін
ауы­спа­лы жүк­тер
Кү­кірт
қо­сы-
лыс-
та­ры
жы­лы­на
г/м 2
>5,0
3,0-5,0
<0,32
сол­түс-
тік және
ор­та­лық
аудан­дар
Азот
қо­сы-
лыс-
та­ры
жы­лы­на
г/м 2
>4,0
2,0-4,0
<0,28
сол­түс-
тік және
ор­та­лық
аудан­дар
Су­тек
ион-
да­ры
жы­лы­на
кг/м 2
>300
200-300
<20
сол­түс-
тік және
ор­та­лық
аудан­дар
Экологиялық зілзала аймақтарын бөліп көрсету үшін критерийлер экожүйелердің сезімталдығына байланысты әртүрлі ингредиенттер үшін және ауыспалы деңгейлердің және жүктемелердің 10-15 есе артуына қызмет етуі мүмкін.
Табиғи ортаның жай-күйін бағалау үшін атмосфералық ауадағы ластаушы заттардың шоғырлануларының өлшенген мәндерін немесе түсулердің үдемелілігінің өлшенген мәндерін U кестенің тиісті деректерімен салыстырған жөн. Қышқыл түзетін заттар үшін өлшенген мөлшер U мына қатынас бойынша күшті қышқыл сомалар бөлігінің залалсыздандырылмаған үлесінің мәніне түзетілуі тиіс:
L=DU,
мұнда L - ауыспалы жүктемелерімен салыстырылатын атмосфералық жүктемелердің мәні, ал D
0<R<1 кезінде D=1-R
R>1 кезінде D=0
ретінде анықталады.
мұнда D= А/К аниондардың молярлық шоғырланулар сомасының қатысы.
-     -     2-
A=[Cl]+[No 3 ]+2[SO 4 ]
катиондардың молярлық шоғырлануларының сомасында
+     +   +     2+    2+
E=[NH4]+[K]+[Na]+2[Ca]+2[Mg]

Жер үсті суларын жай-күйін бағалаудың негізгі көрсеткіштері ретінде уытты, басымды ластаушы заттар, оның ішінде гидробионттардың органдары мен тінінде жиналатын кумулятивтік қасиеттері барлары таңдалып алынды (2.13-кесте).
Су объектілері ластануының қауіпті деңгейін жиынтық бағалау үшін төтенше экологиялық жағдай және экологиялық зілзала аймақтарын бөлген кезде химиялық ластанудың қағаз жүзіндегі жиынтық көрсеткішін (бұдан әрі - ХЛК) пайдалану ұсынылады. Бұл көрсеткіш бірнеше заттар бойынша, олардың әрбірі бірнеше рет рұқсат етілген деңгейден асатын (ШРШ), химиялық заттарда бірден байқалатын аумақтар үшін өте қажет.
Қосымша көрсеткіштерге судың құрамы мен сапасын жалпы сипаттайтын жалпы қабылданған физикалық-химиялық және биологиялық сипаттамалар енгізілген. Бұл көрсеткіштер су объектілерінде болатын процестердің қосымша сипаттамасы үшін пайдаланылады. Бұдан басқа, қосымша сипаттамаларға ластаушы заттардың түптік шөгінділерде (бұдан әрі - ТШК) және гидробионттарда (К н ) жинақталу қабілетін ескеретін көрсеткіштер енгізілген.
Р/с
N
Көр­сет­кіш
Па­ра­метр
Са­лыс-
тыр­ма­лы
қа­на-
ғат­та-
нар­лық
жағ­дай
эко­ло-
ги­я­лық
зі­л­за­ла
тө­тен­ше
эко­ло-
ги­я­лық
жағ­дай
1
2
3
4
5
Негіз­гі көр­сет­кіш­тер
1
Хи­ми­я­лық заттар, ШРШ
қа­уіп­ті­лік­тің 1-2-
сы­ны­бы
10-нан астам
5-10
<5
қа­уіп­ті­лік­тің 3-4-сы­ны­бы
100-ден
астам
50-100
<50
2
ХЛК (10)
қа­уіп­ті­лік­тің 1-2-сы­ны­бы
80-нен
астам
35-80
<35
қа­уіп­ті­лік­тің 3-4-сы­ны­бы
500-ден
астам
100-500
<100
Қо­сым­ша көр­сет­кіш­тер
3
Иістер, дәм­дер, бал­дар
4-тен
астам
3-4
<3
4
Қал­қу­шы қо­с­па­лар:
мұ­най және мұ­най өнім-
де­рі
Көз
же­тер­лік
алаң­ның
2/3
ала­тын
қою
бо­я­у­лы
плен­ка
Ашық
жо­лақ­тар
неме­се
күң­гірт
бо­я­у­лы
дақ­тар
бол­мауы
5
Ор­та­ның ре­ак­ци­я­сы, рН
5,0-5,6
5,7-6,5
>6,5
6
ХПК от­те­гі­сін хи­ми­я­лық
тұ­ты­нуы (ая­ға ан­тро­по-
ген­дік құ­ра­уы­штар),
мг/дм 3
20-30
10-20
<10
7
Ері­ген от­те­гі, қа­ны­ғу
пай­ы­зы
10-20
20-50
<50
8
Био­ген­ді заттар:
9
Нит­рит­тер (NO 2 ), ШРШ
10-нан
астам
10-5
5-1
10
Нит­рат­тар (NO 3 ), ШРШ
20-дан
астам
20-10
10-1
11
Ам­мо­ний тұз­да­ры (NH 4 ),
ШРШ
10-нан
астам
10-5
5-1
12
Фос­фат­тар (РО 4 ),
мг/дм 3
0,6-дан
астам
0,6-0,3
0,3-0,5
13
Ми­не­рал­да­ну, мг/дм
(өңір­лік дең­гей­ден
асуы)
3-5
2-3
өңір­лік
дең­гей
14
ТАК (түп­тік ак­ку­му­ля­ция
ко­эф­фи­ци­ен­ті)
n*10 4 -нан
астам
n*10 4
-n*10 4
n*10
15
К n (гид­ро­бионт­тар­да
жи­нақ­та­лу ко­эф­фи­ци­ен­тi
n*10 5
-нан
астам
n*10 4
-n*10 5
n*10 4
Аймақтарды бөліп көрсету үшін ұсынылған көрсеткіштер параметрлері 3 жылдан кем емес барынша аз кезеңде тұрақты жеткілікті ұзақ уақыт кезеңінде осы аумақта байқалуға тиіс. Сладечек түріндегі Пантле мен Буку бойынша сапробностардың индекстерін пайдаланған кезде түрлердің индикаторлық мәндері әртүрлі климаттық аймақтарда әртүрлі болуы мүмкін екенін ескерген жөн. Вудивистің биотикалық индексін қолданған кезде оны пайдалану өңірлік ерекшеліктерді ескеруді талап ететіндігін, ал "таксономикалық топтардың" салмақтық мәндері әртүрлі өңірлерде су объектілерінің жай-күйіне байланысты болуы мүмкін екенін ескеру қажет.
Су экожүйелерінің жай-күйін бағалаған кезде ихтиофауна бойынша, әсіресе, бірегей, ерекше қорғалатын су объектілері мен бірінші және жоғары балық шаруашылығы санатындағы су қоймалары үшін көрсеткіштер маңызды болып табылады. Кестеде келтірілген көрсеткіштерді өңірлік ерекшеліктерді, санаты мен су қоймаларының (ағын су) трофикалық мәртебесін ескере отырып, қарастырған жөн.
Міндетті тізбеге кірмеген, бірақ су экожүйелерінің жай-күйін неғұрлым толық сипаттау үшін қажетті мәліметтер беретін кез келген қосымша көрсеткіштерді пайдалану ұсынылады. Осылай, мысалы, планктонды және түпкі жануарлардың қоғамдастығы жай-күйін қорытынды бағалау ретінде осындай көрсеткішті пайдалану барлық оның құрамына кіретін (Рb) жануарларға айырбастау жиынтық шығындарына қоғамдастық (Рb) өнімінің қатынасы ретінде жоққа шығарылмайды. Ол жүйеден (жануарлар қоғамдастығы) шығар кездегі пайдалы энергия мен жылу түрі ретінде жануарлардың алмасу процестерінде шашқан энергия арасындағы қатынасты білдіреді.

Р/с
N
Көр­сет­кіш
Па­ра­метр­лер
Са­лыс-
тыр­ма­лы
қа­на-
ғат­та-
нар­лық
жағ­дай
эко­ло-
ги­я­лық
зі­л­за-
ла
тө­тен­ше
эко­ло-
ги­я­лық
жағ­дай
1
2
3
4
5
Негіз­гі көр­сет­кіш­тер
1
Фи­то­планк­тон
Бал­дыр-
лар­дың
бол­мауы
неме­се
түр­лер-
дің
бі­ре­гей
да­на­сы
Көк
жа­сыл
бал­дыр-
лар­дың
плен­ка-
сы,
жіп­ті-
лер­дің
өрім­де-
рі,
бал­дыр-
лар­дың
бас­қа
топ­та­ры-
ның
же­ке
өкіл­де­рі
Фи­то­планк-
тон­ның
та­би­ғи
да­муы
2
"а" хло­ро­фил­лі­нің
шо­ғы­ры, мкг/л
50-ден
астам
50-30
30-10
3
Фи­то­планк­тон­ның ор­та­ша
жыл­дық био­мас­са­сы,
мг/дм 3
100-ден
астам
100-50
50-10
4
Жіп­ті бал­дыр­лар фи­то-
сал­ма­ғы, кг/м 2
3-тен
астам
3,0-2,6
<2,6
5
Зоо­планк­тон
Са­уыт­ты
ко­ло-
вра­ток-
тар­дың
бі­ре­гей
да­на­ла-
ры,
олар­дың
қы­сқы
жұ­мырт-
қа­ла­ры
Са­уыт­ты
ко­лов-
ра­т­ок­тар
са­ны­ның
және
алу­ан-
түр­лі­лі-
гі­нің
күрт
тө­мен­де-
уі,
қа­ра­пай-
ым
ша­янтә-
різ­дес-
тер­дің
бі­ре­гей
да­на­ла­ры
Зоо­планк-
тон­ның
та­би­ғи
да­муы
6
Зо­обен­тос
От­те­гі-
ні
та­лап
ет­пей-
тін
құрт-
тар­дың
тек
қа­на
кей­бір
түр­ле-
рі­нің
бо­луы
(ту­би-
фи­цид)
Түб
жа­ну­ар-
ла­ры
са­ны­ның
және
алу­ан-
түр­лі­лі-
гі­нің
күрт
қы­сқар-
уы,
ту­би­фи-
цид­тер-
дің
(оли­го-
хет)
және
та­ни­по-
дин­дер-
дің
(хи­ро­но-
мид)
қа­ты­суы
Өңір­лік
дең­гей­де-
гі
зо­обен-
то­стың
та­би­ғи
да­муы
7
Ву­ди­вис бой­ын­ша био­ти-
ка­лық ин­декс (өңір­лік
ерекше­лік­тер­ді ес­ке­ре
оты­рып) балл­дар
1-ден
кем
1-2
2-ден
астам
8
Оли­го­хет­тік ин­декс,
оли­го­хет са­ны­ның
бар­лық зо­обен­тос­қа
қа­ты­на­сы, пай­ыз
100-ден
астам
100-86
86-дан
кем
9
Ба­луш­ки­на бой­ын­ша
хи­ро­но­мид­тік ин­декс
9,5-тен
астам
6,5-9,0
6,5-тен
кем
10
Их­тио­фа­у­на
Ба­лық-
тар­дың
ба­ға­лы
және
си­рек
кез­де-
се­тін
түр­ле-
рі­нің
жо­ға-
луы,
кә­сіп-
ші­лік
ба­лық-
тар
қо­ры­ның
бол­мауы
Ба­лық-
тар­дың
ба­ға­лы
және
си­рек
түр­ле­рі-
нің
олар­дың
қор­ла­ры-
нан
50-25%-ға
тө­мен­де-
уі,
кә­сіп­ші-
лік
ба­лық-
тар­дың
олар­дың
қор­ла­ры-
нан
50-25%-ға
тө­мен­де-
уі
Их­тио­фау-
на­ның
та­би­ғи
аху­а­лы­ның
сақ­та­луы:
аула­удың
кө­ле­мі
ба­лық­тар-
дың
та­би­ғи
мо­ла­юын
бұз­бай­ды
11
Со­зыл­ма­лы ток­си­коз­ға
бай­ла­ны­сты ба­лық­тар­дың
ау­руы (мио­па­тия, жа­ра
ау­руы және т.б.),
жыл­дық аула­удан %
50-ден
астам
50-ге
дей­ін
Бел­гі­лер-
дің
бол­мауы
12
Су­лар са­па­сы­ның
бі­рік­кен көр­сет­кі­ші:
ша­янт­ә­р­із­ді­лер­ге
био­те­сті­леу (даф­ни­лер
және це­ри­о­даф­ни­лер),
50% және астам өлім
100
және
одан
астам
есе
ара­лас-
ты­ру
есе­лі­гі
ке­зін­де
бай­қал-
май­ды
50-ден
100-ге
дей­ін
есе
ара­лас-
ты­ру
есе­лі­гі
ке­зін­де
бай­қал-
май­ды
Су­да
ара­лас-
па­ған
өлім­ге
әкел­ген
әре­кет
13
Ти­ісін­ше 96 және 48
са­ғат ішін­де ша­ян­дар
100
және
астам
рет
50-ден
100
рет­ке
дей­ін
Қо­сым­ша көр­сет­кіш­тер
14
План­те және Бук
бой­ын­ша планк­тон­ның
са­проб­ность ин­дек­сі
(Сла­де­чек тү­рін­де­гі)
4-тен
астам
4-3
<3
15
Оле­го­хет­тік ин­декс:
-Ца­нер бой­ын­ша, мың
да­на/ м 2
50-ден
астам
50-10
<10
16
- лим­но­бри­лю­стер
100 ден
астам
100-50
<50
17
- Па­ре­ле бой­ын­ша
0,8-ден
астам
0,8-0,5
<0,5

Су ресурстарының сарқылу дәрежесін бағалаудың негізгі көрсеткіштері ретінде жер үсті ағындысын қайтарымсыз алу нормасы алынған. Нормаға табиғи ағынды судың орташа көпжылдық мәнінің 30%-ын құрайтын жер үсті ағындысын қайтарымсыз алудың шекті рұқсат етілетін мөлшері қабылданған. Жер үсті ағындысын қайтарымсыз алу булануға жұмсалатын шығасыны, бассейнаралық өзен ағындысының бұруын және басқаларды ескере отырып, коммуналдық шаруашылықта, өнеркәсіпте, жылу энергетикасында, ауыл шаруашылығын сумен жабдықтауда, суармалауда және өнеркәсіптік балық шаруашылығында қайтарымсыз су тұтынуды қамтиды. Ағындыны қайтарымсыз алудың мөлшерін бағалау өзендердің су шаруашылығы учаскесінің тұйықталатын тұстамалары үшін жүргізіледі. Жер үсті ағындысын алудың шекті рұқсат етілетін нормалары арнайы зерттеуден кейін мемлекеттік экологиялық сараптаманың оң қорытындысы бар болғанда оларды пайдалану мүмкін болатын кіші су объектілерін қоспағанда, су экожүйелерінің экологиялық орнықты жай-күйін сақтау мақсатында белгіленуге тиіс.
Көр­сет­кіш
Па­ра­метр
Са­лыс-
тыр­ма­лы
қа­на­ғат-
та­нар­лық
жағ­дай
эко­ло­ги-
ялық
зі­л­за­ла
тө­тен­ше
эко­ло­ги-
ялық
жағ­дай
1
2
3
4
Жер бе­ті ағы­ны­ның кө­ле­мін
қай­та­рым­сыз алу, шек­ті
нор­ма­дан есе са­ны
2-ден
астам
2-ге
дей­ін
Рұқ­сат
еті­л­ген
нор­ма

Теңіз акваториялары үшін төтенше экологиялық жағдай аймақтарын және экологиялық зілзала аймақтарын айқындау көпжылдық қадағалаулар нәтижелерін қорыту және жинақтау негізінде негізгі химиялық және биологиялық көрсеткіштер бойынша жүргізіледі. Теңіз суларының химиялық ластануының қауіпті деңгейін жиынтық бағалау үшін ШРШ асып түсетін шоғырлануларда бірнеше ластаушы заттарды анықтаған жағдайда тұщы су үшін сияқты, ХЛК(10) (ластаушы заттардың ШРШ асуы бойынша басым 10-нан) - химиялық ластанудың қағаз жүзіндегі жиынтық көрсеткішін қолдану ұсынылады. Бұл көрсеткіш тек қана төтенше экологиялық жағдай аймақтарын және экологиялық зілзала аймақтарын айқындау үшін қолданылады. Химиялық ластану бойынша қосымша көрсеткіштерге ОБТ-5 және ерітілген оттегі жатқызылған. Төтенше экологиялық жағдайды биологиялық көрсеткіштері бойынша бағалау үшін бактерио-, фито- және зоопланктон, бентос және ихтиофауналар, сондай-ақ жеке таксондар және гидробионттар түрлерінің құрылымдық және функционалдық сипаттамалары пайдаланылады.
Теңіз экожүйесіндегі экологиялық зілзала қоғамдастықтардың құрамында әлі қалған түрлерінің саны мен биомассасының күрт өзгеруімен, ал теңіз акваторияларының эвтрофикациясы кезінде - балдырлардың күшті»"гүлденуімен" (мысалы,»"қызыл толулар"), түптік флора мен фаунаның жоғалуымен, индикаторлық микроорганизмдер шоғырлануының күрт артуымен сипатталады. Жүктемелер төмендеген кездің өзінде құрылымдық-функционалдық байланыстардың бұзылу үрдісі жалғасады. Экожүйелердегі өзгерістер қайтымсыз сипат алады. Теңіз экожүйелерінің жай-күйін бағалаудың қосымша биологиялық көрсеткіштеріне»"гидробионттардың морфологиялық өзгерістері" көрсеткіші жатқызылған.
Көрсеткіштердің негізгі тізбесіне кірмеген, бірақ қолайсыз жағдайдың сипаты, себептері мен дәрежесі туралы қосымша мәліметтер беретін кез келген өзге көрсеткіштерді пайдаланылу ұсынылады. Ұсынылғандардың санына мыналар жатқызылған:

1. Теңіз сулары мен түптік шөгінділердің тест-объектілерде мутагендік әсері бар заттармен ластануын біріктірілген бағалау (микроорганизмдердің стандартты штамдары). Мутагендік әсер стандартты штамдардың мутацияларын тудыратын сынамалардың пайызында көрінеді. Салыстырмалы қанағаттанарлық жағдай кемінде 5% деңгеймен сипатталады. Төтенше экологиялық жағдай - 20-30%, экологиялық зілзала - 30%-дан астам. Түптік шөгінділердің мутагендік белсенділік қосылыстарымен ластануын бағалау акваторияларындағы экологиялық жағдайдың ұзақтығын көрсетеді.

Теңіз экожүйесінің күрт тозуын білдіретін экологиялық зілзала кезінде АШ 2-3-тен астам болады.
Р/с
N
Көр­сет­кіш­тер (шо­ғыр-
ла­ну­лар мг/дм 3 -мен
бе­рі­л­ген)
Па­ра­метр
Са­лыс-
тыр­ма­лы
қа­на-
ғат­та-
нар­лық
жағ­дай
эко­ло-
ги­я­лық
зі­л­за-
ла
тө­тен­ше
эко­ло­ги-
ялық
жағ­дай
Негіз­гі көр­сет­кіш­тер
1
Қа­уіп­ті­лік­тің 1-2-
сы­ны­бы­ның хи­ми­я­лық
затта­ры
10-нан
астам
10-5
5-1
2
Қа­уіп­ті­лік­тің 3-4-сы­ны­бы
100-
ден
астам
100-50
50-10
3
ХЛК (10) 1
4
Қа­уіп­ті­лік­тің 1-2-сы­ны­бы
80-нен
астам
80-35
35-10
5
Қа­уіп­ті­лік­тің 3-4-сы­ны­бы
500-ден
астам
500-100
100-10
Қо­сым­ша көр­сет­кіш­тер
6
(ОБТ 5 )
100-ден
астам
100-10
10-1
7
Ері­ті­л­ген от­те­гі, мг/дм 3
2-ден
аз
2-3-тен аз
3-6
ХЛК (10) 1 - ШРШ-дан ең көп аса­тын 10 ла­ста­у­шы заттар үшін
су­лар­дың қа­ғаз жү­зін­де­гі жиын­тық хи­ми­я­лық ла­ста­ну көр­сет­кі­ші.

Шаруашылық объектілер әсер ететін аймақтардың учаскелеріндегі жер асты суларының ластануы ластаушы заттардың шоғырлануымен және ластану аясындағы ауданның мөлшерімен сипатталады.
Р/с
N
Көр­сет­кіш
Па­ра­метр
Са­лыс-
тыр­ма­лы
қа­на­ғат-
та­нар­лық
жағ­дай
эко­ло-
ги­я­лық
зі­л­за-
ла
тө­тен­ше
эко­ло-
ги­я­лық
жағ­дай
Негіз­гі көр­сет­кіш­тер
1
Ла­ста­у­шы заттар­дың
құ­ра­мы (нит­рат­тар,
фе­нол­дар, ауыр­ме­тал­дар,
син­те­ти­ка­лық үстің­гі
бел­сен­ді заттар, мұ­най),
ШРШ
100-ден
астам
10-100
3-10
2
Хлор­ор­га­ни­ка­лық қо­сы-
лы­стар, ШРШ
3-тен
астам
1-3
1-ден
кем
3
Кан­це­ро­ген­дер, бенз
(а)пи­рен, ШРШ
3-тен
астам
1-3
1-ден
кем
4
Ла­ста­ну ая­сы­ның
ауда­ны, км 2
8-ден
астам
3-8
3-тен
кем
5
Ми­не­рал­да­ну, г/л
100-ден
астам
100-10
10-нан
кем
Қо­сым­ша көр­сет­кіш­тер
6
Ері­ген от­те­гі, мг/дм 3
1-ден
кем
1-4
4-тен
астам

Топырақтың жай-күйін экологиялық бағалау өлшемдерін таңдау олардың орналасқан орнының ерекшеліктерімен, генезисімен, буферлігімен, сондай-ақ оларды пайдаланудың алуан түрлілігімен анықталады. Топырақтың ластануын тудыратын қызметтің түрлерін анықтау зерттелетін аумақтағы ластанудың ауқымы мен дәрежесі туралы толық көрініс береді және көрсеткіштер санын едәуір тарылтуға және нақтылауға мүмкіндік береді.
Топырақтың экологиялық жай-күйін бағалауда экологиялық қолайсыздық дәрежесінің негізгі көрсеткіштері физикалық тозу, химиялық және биологиялық ластану критерийлері болып табылады.
Р/с
N
Көр­сет­кіш­тер
Па­ра­метр
Са­лы­стыр-
ма­лы
қа­на­ғат-
та­нар­лық
жағ­дай
эко­ло-
ги­я­лық
зі­л­за-
ла
тө­тен­ше
эко­ло-
ги­я­лық
жағ­дай
1
2
3
4
5
Қо­сым­ша көр­сет­кіш­тер
1
Олар­дың то­зу сал­да­ры­нан
ауы­л­ша­ру­а­шы­лы­ғы
ай­на­лы­мы­нан шы­ға­ры­л­ған
жер­лер­дің ауда­ны,
ауы­л­ша­ру­а­шы­лы­ғы ал­қап-
та­ры­ның жал­пы ала­ңы­ның %
50-ден
астам
50-30
30-ға
дей­ін
2
Гу­му­сты кө­к­жи­ек­тің
жой­ы­луы
А+В
А mах (А1)
0,1А-ға
дей­ін
3
То­пы­рақ бе­ті­нің абио-
ти­ка­лық та­сын­ды­лар­мен
жа­бық­тығы, см
20-дан
астам
20-10
10-нан
кем
4
То­пы­рақ тығ­ы­зды­ғы­ның
ар­туы, те­пе-тең сы­на-
ма­ның есе­лі­гі
1,4-тен
астам
1,4-
1,3
1,3-ке
дей­ін
5
Жер астын­да­ғы су­лар
дең­гей­і­нің кө­те­рі­луі,
сы­ни мәні­нен %,
50-ден
астам
50-25
Рұқ­сат­ты
дең­гей
6
Ра­дио­ак­тив­ті ла­ста­ну,
Кu/ km 2
це­зий-137
40-тан
жо­ға­ры
40-15
15-ке
дей­ін
строн­ций-90
3-тен
жо­ға­ры
3-1
1-ге
дей­ін
плу­то­ний (изо­топ­тар
со­ма­сы)
0,1-ден
жо­ға­ры
0,1-0,05
0,05-ке
дей­ін
7
10 жыл ке­зе­ңін­де жыр-
ты­ла­тын то­пы­рақ­та­ғы
гу­му­стың жо­ғал­ту­ла­ры,
са­лы­стыр­ма­лы
пай­ы­здар­да
25-тен
жо­ға­ры
25-10
10-нан
кем
8
Же­ңіл ери­тін тұз­дар
құ­ра­мы­ның ар­туы,
ж/100г
0,8-ден
астам
0,8-0,4
0,4-ке
дей­ін
9
Ай­ыр­бас на­трий
үле­сі­нің ар­туы, КАС 1 -тан %
25-тен
астам
25-15
15-ке
дей­ін
10
Хи­ми­я­лық заттар ШРШ-
ның асуы
қа­уіп­ті­лік­тің
1-сы­ны­бы, (бенз(а)пи-
рен­ді, ди­ок­син­дер­ді
қо­са ал­ған­да);
3-тен
астам
3-2
2-ге
дей­ін
қа­уіп­ті­лік­тің
2-сы­ны­бы;
10-нан
астам
10-5
5-ке
дей­ін
қа­уіп­ті­лік­тің
3-сы­ны­бы; (мұ­най мен
мұ­най өнім­де­рін қо­са
ал­ған­да)
25-тен
астам
25-10
10-ға
дей­ін
11
Бел­сен­ді мик­роб­тық
мас­са дең­гей­і­нің
тө­мен­де­уі, есе­лік
100-ден
астам
100-50
50-ге
дей­ін
12
То­пы­рақ­тың
фи­то­уыт­ты­лы­ғы (өсін­ді­лер
са­ны­ның тө­мен­де­уі), ая­мен
са­лы­стыр­ған­да­ғы есе­лік
2-ден
астам
2,0-
1,4
1,4-ке
дей­ін
Қо­сым­ша көр­сет­кіш­тер
13
Ла­стан­ған негіз­гі
ауы­л­ша­ру­а­шы­лы­ғы өні­мі­нің
үле­сі, тек­се­рі­л­ген­нің
кө­ле­мі­нен %
50-ден
астам
50-25
25-ке
дей­ін
14
Қо­сым­ша көр­сет­кіш­тер­ді
қа­рау (2.10-кесте)
КАС-ка­ти­он­дық ал­ма­су сый­ым­ды­лы­ғы
Аумақтың экологиялық жай-күйінің критерийі ретінде топырақ тозуының нәтижесінде (эрозия, дефляция, қайталама сортаңдалу, сортаңдалу, шел қабықтану) пайдаланылатын жерден шығарылған алқаптардың ауданын пайдалану ұсынылады. Қолайсыз процестердің бірқатары (пайдалы қазбаларды ашық өңдеу, құрылыс жұмыстары кезінде топырақтың жамылғысын механикалық жою; адам жасаған су эрозиясы және дефляциясы) оның дәрежесі топырақтың тозу критерийі ретінде пайдаланған топырақ көкжиектерін бұзуға әкеліп соғады. Топырақ құрылымының бұзылуы және қосылу процестерінің дамуы топырақ тозуының маңызды көрсеткіштері болып табылатын топырақ тығыздығының ұлғаю дәрежесімен сипатталады. Жер астындағы сулар деңгейінің ұлғаюын топырақтың әрбір типі үшін әртүрлі сыни мәніне қатысты бағалау ұсынылады. Топырақтың экологиялық уыттылылығын бағалау үшін қауіптіліктің әртүрлі сыныптағы заттары үшін сараланған түрде нақты ластаушы заттардың ШРШ асу еселігін пайдалану орынды. Бірқатар ластаушы заттар үшін ШРШ бекітілген мәнінің болмауына байланысты (мысалы, кадмий үшін) табиғи сулар үшін ШРШ тиісті шамасына топырақтың (топырақ қоспасы) сұйық фазасындағы ластаушы заттардың бар болуына қатынасын пайдалану ұсынылады.
Топырақ ластануының кешенді көрсеткіші ретінде фитоуыттылықты жоғары өсімдіктер ұрықтарының өсіп шығуын, өсуін және дамуын басатын ластанған топырақтың қасиеті қабылданады (тесттік көрсеткіш). Топырақтың биологиялық тозуының белгісі топырақтың микроорганизмдері өміршеңдігінің төмендеуі болып табылады, ол туралы белсенді микробты биомасса деңгейінің төмендеуі бойынша, сондай-ақ неғұрлым таратылған, бірақ сонша нақты емес көрсеткіш - топырақтың тыныс алуы бойынша айтуға болады. Топырақтың экологиялық жай-күйін бағалау критерийлері және параметрлер негізінде олардың маңыздылығы өңірлік ерекшеліктермен анықталатын қарастырылатын критерийдің байқалу ауданын ескере отырып жүргізіледі. Топырақтағы ластаушы заттардың шекті рұқсат етілген нормалардан асудың еселігін, ең алдымен, осы заттардың жылжымалы нысандары бойынша бағалаған жөн.
Топырақ жай-күйінің экологиялық көрсеткіштерінің бірі әлеуетті құнарлылықты сипаттайтын ценоздардың биологиялық өнімділігі болып табылады. Ауыл шаруашылығы аумақтарының топырақтары үшін мұндай көрсеткіш орташа өнімділік болып табылады. Сараптамалық түрде осы жергілікті жер және дәнді-дақыл үшін барлық агротехникалық және агрохимиялық іс-шаралар кешенінің сәйкестігі кезінде төтенше экологиялық зілзала аумағы үшін өнімділіктің түсуін 75%-дан астамға төтенше экологиялық жағдай аумағы үшін 50-75% қабылдау ұсынылады. Қаралатын аумақ (топырақ, ауа, суармалы және жер астындағы сулар) ластануының дәрежесі индикаторының қосымша көрсеткіштері өнім сапасына нормативтік-техникалық құжаттаманың талаптарына сәйкес келмейтін өнім үлесі болып табылады (пестицидтердің, уытты элементтердің, микотоксиндердің, нитраттардың, нитриттердің және т.б. қалдық саны).
Топырақтардың жай-күйі туралы деректерді ластаушы заттардың негізгі көрсеткіштері және құрамдас бөлігінің құрамы бойынша ақпаратты қамтитын толық тақырыптық картографиялық материалдар түрінде ұсыну қажет.

Экологиялық салдары бар геологиялық орта бұзылуының геодинамикалық көрсеткіштері литосфераның жоғары бөлігінің қазіргі заманғы шиеленісті бұзылған жай-күйінің үдемелілік нысанында және байқалуының ауқымында ұсынылуы мүмкін. Бұл көрсеткіштер бұзылудың сыни жылдамдығының параметрлерімен және күтілетін сейсмикалық әсердің ауқымымен анықталады. Егер кез келген қатты денелердің шамамен 0,0001 салыстырмалы бірлігі бұзылу шегінің мәнінен шығатын болса, онда объектілердің барлық типтері үшін геодинамикалық әсердің шекті (сыни) деңгейі ретінде ауытқыған техногендік бұзылуды бағалау кезінде қолданылатын 0,00001 салыстырмалы бірлік бұзылу шамасын пайдалануға болады. Жарылым аймақтарында қазіргі заманғы бұзылу процестерінің кеңістік-уақытты өзгеруінің белгіленген фактілерін негізге ала отырып, 0,00001 бұзылудың шекті (сыни) деңгейіне жергілікті аймақтарда 15-30 жыл ішінде қол жеткізу мүмкін. Бұл мерзімдер ерекше жауапты объектілер және құрылыстарды пайдаланудың барынша аз мерзімдерімен өлшенеді. Олардың қызмет етуінің бұзылуы сыни экологиялық салдарға әкеліп соғуы мүмкін. 0,0001 салыстырмалы бірлігіндегі бұзылу деңгейі экологиялық зілзала аймақтарына жатқызуға болатын геологиялық ортаның осындай бұзушылықтарына әкеліп соғады.
Экзогендік геологиялық процестердің айқындалуы адам қызметінен тәуелсіз жүруі мүмкін. Алайда техногендік факторлар экзогендік геологиялық процестердің айқындалуын күшейтуі немесе әлсіздендіруі мүмкін. Экзогендік геологиялық процестердің табиғи даму барысына адамның ойсыз араласуы олардың апаттық белсенділігін тудыруы және табиғи ландшафттың қайтарымсыз өзгеруіне әкеліп соғуы мүмкін. Осы факторларға көшкіндер, селдер, карстер, жер бетінің отыруы және басқалары жатады.
Р/с
N
Көр­сет­кіш­тер
Па­ра­метр
Са­лыс-
тыр-
ма­лы
қа­на-
ғат­та-
нар­лық
жағ­дай
эко­ло-
ги­я­лық
зі­л­за-
ла
тө­тен­ше
эко­ло­ги-
ялық
жағ­дай
1
2
3
4
5
1
Тау мас­си­ві­нің ауыт­қы­ған
тех­но­ген­дік өзге­ру­ле­рі
(0,00001 сал. бір­лік­тен
астам) және
ин­дук­ци­я­лан­ған
сей­сми­ка­лық, аумақ
ауда­ны­нан пай­ы­з­бен
40-50-
ден
астам
40-20
20-ға
дей­ін
2
Гео­ло­ги­я­лық ор­та­ның
ла­ста­нуы­на әке­ле­тін
жер қой­на­уын пай­да­ла­ну
ке­зін­де­гі тау мас­си­ві­нің
ме­ха­ни­ка­лық бұ­зы­луы, тау
жы­ны­ста­ры­ның ауыт­қы­ған
өзге­ру­ле­рі, сал.б
0,0001
0,0001-
0,00001
0,000001-
ден кем
3
Тех­но­ген­дік жүк­те­ме­ге
негіз­дел­ген жер бе­ті­нің
ек­пе­сі, лай көш­кі­ні,
сел, кар­ст­тар, аумақ­тың %
30-дан
астам
30-20
20-дан
кем

Экожүйенің бұзылу дәрежесін бағалау экожүйелердің құрылымындағы және қызмет етуіндегі қолайсыз өзгерістерді анықтайтын және бұзылу дәрежесі бойынша олардың кеңістіктік дифференциациясын, сондай-ақ тозу процестерінің серпінін ескеретін критерийлер бойынша жүргізіледі.
Табиғи экожүйелердің жай-күйіндегі құрылымдық-функционалдық өзгерістер, олардың орнықтылығының әртүрлі деңгейіне қарамастан, бір типті көрсеткіштермен сипатталады. Төтенше экологиялық жағдай аймағындағы экожүйелердің жай-күйі топтардың біріндегі 20-50% шегінде үлес салмағының төмендеуі (немесе артуы) кезінде негізгі трофикалық топтардың қатынасындағы өзгерістермен сипатталады, бұл ретте экожүйе ішінде өзара қарым-қатынастардың бұзылуы жүреді, бірақ тозу процесі әлі қайтымсыз сипатқа ие болмайды. Экологиялық зілзала аймақтарында экожүйелердің жай-күйі трофикалық буындардың бірінің үлес салмағының 50%-дан астам төмендеуімен (немесе артуымен) сипатталады. Экожүйе ішіндегі өзара байланыстардың бұзылуы қайтымсыз сипатқа ие болады, экожүйе орта және ресурс өсімін молайтатын функцияларынан айырылады.
Аумақтың экологиялық жай-күйін бағалау кезінде қалай қолайсыз өзгерістердің байқалу ауданын, солай зерттелетін аумаққа тозудың әртүрлі дәрежесін бөлудің кеңістікті бірыңғай еместігін ескеру қажет (өйткені аумақ учаскесінің тозу дәрежесі тең болған кезде, қалпына келу мүмкіндігі оның ауданына кері пропорционалды болып келеді).
Экожүйелердің тозу жылдамдығы байқаулардың 5-10 жылдық қатарымен есептеледі. Экологиялық ахуалдың нашарлауын болжау және оны тұрақтандыру және жақсарту жөнінде іс-шаралар жүргізу үшін шиеленіскен экологиялық жағдай кезінде экожүйелердің бағытталуы мен тозу жылдамдығын бағалау ерекше маңызды.
Р/с
N
Көр­сет­кіш
Па­ра­метр
Са­лыс-
тыр­ма­лы
қа­на-
ғат­та-
нар­лық
жағ­дай
эко­ло-
ги­я­лық
зі­л­за­ла
тө­тен-
ше
эко­ло-
ги­я­лық
жағ­дай
1
2
3
4
5
Негіз­гі көр­сет­кіш­тер
1
Ке­ңі­стік бел­гі­лер
2
Тоз­ған аумақ­тар­дың
ауда­ны, %
3
Адам­ға ті­ке­лей қа­уіп
төн­дір­мей­тін (уыт­ты
емес жы­ны­стар үй­ін­ді­ле-
рі; ка­рьер­лер, а/ш және
ор­ман жер­ле­рі­нің то­зуы)
75-тен
астам
75-5
5-тен
кем
4
Ғи­ма­рат­тар мен құ­ры­лыс-
тар­дың бұ­зы­луы­на қа­уіп
төн­ді­ре­т­ін­дер (ан­тро­по-
ген­дік ба­ту­лар, көш­кін-
дер, жа­ры­лым­дар, әс­ке­ри
по­ли­гон­дар және
бас­қа­ла­ры)
50-ден
астам
50-1
1-ден
кем
5
Жер бе­ті су қой­ма­ла­ры
мен су құ­бы­ры­на ағы­зу
ар­қы­лы бө­лік­тер­ді ауа­мен
ауы­сты­ру мүм­кін­ді­гі­мен
жер астын­да­ғы су­лар­дан
оқ­ша­у­лан­ды­ры­л­ған уыт­ты
жы­ны­стар үй­ін­ді­ле­рі
20-дан
астам
20-0,1
0,1-ден
кем
6
Жер астын­да­ғы су­лар­дың
ла­ста­ну қа­у­пі­мен уыт­ты
жы­ны­стар­дың ка­рьер­лік
ой­ық­та­ры мен үй­ін­ді­ле­рі
(жер астын­да­ғы су­лар
қор­ғал­ма­ған)
5-тен
астам
5-тен
кем
жоқ
7
Аумақ­тың жы­ра­лар­мен
ті­лін­де­луі, км/км
2,5
2,5-0,7
0,7-ден
кем
8
Ди­на­ми­ка­лық бел­гі­ле­рі
9
Жер бе­т­ін­де­гі
эко­жүй­е­лер­дің то­зу
жыл­дамды­ғы, жы­лы­на
аудан %
4-тен
астам
4-0,5
0,5-тен
кем
10
Тап­тал­ған жай­ы­лым­дар
ауда­ны­ның ұл­ғаю
жыл­дамды­ғы, жы­лы­на
аудан­дар %
8-ден
астам
8-2
2-ден
кем
11
Өсім­дік­тер­дің жыл­дық
өні­мі­нің азаю
жыл­дамды­ғы, жы­лы­на%
7,5-тен
астам
7,5-3,5
3,5-тен
кем
12
То­пы­рақ­тың ор­га­ни­ка­лық
затта­ры құ­ра­мы­ның азаю
жыл­дамды­ғы, жы­лы­на %
7-ден
астам
7-0,5
0,5-кем
13
Шым­те­зек­тің дай­ын­да­лу
(ми­не­рал­да­ну)
жыл­дамды­ғы, жы­лы­на/мм
40-тан
астам
40-1
1-ден
кем
14
Сор­таң­дал­ған то­пы­рақ
ауда­ны­ның ар­ту
жыл­дамды­ғы, жы­лы­на%
5-тен
астам
5-1
1-ден
кем
15
Мү­жі­л­ген то­пы­рақ
ауда­ны­ның ар­ту
жыл­дамды­ғы, жы­лы­на%
5-тен
астам
5-0,5
0,5-тен
кем
16
Жы­л­жы­ма­лы құм­дар
ауда­ны­ның ар­ту
жыл­дамды­ғы, жы­лы­на%
4-тен
астам
4-0,5
0,5-тен
кем
17
Қо­лай­сыз
аг­ро­ме­ли­о­ра­тив­тік жағ­дай
жер­ле­рі­нің са­лы­стыр­ма­лы
ауда­ны­ның ар­ту
жыл­дамды­ғы, ба­ға­лы
ауы­л­ша­ру­а­шы­лы­ғы ал­қап­та­ры
ала­ңы­ның жы­лы­на %
1-ден
астам
1-0,1
0,1-ден
кем
Қо­сым­ша көр­сет­кіш­тер
18
Эко­жүй­е­лер жағ­дай­ы­ның
құ­ры­лым­дық-функ­ци­о­нал­дық
си­патта­ма­ла­ры
Эко­жүйе
ішін­де­гі
өза­ра
бай­ла-
ны­стың
қай­тым-
сыз
бұ­зы­луы
Эко­жүй-
еде­гі
қай­тым-
сыз
үде­ріс-
тер­сіз
қа­уым-
да­стық-
тар
құ­ры­лы-
мы­ның
бұ­зы­луы
Эко­жүйе-
де­гі
құ­ра­уыш-
тар­дың
бір­қа­тар
то­зуы­ның
же­ке
бел­гі­ле-
рі бо­луы
мүм­кін
19
Тро­фи­ка­лық жүйе - үлес
мас­са­ның өзге­руі
Фи­то­фаг-
тар­дың
үлес
мас­са­сы-
ның
50%-ға
ар­туы,
зоофаг-
тар мен
са­п­ро-
фаг­тар-
тар үлес
мас­са-
сы­ның
50%-ға
аза­юы
Фи­то-
фаг­тар
үлес
мас­са-
сы­ның
20%-ға
ар­туы,
зоофаг-
тар мен
са­п­ро-
фаг­тар-
тар­дың
үлес
мас­са-
сы­ның
20%-ға-
аза­юы
Тұ­рақ­ты
(ауыт­қу-
лар
нор­ма
ше­гін­де)

Кез келген табиғи экожүйенің биотикалық құрауышы ретінде өсімдіктер экожүйенің құрылымдық-функционалдық ұйымдастыруында және оның шекарасын анықтауда шешуші рөл атқарады. Өсімдіктер тек қана қоршаған ортаның бұзылуына өте сезімтал емес, сондай-ақ антропогендік әсер ету нәтижесінде аумақтың экологиялық ахуалының өзгеруін неғұрлым көрнекі көрсетеді. Өсімдіктердің жай-күйін бағалау критерийлері географиялық жағдайларға және экожүйелердің типтеріне байланысты айрықшаланады. Бұл ретте өсімдік жамылғысының құрылымындағы да (тамырлы қауымдастықтар ауданының кемуі, ормандылықтың өзгеруі), өсімдік қоғамдастығы мен жеке түрлердің (популяциялар) деңгейіндегі де қолайсыз өзгерістер ескеріледі: түрлік құрамның өзгеруі, қауымдасу мен доминанттар ценопопуляцияларының жастық спектрінің нашарлауы.
Түрлер-индикаторлар популяциясының тығыздығы - негізгі антропогендік факторларға жоғары сезімталдық білдіретін экожүйе жай-күйінің маңызды көрсеткіштерінің бірі. Антропогендік әсердің нәтижесінде қолайсыз түрлер-индикаторлар популяциясының тығыздығы төмендейді, ал оң түрлер-индикаторларда - артады. Антропогендік жүктеменің шекті мәні түр-индикатор популяциясы тығыздығының 20%-ға, ал сыни мәнінің - 50%-ға төмендеуін (немесе артуын) есептеген жөн.
Ценопопуляцияның (ЦП) елеулі параметрлерінің бірі жастық аспекті -ЦП-ға әртүрлі жас жағдайындағы дарақтардың қатысу үлесі. Жас жағдайы морфологиялық белгілер кешенінің негізінде не оны анықтау көп қиындық тудырмайтын жағдайда абсолюттік жас негізінде белгіленеді.
Параметр антропогендік әсерлердің әртүрлі нысандарына - тура да (жаю, бұтау, техногендік әсер етулер), жанама түрде де - экотопты өзгерту арқылы ден қояды.
Өсімдіктердің жай-күйін тіршіліктің табиғи ортасына антропогендік жүктеме деңгейінің индикаторы ретінде қарастыруға болады (техногендік шығарындылармен ағаштардың немесе қылқан жапырақтардың зақымдануы, жайылым өсімдіктерінің жобалық жамылғысының және өнімділігінің кемуі).
Жобалық жамылғының өзгеруі өсімдіктерге антропогендік әсердің әртүрлі типтерінің нәтижесінде болады, олардың ең бастылары фитоценоздың механикалық бұзылуы (жаю, рекреация және т.б.) және популяция түрлерінің тіршілік ету жай-күйінің метаболизм және су теңгерімі үдерістерінің өзгеруі арқылы өзгеруіне әкеліп соғатын химиялық әсер ету болып табылады.
Негізгі орман құраушы түрлер сүрегінің ағаштарының кемуі қанағатсыз орман шаруашылығы қызметінің нәтижесінде орман экожүйелерінің тозу процесі туралы куәландырады.
Орман өрттері орман экожүйелерінің ауқымды аудандарының тозуына әкеліп соғатын қауіпті фактор болып табылады. Орманның қайта қалпына келуі кемінде 10 жыл ішінде жүретін ауқымды өртеңдер экожүйедегі қайтымсыз өзгерістердің белгісі болып табылады. Орман дақылдарының жай-күйін бағалаған кезде аумақтың өңірлік ерекшеліктерін, ең алдымен, орманның табиғи қалпына келу мүмкіндігін ескеру қажет.
Агроценоз жай-күйінің кейбір критерийлері аумақтың тұтастай алғанда қолайсыз экологиялық жағдайы туралы куәландырады: егістерде зиянкестердің дамуы, егістердің жойылуы және басқалары. Бұл критерийлерді пайдаланған кезде міндетті түрде егістердің жойылу себептерін көрсету және картада қолайсыз өзгерістердің ареалдарын көрсету қажет.
Қорықтар өсімдіктерінің зақымдануы тіршілік ету ортасындағы қосалқы өңірлік және өңірлік сипаттамаға ие өзгерістер туралы куәландырады. Өсімдік жамылғысының сапалы және сандық сипаттамаларының өзгеруі тек қана өсімдік қоғамдастығының табиғи жай-күйімен салыстырғанда объективті түсіндіріле алады. Бұл ретте аялық деп зерттелетін аумаққа өзінің табиғи-ландшафттық сипаттамалары бойынша ұқсас салыстырмалы бұзылмаған учаскелер түсініледі.
Р/с
N
Көр­сет­кіш
Па­ра­метр
Са­лыс-
тыр­ма­лы
қа­на-
ғат­та-
нар­лық
жағ­дай
эко­ло­ги-
ялық
зі­л­за­ла
тө­тен­ше
эко­ло­ги-
ялық
жағ­дай
1
2
3
4
5
1
Био­ло­ги­я­лық алу­ан-
түр­лі­лік­тің аза­юы
(Симп­сон­ның алу-
ан­түр­лі­лік ин­дек­сі,
нор­ма­дан%)
50-ден
астам
50-10
10-нан
кем
2
Ан­тро­по­ген­дік
жүк­те­ме­нің
түр-ин­ди­ка­то­ры
по­пу­ля­ци­я­сы­ның
тығ­ы­зды­ғы, %
50-ден
астам
(кем)
20-50-
ден
астам
(кем)
20-дан
кем
3
Та­мыр­лық (неме­се
ква­зи­та­мыр­лық)
қа­уым­да­стық­тар
ауда­ны, жал­пы
аудан­нан%
5-тен
кем
5-80-нен
кем
80-нен
астам
4
Та­би­ғи шө­пте­сін
өсім­дік­тер­дің түр­лік
құ­ра­мы
Қай­та­ла­ма
түр­ле­рі
мол­ды­ғы-
ның аза­юы
Үстем­дік
түр­лер
қай­та­ла-
ма
түр­лер­ге
ауы­с­қан
До­ми-
нант­тар-
дың,
суб­до-
ми­нант-
тар­дың
және
си­патты
түр­лер-
дің
та­би­ғи
ауы­суы
5
До­ми­нант­тар­дың
це­но­по­пу­ля­ци­я­сы­ның
жас спек­тры, қай­та
қал­пы­на ке­луі сал.
бірл.
01-ден
кем
0,1-0,3
0,3-тен
астам
6
Жа­пы­рақ­ты­лық,
оң­тай­лы­дан
(ай­мақ­тық­тан)%
10-нан
кем
10-90
90-нан
астам
7
Негіз­гі ор­ман құ­ра­у­шы
түр­лер сү­ре­гі­нің қо­ры,
қа­лып­ты­дан%
30-дан
кем
30-80
80-нен
астам
8
Аға­штар­дың тех­но­ген­дік
шы­ға­рын­ды­лар­мен
за­қым­да­нуы, жал­пы
аудан­нан %
50-ден
астам
50-5
5-тен
кем
9
Қыл­қан жа­пы­рақ­ты
түр­лер­дің тех­но­ген­дік
шы­ға­рын­ды­лар­мен
за­қым­да­луы (қыл­қан
жа­пы­рақ­тың за­қым­да­нуы),%
50-ден
астам
50-5
5-тен
кем
10
Аға­штар­дың ау­руы, %
50-ден
астам
50-10
10-нан
кем
11
Ор­ман да­қыл­да­ры­ның
өлуі, ор­ман да­қыл­да­ры
жұ­мыста­ры­ның ауда­ны­нан%
70-тен
астам
70-5
5-тен
кем
12
Ке­мін­де 10 жыл ішін­де
ор­ман­дан­ба­ған
өр­тең­дер­дің ауда­ны
10 мың
га-дан
астам
10-5 мың
га.
5-тен
кем
13
Өсім­дік­тер­дің зи­ян­кесте­рі­мен,
ау­ру­ла­ры­мен за­қым­дал­ған
егі­стіктер­дің ауда­ны,
жал­пы ауда­ны­нан %
50-ден
астам
50-10
10-нан
кем
14
Егі­стер­дің жой­ы­луы,
жал­пы ауда­ны­нан %
30-дан
астам
30-5
5-тен
кем
15
Жай­ы­лым­дық құр­ғақ
да­ла­лық және шө­лейт­тік
өсім­дік­тер­дің жо­ба­лық
жа­мы­л­ғы­сы, қа­лып­ты­дан %
10-нан
кем
10-80
80-нен
астам
16
Жай­ы­лым өсім­дік­те­рі­нің
өнім­ді­лі­гі,
әле­ует­ті­ден %
5-тен
кем
5-80
80-нен
астам
17
Си­рек түр­лер
аре­ал­да­ры­ның өзге­руі
Аре­ал­дың
жой­ы­луы
Аре­ал
ауда­ны­ның
бө­лі­нуі
және
қы­сқа­руы
жоқ
18
Қо­рық­тар өнім­дік­те­рі­нің
за­қым­да­нуы
Фор­ма­ция-
лар­дың
ауы­суын
ту­ды­ра­тын
Қа­уым­дас-
тық­тар­дың
ауы­суын
ту­ды­ра­тын
Фе­но­тип-
тік,
қа­уым-
да­стық-
тар­дың
ауы­суын
ту­дыр-
май­тын
19
Жа­сыл ек­пе­лер­дің
ауда­ны (ірі қа­ла­лар
мен өн­ді­рі­стік
ор­та­лық­тар­да адам­ға),
нор­ма­тив­тен %
10-нан
кем
10-30
30-дан
астам

Жануарлар дүниесі жай-күйінің критерийлері және көрсеткіштері зооценоз және жануарлардың жеке түрлерінің (популяциялардың) деңгейінде қарастырылады.
Тұтастай алғанда зооценоздың жай-күйін бағалау критерийі ретінде, алуантүрліліктің өзгеруін осы критерий молшылықты бағалаумен байланысты, ал көптеген жануарлардың саны циклдық өзгерістерге ұшырайтындығын ескере отырып есептеу қажет.
Р/с
N
Көр­сет­кіш
Па­ра­метр
Са­лыс-
тыр­ма­лы
қа­на-
ғат­та-
нар­лық
жағ­дай
эко­ло-
ги­я­лық
зі­л­за­ла
тө­тен­ше
эко­ло-
ги­я­лық
жағ­дай
1
2
3
4
5
1
Био­ло­ги­я­лық алу­ан
түр­лі­лік­тің аза­юы,
ба­стап­қы­дан%
50-ден
астам
50-5
5-тен
кем
2
Ан­тро­по­ген­дік
жүк­те­ме­нің
тү­рі-ин­ди­ка­то­ры
по­пу­ля­ци­я­сы­ның,
тығ­ы­зды­ғы,%
50-ден
астам
50-20
20-дан
кем
10 жылдық кезеңді салыстырып бағалау үшін уақытша қадамды анықтау қажет. Әртүрлілікті бағалау мына формула бойынша есептелетін Симпсон (D) критерийі бойынша жүргізіледі:
1
D= ---------
P 1 2 +K+P n 1
мұнда P 1 *P n - бірлік үшін алынған жиынтық молшылықтағы әрбір түрдің үлесі. Осы бағалауды жүргізу үшін барлық фауна бойынша деректерді пайдалану міндетті емес, олар бойынша сенімді ақпараты бар түрлердің өзіндік топтарын талдаумен шектелуге болады.
Жануарлар түрлерінің шаруашылық-маңызды түрлерінің өзгеруі орташа есеппен 10 жылдық бөлік үшін абсолюттік сан бойынша деректерді пайдаланып бағаланады және статистикалық өңдеуді талап етеді. Антропогендік жүктеменің түрлері-индикаторлары популяциясы тығыздығының өзгеруін бағалаған кезде олардың әсерге әртүрлі ден қоюын ескеру қажет: орнықты түрлердің популяциясы өзінің санын арттыратын, ал антропогендік жүктемеге сезімтал түрлер популяциясы оны кемітетін болады.

Биохимиялық тұрғыдан экологиялық қолайсыз аумақтарды қоршаған табиғи ортаның құрамдас бөлігінің химиялық элементтік құрамының күрт өзгеруімен биохимиялық провинциялар ретінде қарастыруға болады. Бұл провинциялардың шығу тегі тек қана табиғи емес, техногендік де болуы мүмкін.
Аумақтың экологиялық жай-күйін бағалау үшін ортаның әртүрлі құрамдас бөліктерінде С:N, Са:Р, Са:Sr құрамы қатынасының өзгеру көрсеткіштерін, сондай-ақ сынама алаңдарынан өсімдік шабындарындағы және өсімдіктердегі уытты және биологиялық белсенді микроэлементтер құрамының деңгейін пайдалану ұсынылады.
Р/с
N
Көр­сет­кіш
Па­ра­метр
эко­ло­гия-
лық
зі­л­за­ла
тө­тен­ше
эко­ло­гия-
лық
жағ­дай
1
2
3
4
Негіз­гі көр­сет­кіш­тер
1
То­пы­рақ­тар­да­ғы С:N
қа­ты­на­сы
4-тен
кем
4-8
жер бе­ті су­ла­рын­да
4-тен кем
неме­се
20-дан
астам
4-8-кем
неме­се
20-16
өсім­дік­тер­де
4-тен кем
4-8
өсім­дік жем­дер­де
4-тен кем
неме­се
16-дан
астам
4-тен кем
неме­се
8-16
2
Өсім­дік ша­бын­да­рын­да­ғы
және өсім­дік
азық­та­рын­да­ғы хи­ми­я­лық
эле­мент­тер­дің құ­ра­мы:
сы­нап, кад­мий, қор­ға­сын,
кү­ш­ән, сурь­ма, ни­кель,
хром, ЕРД ар­туы бой­ын­ша;
10-нан
астам
10-1,5
Се­лен, мг/кг
же­ңіл-құр­ғақ зат;
0,02-ден
кем
неме­се
0,5-тен
астам
0,02-0,05
фтор, мг/кг же­ңіл-құр­ғақ
зат;
2-ден кем
неме­се
200-ден
астам
2-10
неме­се
50-200
мыс, мг/кг же­ңіл-құр­ғақ
зат;
3-тен кем
неме­се
100-ден
астам
3-5
неме­се
80-100
тал­лий, бе­рил­лий, ба­рий,
ая­дан асу бой­ын­ша
10 астам
10-1,5
Қо­сым­ша көр­сет­кіш­тер
3
Ауыт­қы­ған ланд­шафт­ты
ес­кер­ген­де­гі азық­та­ғы
Са:Р қа­ты­на­сы (алы­мы).
%(бө­лі­мі)
<0.1 неме­се>10
>20
0,4-0.1 неме­се 5-10
>20
4
Ауыт­қы­ған ланд­шафт­ты
ес­кер­ген­де­гі өсім­дік­тер
мен азық­та­ғы Са:Sr
қа­ты­на­сы (алы­мы),
%(бө­лі­мі)
<1
>20
<10-1
>20
5
Өсім­дік ша­бын­да­рын­да­ғы және
өсім­дік азығ­ын­да­ғы био­ло­ги­я­лық ма­ңы­зды
мик­ро­эле­мент­тер құ­ра­мы­ның
дең­гейі, мг/кг: же­ңіл-құр­ғақ
заттар:
мы­рыш
10-нан
кем
неме­се
500-ден
астам
10-30
неме­се
100-500
те­мір
20-дан
кем неме­се
500-ден
астам
20-50
неме­се
200-500
мо­либ­ден
0,2-ден
кем
50-ден
астам
0,2-2
неме­се
10-50-ден
астам
ко­бальт
0,1-ден
кем
неме­се
50-ден
астам
0,1-0,3
неме­се
5-50
бор
0,1-кем
неме­се
300-ден
астам
0,1-0,3
неме­се
30-300